Ceza Muhakemesi Kanunu üç ayrı gizli tedbiri düzenler ve üçünün de suç listesi, süresi ve mekân sınırı farklıdır. Bir dosyada karar denetlenirken önce şu üç soru sorulur: hangi tedbir, hangi suç listesi, hangi süre.
| Tedbir | Süre | Uzatma | Mekân sınırı |
|---|---|---|---|
| Dinleme, kayda alma, sinyal bilgisi (m.135/1) | En çok iki ay | Bir ay; örgüt suçlarında ek olarak her defasında bir aydan fazla olmamak, toplam üç ayı geçmemek üzere | Müdafiin bürosu, konutu ve yerleşim yeri hariç (m.136) |
| Mobil telefonun yerinin tespiti (m.135/5) | En çok iki ay | Bir ay | — |
| Teknik araçlarla izleme (m.140) | En çok üç hafta | Bir hafta; örgüt suçlarında toplam dört haftayı geçmemek üzere | 🔴 Konutta uygulanamaz (m.140/5) |
| Gizli soruşturmacı (m.139) | Madde süre belirtmez | — | Yalnız üç suç grubu |
🔴 Dinlemenin iki ön koşulu
CMK m.135/1 (Değişik: 21/2/2014-6526/12 md.): tedbire ancak "suç işlendiğine ilişkin somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı" ve "başka suretle delil elde edilmesi imkânının bulunmaması" durumunda karar verilebilir.
Karar hâkim tarafından; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı tarafından verilir. Savcı kararını "derhâl hâkimin onayına sunar ve hâkim, kararını en geç yirmi dört saat içinde verir. Sürenin dolması veya hâkim tarafından aksine karar verilmesi hâlinde tedbir Cumhuriyet savcısı tarafından derhâl kaldırılır."
m.135/2: talepte bulunulurken "hattın veya iletişim aracının sahibini ve biliniyorsa kullanıcısını gösterir belge veya rapor" eklenir.
🔴 m.135/3 — mutlak yasak: "Şüpheli veya sanığın tanıklıktan çekinebilecek kişilerle arasındaki iletişimi kayda alınamaz. Kayda alma gerçekleştikten sonra bu durumun anlaşılması hâlinde, alınan kayıtlar derhâl yok edilir."
m.136: "Şüpheli veya sanığa yüklenen suç dolayısıyla müdafiin bürosu, konutu ve yerleşim yerindeki telekomünikasyon araçları hakkında, 135 inci madde hükmü uygulanamaz."
Kararda bulunması gerekenler
m.135/4: kararda "yüklenen suçun türü, hakkında tedbir uygulanacak kişinin kimliği, iletişim aracının türü, telefon numarası veya iletişim bağlantısını tespite imkân veren kodu, tedbirin türü, kapsamı ve süresi" belirtilir.
⚠ Bu, denetimin ilk basamağıdır: bu unsurlardan biri eksikse karar bu yönüyle tartışmaya açılır. Tutuklama kararlarında gerekçe denetimi için gözaltı, tutuklama ve adlî kontrol: süreler ve gerekçe yazımıza bakınız.
🔴 Dinleme yalnız listedeki suçlarda
CMK m.135/8 kapalı bir katalog kurar. TCK'dan sayılanlar: göçmen kaçakçılığı ve insan ticareti (m.79, 80) ile organ veya doku ticareti (m.91), kasten öldürme (m.81, 82, 83), işkence (m.94, 95), cinsel saldırı (birinci fıkra hariç, m.102), çocukların cinsel istismarı (m.103), nitelikli hırsızlık (m.142) ve yağma (m.148, 149) ile nitelikli dolandırıcılık (m.158), uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (m.188), parada sahtecilik (m.197), suç işlemek amacıyla örgüt kurma (m.220, fıkra üç), fuhuş (m.227), ihaleye fesat karıştırma (m.235), tefecilik (m.241), rüşvet (m.252), suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama (m.282), devletin birliğini ve ülke bütünlüğünü bozmak (m.302), anayasal düzene karşı suçlar (m.309, 311, 312, 313, 314, 315, 316) ve devlet sırlarına karşı suçlar ile casusluk (m.328-337 arasındaki sayılan maddeler).
