Ticari işletmelerde imza yetkisi tartışmalarının çoğu tek bir kuralda düğümlenir: sınırlamanın tescil edilip edilmediği.
"Temsil yetkisine ilişkin yukarıdaki sınırlamalar, ticaret siciline tescil edilmedikçe, iyiniyetli üçüncü kişilere karşı hüküm doğurmaz. Temsil yetkisine ilişkin diğer sınırlamalar, tescil edilmiş olsalar bile, iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez." (TBK m.549/3-4)
⚠ İki cümle birlikte okunmalıdır: kanunun saydığı sınırlamalar (şube ve çift imza) tescille üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilir; diğer sınırlamalar ise tescil edilse bile ileri sürülemez.
Ticari temsilci: kim, nasıl atanır
TBK m.547/1: ticari temsilci, "işletme sahibinin, ticari işletmeyi yönetmek ve işletmeye ilişkin işlemlerde ticaret unvanı altında, ticari temsil yetkisi ile kendisini temsil etmek üzere, açıkça ya da örtülü olarak yetki verdiği kişidir."
🔑 m.547/2: işletme sahibi yetkiyi ticaret siciline tescil ettirmek zorundadır; "ancak ticari işletme sahibinin ticari temsilcinin fiillerinden sorumluluğu, tescilin yapılmış olmasına bağlı değildir."
⚠ Tescil bir zorunluluktur ama sorumluluğun kurucu unsuru değildir: tescil edilmemiş olsa da işletme sahibi temsilcinin fiillerinden sorumludur.
🔴 m.548: yetkinin kapsamı ve tek istisnası
TBK m.548/1: ticari temsilci, "iyiniyetli üçüncü kişilere karşı, işletme sahibi adına kambiyo taahhüdünde bulunmaya ve onun adına işletmenin amacına giren her türlü işlemleri yapmaya yetkili sayılır."
🔴 m.548/2: "Ticari temsilci, açıkça yetkili kılınmadıkça, taşınmazları devredemez veya bir hak ile sınırlandıramaz."
🔑 Yani taşınmaz devri ve taşınmaz üzerinde hak kurulması, kapsam dışında kalan tek işlem türüdür ve açık yetki gerektirir.
Sınırlama: yalnız iki yolla
TBK m.549/1-2:
- "Temsil yetkisi, bir şubenin işleriyle sınırlandırılabilir."
- "Temsil yetkisi, birden çok kişinin birlikte imza atmaları koşuluyla da sınırlandırılabilir. Bu durumda, diğerlerinin katılımı olmaksızın temsilcilerden birinin imza atmış olması, işletme sahibini bağlamaz."
| Sınırlama türü | Üçüncü kişiye karşı sonuç |
|---|---|
| Şube ile sınırlama (m.549/1) | 🔴 Tescil edilirse ileri sürülebilir |
| Çift/müşterek imza (m.549/2) | 🔴 Tescil edilirse ileri sürülebilir |
| Diğer bütün sınırlamalar (parasal limit, konu sınırı vb.) | 🔴 Tescil edilse bile ileri sürülemez |
⚠ Uygulamada sözleşmelere yazılan "temsilci şu tutarın üzerinde işlem yapamaz" türü kayıtlar iç ilişkide geçerlidir; ancak iyiniyetli üçüncü kişiye karşı sonuç doğurmaz.
Yetkinin sona ermesi: tescil edilmezse devam eder
🔴 TBK m.550/1: "Temsil yetkisinin verildiği ticaret siciline tescil edilmemiş olsa bile, sona erdiği tescil edilir."
🔴 m.550/2: "Temsil yetkisinin sona erdiği ticaret siciline tescil ve ilan edilmediği sürece, bu yetki iyiniyetli üçüncü kişiler için geçerliliğini korur."
⚠ Bu, imza yetkisi geri alınan yöneticilerde en sık gözden kaçan noktadır: azil kararı alınmış olması yetmez; sona erme tescil ve ilan edilmedikçe yetki üçüncü kişilere karşı devam eder. Şirket temsilinde tescilin işlevi için ticaret sicili ve defterler: tescil neyi ispat eder yazımıza bakınız.
