Sözleşmenin ne zaman kurulduğu, uyuşmazlığın çoğu kez tek belirleyici sorusudur. Türk Borçlar Kanunu bunu öneri ve kabul kavramlarıyla, gün sayısı vermeden ama kesin ölçütlerle düzenler.
"Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur. İrade açıklaması, açık veya örtülü olabilir." (TBK m.1)
🔑 m.2 — esaslı noktalar: "Taraflar sözleşmenin esaslı noktalarında uyuşmuşlarsa, ikinci derecedeki noktalar üzerinde durulmamış olsa bile, sözleşme kurulmuş sayılır." İkinci derecedeki noktalarda uyuşulamazsa "hâkim, uyuşmazlığı işin özelliğine bakarak karara bağlar."
⚠ Yani "detaylar sonra konuşulur" denilerek imzalanan bir metin, esaslı noktalarda anlaşma varsa bağlayıcı bir sözleşmedir.
🔴 Önerinin bağlayıcılığı: üç ayrı hâl
| Hâl | Bağlılık süresi | Dayanak |
|---|---|---|
| Süreli öneri | Belirlenen sürenin sona ermesine kadar; kabul bu sürede ulaşmazsa öneren kurtulur | m.3 |
| Süresiz, hazır olanlar arasında | 🔴 Hemen kabul edilmezse öneren kurtulur | m.4/1 |
| Süresiz, hazır olmayanlar arasında | "zamanında ve usulüne uygun gönderilmiş bir yanıtın ulaşmasının beklenebileceği ana kadar" | m.5/1 |
🔑 m.4/2 — kritik tanım: "Telefon, bilgisayar gibi iletişim sağlayabilen araçlarla doğrudan iletişim sırasında yapılan öneri, hazır olanlar arasında yapılmış sayılır."
⚠ Telefon görüşmesinde veya anlık mesajlaşmada yapılan öneri hemen kabul edilmezse düşer. Buna karşılık e-posta gibi eşzamansız iletişimde m.5 rejimi işler.
m.5/2-3: "Öneren, önerisini zamanında ulaşmış sayabilir." Zamanında gönderilen kabul geç ulaşır ve öneren onunla bağlı olmak istemezse "durumu hemen kabul edene bildirmek zorundadır."
Susmak ne zaman kabul sayılır
🔴 TBK m.6: "Öneren, kanun veya işin özelliği ya da durumun gereği açık bir kabulü beklemek zorunda değilse, öneri uygun bir sürede reddedilmediği takdirde, sözleşme kurulmuş sayılır."
⚠ Sessizlik kural olarak kabul değildir; ancak bu üç ölçütten biri varsa reddetmemek sözleşmeyi kurar. Ticari ilişkilerde bu hüküm sıkça gündeme gelir.
🔴 m.7 — ısmarlanmayan şey: "Ismarlanmamış bir şeyin gönderilmesi öneri sayılmaz. Bu şeyi alan kişi, onu geri göndermek veya saklamakla yükümlü değildir."
Vitrin, tarife ve fiyat listesi
TBK m.8/1: öneren, "önerisi ile bağlı olmama hakkının saklı olduğunu açıkça belirtirse" veya işin özelliğinden ya da durumun gereğinden "bağlanma niyetinde olmadığı anlaşılırsa", önerisi kendisini bağlamaz.
🔴 m.8/2: "Fiyatını göstererek mal sergilenmesi veya tarife, fiyat listesi ya da benzerlerinin gönderilmesi, aksi açıkça ve kolaylıkla anlaşılmadıkça öneri sayılır."
🔑 Karşılaştırma: fiyat etiketli vitrin öneridir; kapıya bırakılan ısmarlanmamış mal öneri değildir. Mesafeli satışlarda cayma hakkının ayrı rejimi için mesafeli sözleşme: cayma hakkı ve pazaryeri sorumluluğu yazımıza bakınız.
İlan yoluyla ödül sözü
TBK m.9/1: "Bir sonucun gerçekleşmesi karşılığında ödül vereceğini ilan yoluyla duyuran kimse, sözünü yerine getirmekle yükümlüdür."
m.9/2: ödül sözü veren, sonucun gerçekleşmesinden önce cayarsa veya gerçekleşmesini engellerse, "dürüstlük kurallarına uygun olarak yapılan giderleri ödemekle yükümlüdür." 🔑 "Ancak, bir ya da birden çok kişiye ödenecek giderlerin toplamı, ödülün değerini aşamaz."
m.9/3: ödül sözü veren, gider isteyenlerin "beklenen sonucu gerçekleştiremeyeceklerini ispat ederse" ödeme yükümlülüğünden kurtulur.
Geri alma ve hüküm anı
TBK m.10: geri alma açıklaması, "diğer tarafa öneriden önce veya aynı anda ulaşmış ya da daha sonra ulaşmakla birlikte diğer tarafça öneriden önce öğrenilmiş olursa, öneri yapılmamış sayılır." Aynı kural kabulün geri alınmasında da uygulanır.
🔴 m.11 — hüküm anı: "Hazır olmayanlar arasında kurulan sözleşmeler, kabulün gönderildiği andan başlayarak hüküm doğurur." Açık kabulün gerekli olmadığı durumlarda ise "sözleşme önerinin ulaşma anından başlayarak hüküm doğurur."