Katalog ayrıca şunları içerir: 6136 sayılı Kanun m.12 silah kaçakçılığı; Bankalar Kanunu m.22/(3) ve (4) zimmet; Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu'nda tanımlanan ve hapis cezasını gerektiren suçlar; Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu m.68 ve 74.
🔑 m.135/9: "Bu maddede belirlenen esas ve usuller dışında hiç kimse, bir başkasının telekomünikasyon yoluyla iletişimini dinleyemez ve kayda alamaz."
Dinleme ile "iletişimin tespiti" aynı şey değildir
m.135/6 (Ek: 2/12/2014-6572/42 md.): "Şüpheli ve sanığın telekomünikasyon yoluyla iletişiminin tespiti, soruşturma aşamasında hâkim veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı, kovuşturma aşamasında mahkeme kararına istinaden yapılır." Kararda suçun türü, kimlik, iletişim aracının türü, numara veya kod ve süre belirtilir.
⚠ 2016'da eklenen cümleler bir denetim getirdi: "Cumhuriyet savcısı kararını yirmi dört saat içinde hâkimin onayına sunar ve hâkim, kararını en geç yirmi dört saat içinde verir. Sürenin dolması veya hâkim tarafından aksine karar verilmesi hâlinde kayıtlar derhâl imha edilir."
m.135/7: "Bu madde hükümlerine göre alınan karar ve yapılan işlemler, tedbir süresince gizli tutulur."
Kayıtların yok edilmesi ve bildirim
CMK m.137/1: savcı veya görevlendireceği adlî kolluk görevlisi, telekomünikasyon hizmeti verenlerden işlemin yapılmasını yazılı olarak istediğinde "bu istem derhâl yerine getirilir; yerine getirilmemesi hâlinde zor kullanılabilir." İşlemin başladığı ve bitirildiği tarih ve saat ile işlemi yapanın kimliği tutanakla saptanır.
m.137/2: kayıtlar "Cumhuriyet Savcılığınca görevlendirilen kişiler tarafından çözülerek metin hâline getirilir"; yabancı dildeki kayıtlar tercüman aracılığıyla Türkçeye çevrilir.
🔴 m.137/3 — yok etme: karar uygulanırken kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilmesi ya da hâkim onayının alınamaması hâlinde uygulamaya savcı tarafından derhâl son verilir ve kayıtlar "Cumhuriyet savcısının denetimi altında en geç on gün içinde yok edilerek, durum bir tutanakla tespit edilir." (Ek cümle: 8/7/2021-7331/18 md.) "Beraat kararı verilmesi durumunda da tespit veya dinlemeye ilişkin kayıtlar, hâkim denetimi altında aynı usulle yok edilir."
🔑 m.137/4 — bilgilendirme: kayıtların yok edilmesi hâlinde "soruşturma veya kovuşturma evresinin bitiminden itibaren, en geç on beş gün içinde, Cumhuriyet başsavcılığı veya mahkeme, tedbirin nedeni, kapsamı, süresi ve sonucu hakkında ilgilisine yazılı olarak bilgi verir."
⚠ Bu bildirim, tedbire konu olan kişinin durumu öğrenmesinin kanunî yoludur; koruma tedbiri nedeniyle tazminat yolunun süresi bakımından da önem taşır. Bu yolun süreleri için koruma tedbiri tazminatı: üç ay, bir yıl ve komisyon yolu yazımıza bakabilirsiniz.
Tesadüfen elde edilen deliller
CMK m.138/1: arama veya elkoyma sırasında "yapılmakta olan soruşturma veya kovuşturmayla ilgisi olmayan ancak, diğer bir suçun işlendiği şüphesini uyandırabilecek bir delil elde edilirse; bu delil muhafaza altına alınır ve durum Cumhuriyet Savcılığına derhâl bildirilir."
🔴 m.138/2 — dinlemede daha dar: iletişimin denetlenmesi sırasında elde edilen ilgisiz delil, ancak "135 inci maddenin altıncı fıkrasında sayılan suçlardan birinin işlendiği şüphesini uyandırabilecek" nitelikteyse muhafaza altına alınır.
⚠ Fark önemlidir: aramada her suç için tesadüfi delil kullanılabilirken, dinlemede tesadüfi delil maddede yollama yapılan katalogla sınırlanmıştır. Şirket dosyalarında elkoyma ve kayyım rejimi için şirkete kayyım ve malvarlığına elkoyma (CMK) yazımıza bakabilirsiniz.