Ticari vekil: dört işlem açık yetki ister
TBK m.551/1: ticari vekil, "bir ticari işletme sahibinin, kendisine ticari temsilcilik yetkisi vermeksizin, işletmesini yönetmek veya işletmesinin bazı işlerini yürütmek için yetkilendirdiği kişidir."
m.551/2: bu yetki "işletmenin alışılmış bütün işlemlerini kapsar." 🔴 Ancak ticari vekil açıkça yetkili kılınmadıkça:
- "ödünç olarak para veya benzerlerini alamaz",
- "kambiyo taahhüdünde bulunamaz",
- "dava açamaz",
- "açılmış davayı takip edemez."
🔑 Ticari temsilci ile ticari vekil arasındaki en görünür fark budur: kambiyo taahhüdü temsilcide kapsam içinde, vekilde açık yetki ister.
Satış görevlileri: tabela ile daraltılabilen yetki
TBK m.552/1: toptan, yarı toptan veya perakende satışla uğraşan ticari işletmelerin görevli veya hizmetlileri, "o ticari işletme içinde, müşterilerin kolaylıkla görebilecekleri bir yerde ve kolayca okuyabilecekleri bir biçimde, yazıyla aksine duyuru yapılmış olmadıkça" şu işlemler için yetkilidir:
- "Ticari işletmenin alışılmış bütün satış işlemlerini yapmak."
- "Yetkili oldukları işlemler hakkında faturaları imzalamak."
- "Alışılmış işlemlerden doğan borçların ifa edilmesine veya hiç ya da gereği gibi ifa edilmemesine ilişkin ihtar veya diğer açıklamaları işletme sahibi adına yapmak; ... özellikle teslim edilmiş mallara ilişkin ayıp bildirimlerini ticari işletme adına kabul etmek."
⚠ Üçüncü bent doğrudan sonuç doğurur: satış görevlisine yapılan ayıp bildirimi, işletmeye yapılmış sayılır. Ticari satımda ayıp ihbarı süreleri için ticari satımda ayıp ihbarı: iki gün, sekiz gün yazımıza bakabilirsiniz.
🔑 m.552/2 — bedel tahsili: bu kişiler "kendilerine yazıyla yetki verilmiş olmadıkça, işletme dışında ve kasa görevlileri atanmışsa, işletme içinde satış bedellerini isteyip alamazlar." Bedeli almaya yetkili oldukları hâllerde "faturaları kapatmaya veya makbuz vermeye de yetkilidirler."
🔴 m.553: rekabet yasağı ve iki seçimlik hak
TBK m.553/1: işletmenin bütün işlerini yöneten veya işletme sahibinin hizmetinde bulunan ticari temsilciler, ticari vekiller veya diğer tacir yardımcıları, "işletme sahibinin izni olmaksızın, doğrudan doğruya veya dolaylı olarak, kendilerinin ya da bir üçüncü kişinin hesabına işletmenin yaptığı türden bir iş yapamayacakları gibi, kendi hesaplarına bu tür işlemleri üçüncü kişilere de yaptıramazlar."
🔴 m.553/2 — işletme sahibinin seçimlik hakları: aykırılık hâlinde işletme sahibi, "aralarındaki hukuki ilişkiden doğan hakları saklı kalmak kaydıyla":
- uğradığı zararın giderilmesini isteyebilir,
- ya da bunun yerine: yapılan işlerin "kendi hesabına yapılmış sayılmasını" ve "bu işler dolayısıyla aldıkları ücretin verilmesini" veya "aynı işlerden doğan alacağın devredilmesini" isteyebilir.
⚠ İkinci seçenek zararın ispatını gerektirmez: işletme sahibi doğrudan kazancın kendisine aktarılmasını isteyebilir. İş sözleşmesindeki rekabet yasağının kendi rejimi için rekabet yasağı: sözleşmeye yazmak yetmiyor yazımıza bakabilirsiniz.
