Arama ve elkoyma, ceza muhakemesinin en sık uygulanan koruma tedbirleridir ve denetimleri saatle ölçülür.
"Hâkim kararı olmaksızın yapılan elkoyma işlemi, yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim, kararını elkoymadan itibaren kırksekiz saat içinde açıklar; aksi hâlde elkoyma kendiliğinden kalkar." (CMK m.127/3, Değişik: 25/5/2005-5353/16 md.)
⚠ İki süre farklı andan işler: yirmi dört saat onaya sunma için, kırk sekiz saat ise elkoyma anından itibaren hâkimin karar açıklaması için.
🔴 Arama: kimde hangi şüphe aranır
CMK m.116: "Yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği hususunda makul şüphe varsa; şüphelinin veya sanığın üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir."
m.117 — diğer kişilerde arama: şüphelinin yakalanabilmesi veya delillerin elde edilebilmesi amacıyla "diğer bir kişinin de üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir."
🔑 m.117/2 — ek koşul: "Bu hâllerde aramanın yapılması, aranılan kişinin veya suçun delillerinin belirtilen yerlerde bulunduğunun kabul edilebilmesine olanak sağlayan olayların varlığına bağlıdır."
⚠ Üçüncü kişide arama, şüpheliye göre daha ağır bir eşiğe bağlıdır: makul şüphe yetmez, delilin orada bulunduğunu gösteren somut olaylar aranır.
m.117/3: bu sınırlama "şüphelinin veya sanığın bulunduğu yerler ile, izlendiği sırada girdiği yerler hakkında geçerli değildir."
Gece araması yasağı
CMK m.118/1: "Konutta, işyerinde veya diğer kapalı yerlerde gece vaktinde arama yapılamaz."
🔑 m.118/2 — istisnalar: "Suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan hâller ile yakalanmış veya gözaltına alınmış olup da firar eden kişi veya tutuklu veya hükümlünün tekrar yakalanması amacıyla yapılan aramalarda" bu yasak uygulanmaz.
🔴 m.119: kararı kim verir
CMK m.119/1 (Değişik: 25/5/2005-5353/15 md.): "Hâkim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hâllerde ise kolluk amirinin yazılı emri ile kolluk görevlileri arama yapabilirler."
🔴 Aynı fıkranın ikinci cümlesi bir daraltma getirir: "Ancak, konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama, hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile yapılabilir."
⚠ Yani konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda kolluk amirinin yazılı emriyle arama yapılamaz. Kolluk amirinin emriyle yapılan aramaların sonuçları "Cumhuriyet Başsavcılığına derhal bildirilir."
| Yer | Kim karar/emir verebilir |
|---|---|
| Üst, eşya, kamuya açık alanlar | Hâkim · gecikmede sakınca varsa savcı · savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amiri (yazılı emir) |
| 🔴 Konut, işyeri, kamuya açık olmayan kapalı alanlar | Yalnız hâkim · gecikmede sakınca varsa savcının yazılı emri |
m.119/2 — karar veya emrin içeriği: "aramanın nedenini oluşturan fiil", "aranılacak kişi, aramanın yapılacağı konut veya diğer yerin adresi ya da eşya" ve "karar veya emrin geçerli olacağı zaman süresi" açıkça gösterilir.
m.119/3: "Arama tutanağına işlemi yapanların açık kimlikleri yazılır."
🔑 m.119/4: "Cumhuriyet savcısı hazır olmaksızın konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde arama yapabilmek için o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişi bulundurulur."
m.119/5 (Değişik: 25/7/2018-7145/14 md.): askerî mahallerde arama, "Cumhuriyet savcısının nezaretinde askerî makamların katılımıyla adlî kolluk görevlileri tarafından" yapılır.