⚠ Dikkat: sözleşme kabulün ulaştığı anda kurulur; ancak hükümlerini gönderildiği andan itibaren doğurur. Bu ayrım faiz, temerrüt ve risk hesaplarında sonuç doğurur.
Şekil: kural şekil serbestisi
TBK m.12/1: "Sözleşmelerin geçerliliği, kanunda aksi öngörülmedikçe, hiçbir şekle bağlı değildir."
🔴 m.12/2: "Kanunda sözleşmeler için öngörülen şekil, kural olarak geçerlilik şeklidir. Öngörülen şekle uyulmaksızın kurulan sözleşmeler hüküm doğurmaz."
m.13 — değişiklikte şekil: "Kanunda yazılı şekilde yapılması öngörülen bir sözleşmenin değiştirilmesinde de yazılı şekle uyulması zorunludur. Ancak, sözleşme metniyle çelişmeyen tamamlayıcı yan hükümler bu kuralın dışındadır." Bu kural "yazılı şekil dışındaki geçerlilik şekilleri hakkında da" uygulanır.
⚠ Yazılı sözleşmede yapılan sözlü değişiklik kural olarak geçerli değildir; istisna, metinle çelişmeyen tamamlayıcı yan hükümlerdir.
🔴 Yazılı şeklin unsurları ve imza
TBK m.14/1: "Yazılı şekilde yapılması öngörülen sözleşmelerde borç altına girenlerin imzalarının bulunması zorunludur."
🔑 m.14/2 — yazılı şekil yerine geçenler: "Kanunda aksi öngörülmedikçe, imzalı bir mektup, asılları borç altına girenlerce imzalanmış telgraf, teyit edilmiş olmaları kaydıyla faks veya buna benzer iletişim araçları ya da güvenli elektronik imza ile gönderilip saklanabilen metinler de yazılı şekil yerine geçer."
⚠ Faksın yazılı şekil yerine geçmesi teyit edilmiş olması koşuluna bağlıdır; teyitsiz faks bu hükümden yararlanmaz.
m.15/1: "İmzanın, borç altına girenin el yazısıyla atılması zorunludur. Güvenli elektronik imza da, el yazısıyla atılmış imzanın bütün hukuki sonuçlarını doğurur."
m.15/2: imzanın el yazısı dışında bir araçla atılması "ancak örf ve âdetçe kabul edilen durumlarda ve özellikle çok sayıda çıkarılan kıymetli evrakın imzalanmasında yeterli sayılır."
🔑 m.15/3 (Değişik: 13/2/2011-6111/213 md.): "Görme engellilerin talepleri hâlinde imzalarında şahit aranır. Aksi takdirde görme engellilerin imzalarını el yazısı ile atmaları yeterlidir."
Elektronik imzanın yargılamadaki ispat gücü için senetle ispat zorunluluğu ve senede karşı tanık yasağı yazımıza bakabilirsiniz.
Sözleşme kurulduktan sonra
Kurulan sözleşmede irade bozukluğu iddiası ayrı bir rejime tabidir; bunun için irade bozukluğu: yanılma, aldatma, korkutma ve bir yıl yazımıza bakınız. İfa yeri ve zamanı için ise ifanın yeri, zamanı ve kısmen ifa yazımıza bakabilirsiniz.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: teklif ve kabul iradelerini taşıyan bütün yazışmalar (e-posta, mesaj, faks, mektup) ve tarih-saat bilgileri, teklifte süre belirtilip belirtilmediği, iletişimin eşzamanlı (telefon, anlık mesajlaşma) mı yoksa eşzamansız mı olduğu, gönderilmiş fiyat listesi, tarife veya katalog, ısmarlanmamış mal gönderimi varsa buna ilişkin kayıtlar, imzalı sözleşme metni ve varsa sonradan yapılan değişikliklere ilişkin yazışmalar, faks kullanılmışsa teyit kayıtları, ve elektronik imza varsa doğrulama çıktısı.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: tarafların m.2 anlamında esaslı noktalarda uyuşup uyuşmadığı ve sözleşmenin kurulmuş sayılıp sayılamayacağı; önerinin süreli mi süresiz mi olduğu ve m.4/2 uyarınca iletişimin hazır olanlar arasında sayılıp sayılmayacağı; süresiz ve hazır olmayanlar arasında ise m.5'teki "yanıtın beklenebileceği an" ölçütü; sessizliğin m.6 uyarınca kabul sayılıp sayılmayacağı; gönderilen belgenin m.8/2 uyarınca öneri mi yoksa bağlayıcı olmayan bir bilgilendirme mi olduğu; ısmarlanmamış mal gönderiminde m.7'nin sonuçları; m.10 uyarınca geri almanın etkili olup olmadığı; m.11 uyarınca sözleşmenin hüküm doğurduğu an; şekil bakımından m.12 geçerlilik şekli, m.13 uyarınca değişikliklerde şekil zorunluluğu ve m.14/2 uyarınca faks veya elektronik metnin yazılı şekil yerine geçip geçmediği.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil yazışmaların tarih ve saat sırasına dizilmesidir; öneri, kabul ve geri alma sonuçları bu kronolojiden çıkar.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. m.5'teki "yanıtın ulaşmasının beklenebileceği an" ve m.6'daki "uygun süre" kanunda gün olarak tanımlanmamıştır; somut olaya göre belirlenir.