🔴 m.554: yetkinin geri alınması ve ölüm
TBK m.554/1: işletme sahibi, ticari temsilcilerin, ticari vekillerin ve diğer tacir yardımcılarının yetkilerini, "aralarındaki hizmet, vekâlet, ortaklık ve benzeri sözleşmelerden doğan hakları saklı kalmak koşuluyla, her zaman geri alabilir."
🔴 m.554/2: "İşletme sahibinin fiil ehliyetini kaybetmesi veya ölümü, ticari temsilcilerin, ticari vekillerin ve diğer tacir yardımcılarının yetkisini sona erdirmez."
⚠ Bu, adi vekâletten ayrılan en önemli noktadır: ölüm ticari temsil yetkisini sona erdirmez. Adi vekâlette azil ve istifa rejimi için vekâlette azil ve istifa yazımıza bakınız.
🔑 m.554/1'in "hakları saklı kalmak koşuluyla" ibaresi de önemlidir: yetkinin geri alınması, temsilcinin iş sözleşmesinden doğan haklarını ortadan kaldırmaz.
Temsil yetkisi ile sözleşmenin kurulması
Ticari temsilcinin veya vekilin yaptığı işlemler, iyiniyetli üçüncü kişiler bakımından işletme sahibini bağlar. Yabancı bir şirketin Türkiye şubesinde tam yetkili temsilci atanması ayrı bir tescil rejimine tabidir; bunun için yabancı şirketin Türkiye şubesi: TTK 40/4 ve mümessil yazımıza bakabilirsiniz. Sözleşmenin ne zaman kurulmuş sayıldığı ve şekil kuralları için sözleşmenin kurulması: öneri, kabul ve şekil yazımıza; limited şirkette müdürlerin temsil yetkisi için limited şirkette müdürler, ek ödeme ve nisaplar yazımıza bakabilirsiniz.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: ticaret sicili kayıtları (imza yetkilileri, yetki türü ve sınırları, tescil ve ilan tarihleriyle), yetki verilmesine ilişkin karar ve imza sirküleri, iç ilişkide konulmuş parasal veya konu sınırlamalarına dair sözleşme veya iç yönerge, tartışmalı işlemin belgeleri (sözleşme, sipariş, fatura, kambiyo senedi), karşı tarafın iyiniyetine ilişkin yazışmalar, yetki geri alınmışsa azil kararı ile tescil ve ilan tarihleri, taşınmaz işlemi varsa açık yetki belgesi, satış görevlisi söz konusuysa işletmedeki duyuru veya tabela kayıtları, ve rekabet yasağı iddiasında karşı işlemlere ilişkin deliller.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: kişinin ticari temsilci mi ticari vekil mi yoksa m.552 kapsamında satış görevlisi mi olduğu; işlemin m.548/1 kapsamında "işletmenin amacına giren" bir işlem sayılıp sayılmadığı ve taşınmaz devri ise m.548/2 uyarınca açık yetki bulunup bulunmadığı; ticari vekilde ödünç alma, kambiyo taahhüdü, dava açma ve takip için açık yetkinin aranması; iç ilişkideki sınırlamanın m.549/3-4 karşısındaki durumu (şube ve çift imza dışındaki sınırlamalar tescil edilse bile ileri sürülemez); yetki geri alınmışsa m.550/2 uyarınca tescil ve ilan yapılıp yapılmadığı ve yapılmamışsa yetkinin iyiniyetli üçüncü kişiler için devam ettiği; satış görevlilerinde m.552/2 uyarınca bedel tahsili yetkisinin bulunup bulunmadığı ve ayıp bildiriminin işletmeye yapılmış sayılması; m.553 rekabet yasağına aykırılık varsa zarar tazmini ile kazancın devri seçeneklerinin karşılaştırılması; ve m.554/2 uyarınca işletme sahibinin ölümü veya ehliyet kaybının yetkiyi sona erdirmediği.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil sicil kaydındaki yetki ve sınırlamaların tescil tarihleriyle çıkarılmasıdır; üçüncü kişiye karşı ileri sürülebilirlik bu kayıttan okunur.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. m.549/4 uyarınca şube ve çift imza dışındaki sınırlamalar, tescil edilmiş olsalar bile iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez.