Aramada kim hazır bulunur
CMK m.120/1: "Aranacak yerlerin sahibi veya eşyanın zilyedi aramada hazır bulunabilir; kendisi bulunmazsa temsilcisi veya ayırt etme gücüne sahip hısımlarından biri veya kendisiyle birlikte oturmakta olan bir kişi veya komşusu hazır bulundurulur."
m.120/2: üçüncü kişide arama hâlinde zilyede veya yerine çağrılacak kişiye "aramaya başlamadan önce aramanın amacı hakkında bilgi verilir."
🔴 m.120/3: "Kişinin avukatının aramada hazır bulunmasına engel olunamaz."
Arama sonrası verilecek belgeler
CMK m.121/1: arama sonunda, hakkında işlem uygulanan kimseye istemi üzerine:
- aramanın m.116 ve 117'ye göre yapıldığını ve fiilin niteliğini belirten bir belge,
- elkonulan veya koruma altına alınan eşyanın listesini içeren bir defter,
- "eğer şüpheyi haklı kılan bir şey elde edilmemiş ise bunu belirten bir belge"
verilir.
🔑 m.121/2: bu belgelerde "hakkında arama işlemi uygulanan kimsenin, elkonulan eşyanın mülkiyetine ilişkin görüş ve iddialarına da yer verilir."
m.121/3: koruma altına alınan veya elkonulan eşyanın "tam bir defteri yapılır ve bu eşya resmî mühürle mühürlenir veya bir işaret konulur."
Belge ve kâğıtları inceleme yetkisi
🔴 CMK m.122/1: "Hakkında arama işlemi uygulanan kimsenin belge veya kâğıtlarını inceleme yetkisi, Cumhuriyet savcısı ve hâkime aittir."
m.122/2: zilyet veya temsilcisi "kendi mührünü de koyabilir veya imzasını atabilir." İleride mührün kaldırılmasına ve kâğıtların incelenmesine karar verildiğinde bu işlemde hazır bulunmak üzere "zilyedi veya temsilcisi ya da müdafii veya vekili çağrılır; çağrıya uyulmadığında gerekli işlem yapılır."
m.122/3: "İnceleme sonucu soruşturma veya kovuşturma konusu suça ilişkin olmadığı anlaşılan belge veya kâğıtlar ilgilisine geri verilir."
Elkoyma: neye, nasıl
CMK m.123/1: "İspat aracı olarak yararlı görülen ya da eşya veya kazanç müsaderesinin konusunu oluşturan malvarlığı değerleri, muhafaza altına alınır." /2: "Yanında bulunduran kişinin rızasıyla teslim etmediği bu tür eşyaya elkonulabilir."
🔑 m.123/3 (Ek: 27/12/2020-7262/19 md.): "Muhafaza altına alınan veya elkonulan eşya ya da malvarlığı değerlerinin kıymeti tespit edilir."
m.124 — teslimden kaçınma: eşyayı yanında bulunduran kişi "istem üzerine bu şeyi göstermek ve teslim etmekle yükümlüdür." Kaçınma hâlinde zilyet hakkında m.60'taki disiplin hapsi hükümleri uygulanır. 🔴 "Ancak, şüpheli veya sanık ya da tanıklıktan çekinebilecekler hakkında bu hüküm uygulanmaz."
m.127/1: elkoyma işlemi "hâkim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamadığı hâllerde ise kolluk amirinin yazılı emri ile" gerçekleştirilir. /2: "Kolluk görevlisinin açık kimliği, elkoyma işlemine ilişkin tutanağa geçirilir."
🔑 m.127/4: "Zilyedliğinde bulunan eşya veya diğer malvarlığı değerlerine elkonulan kimse, hâkimden her zaman bu konuda bir karar verilmesini isteyebilir."
m.127/5: "Elkoyma işlemi, suçtan zarar gören mağdura gecikmeksizin bildirilir."
🔴 Elkonulamayacak belgeler ve Devlet sırrı
CMK m.126: "Şüpheli veya sanık ile 45 ve 46 ncı maddelere göre tanıklıktan çekinebilecek kimseler arasındaki mektuplara ve belgelere; bu kimselerin nezdinde bulundukça elkonulamaz."
⚠ Koruma, belgenin kimin nezdinde bulunduğuna bağlıdır: çekinme hakkı olan kişinin elinde olduğu sürece elkonulamaz.
m.125 — Devlet sırrı:
- /1 "Bir suç olgusuna ilişkin bilgileri içeren belgeler, Devlet sırrı olarak mahkemeye karşı gizli tutulamaz."
- /2 bu belgeler "ancak mahkeme hâkimi veya heyeti tarafından incelenebilir"; içlerinden "sadece yüklenen suçu açıklığa kavuşturabilecek nitelikte olan bilgiler" tutanağa kaydettirilir.
- 🔴 /3 "Bu madde hükmü, hapis cezasının alt sınırı beş yıl veya daha fazla olan suçlarla ilgili olarak uygulanır."
Şirket malvarlığına elkoyma ve kayyım rejimi için şirkete kayyım ve malvarlığına elkoyma (CMK) yazımıza; iletişim tedbirleri için iletişimin denetlenmesi, gizli soruşturmacı ve izleme yazımıza bakabilirsiniz. Konut dokunulmazlığının ceza hukukundaki karşılığı için konut dokunulmazlığı: işyeri ve ortak kullanımda rıza yazımıza bakınız.
Tesadüfen elde edilen delil
Arama veya elkoyma sırasında soruşturmayla ilgisi olmayan ama başka bir suçun işlendiği şüphesini uyandıran delil elde edilirse, CMK m.138/1 uyarınca "bu delil muhafaza altına alınır ve durum Cumhuriyet Savcılığına derhâl bildirilir." Bu kural aramada her suç için işlerken, iletişimin denetlenmesinde katalogla sınırlıdır.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: arama karar veya emri (hâkim kararı mı, savcı yazılı emri mi, kolluk amiri emri mi olduğunu gösterecek biçimde) ve düzenlenme saati, aramanın yapıldığı yer (konut, işyeri, kamuya açık alan) ve saat, arama tutanağı ve işlemi yapanların kimlikleri, savcı hazır değilse ihtiyar heyeti veya komşu katılımına ilişkin kayıt, size verilen belge ve eşya defteri, elkoyma tutanağı ve elkoyma saati, hâkim onayına sunulma ve karar saatleri, ve elkonulan belgeler arasında müdafi yazışması bulunup bulunmadığı.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: aramanın m.116 (şüpheli) mi m.117 (üçüncü kişi) mi kapsamında yapıldığı ve üçüncü kişide ek koşulun karşılanıp karşılanmadığı; konut, işyeri veya kamuya açık olmayan kapalı alan ise m.119/1'in ikinci cümlesi uyarınca kolluk amiri emrinin yeterli olmadığı; gece yapılmışsa m.118/2'deki istisnalardan birinin bulunup bulunmadığı; karar veya emrin m.119/2'deki üç zorunlu unsuru (fiil, kişi/adres/eşya, süre) taşıyıp taşımadığı; m.119/4 uyarınca savcı yokken iki kişinin bulundurulup bulundurulmadığı; m.120/3 uyarınca avukatın hazır bulunmasına engel olunup olunmadığı; m.121 uyarınca istenmesi gereken belge ve defterlerin verilip verilmediği; elkoymada 🔴 m.127/3'teki yirmi dört saat onay ve kırk sekiz saat karar sürelerinin tutup tutmadığı ve tutmuyorsa kendiliğinden kalkma sonucu; m.126 uyarınca elkonulamayacak yazışmaların bulunup bulunmadığı; ve m.122 uyarınca belge incelemesinin yalnız savcı ve hâkim tarafından yapılıp yapılmadığı.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil karar, arama ve onay saatlerinin dakika dakika dizilmesidir; m.127/3'teki iki süre bu kronolojiyle denetlenir.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Bu yazı, kararın ve tutanakların hangi ölçütlerle okunacağını gösterir; delilin hukuka aykırılığı ve sonuçları somut dosyada değerlendirilir.