Gizli soruşturmacı: üç suç grubu
CMK m.139/1 (Değişik: 21/2/2014-6526/13 md.): "Soruşturma konusu suçun işlendiği hususunda somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin bulunması ve başka surette delil elde edilememesi hâlinde, kamu görevlileri gizli soruşturmacı olarak görevlendirilebilir. Bu madde uyarınca yapılacak görevlendirmeye hâkim tarafından karar verilir."
🔑 İki sınır dikkat çeker: soruşturmacı yalnız kamu görevlisi olabilir ve karar yalnız hâkim tarafından verilir — savcı yetkisi yoktur.
m.139/2-3: soruşturmacının kimliği değiştirilebilir, bu kimlikle hukukî işlemler yapılabilir ve gerekli belgeler hazırlanabilir. Kimlik "görevinin sona ermesinden sonra da gizli tutulur." Kovuşturmada tanık olarak dinlenmesi zorunlu olursa "duruşmada hazır bulunma hakkına sahip bulunanlar olmadan veya ses ya da görüntüsü değiştirilerek özel ortamda" dinlenir; 5726 sayılı Tanık Koruma Kanunu m.9 kıyasen uygulanır.
🔴 m.139/5: "Soruşturmacı, görevini yerine getirirken suç işleyemez ve görevlendirildiği örgütün işlemekte olduğu suçlardan sorumlu tutulamaz."
m.139/6: elde edilen kişisel bilgiler "görevlendirildiği ceza soruşturması ve kovuşturması dışında kullanılamaz"; "Suçla bağlantılı olmayan kişisel bilgiler derhâl yok edilir."
m.139/7 — kapsam: yalnız şu suçlarda uygulanır: uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (m.188, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenip işlenmediğine bakılmaksızın), suç işlemek amacıyla örgüt kurma (iki, yedi ve sekizinci fıkralar hariç, m.220), silahlı örgüt (m.314) veya bu örgütlere silah sağlama (m.315); ayrıca 6136 sayılı Kanun m.12 silah kaçakçılığı.
Teknik araçlarla izleme: konut mutlak sınırdır
CMK m.140/1: sayılan suçlarda, somut delillere dayanan kuvvetli şüphe ve başka suretle delil elde edilememesi hâlinde "şüpheli veya sanığın kamuya açık yerlerdeki faaliyetleri ve işyeri teknik araçlarla izlenebilir, ses veya görüntü kaydı alınabilir."
m.140/3 — süre: karar "en çok üç haftalık süre için verilebilir. Bu süre gerektiğinde bir hafta daha uzatılabilir." Örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda hâkim, "her defasında bir haftadan fazla olmamak ve toplam dört haftayı geçmemek üzere" uzatabilir. Ek cümleye göre "Teknik araçlarla izleme tedbiri ile birlikte gizli soruşturmacı görevlendirilmesi hâlinde bu fıkrada belirtilen süreler bir kat artırılarak uygulanır."
m.140/4: elde edilen deliller "yukarıda sayılan suçlarla ilgili soruşturma ve kovuşturma dışında kullanılamaz"; gerekli olmadığı takdirde "Cumhuriyet savcısının gözetiminde derhâl yok edilir."
🔴 m.140/5: "Bu madde hükümleri, kişinin konutunda uygulanamaz."
m.140/A (Ek: 2017), m.135 ila 140'taki tedbirlerin uygulanma usul ve esaslarının yönetmelikle düzenleneceğini söyler.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: isnat edilen suç ve kanun maddesi, dosyadaki tedbir kararları (dinleme, iletişimin tespiti, izleme, gizli soruşturmacı) ile tarih ve süreleri, kararı hâkimin mi savcının mı verdiği ve savcı kararıysa onay tarihleri, kararda gösterilen kimlik, numara/kod, tedbirin türü ve kapsamı, uzatma kararları, kayıtların çözüm tutanakları ve varsa tercüme kayıtları, dosyada tesadüfen elde edilen delil kullanılmışsa buna ilişkin tutanaklar, ve size m.137/4 uyarınca yapılmış bir bildirim varsa metni.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: isnat edilen suçun m.135/8 kataloğunda (ya da izleme için m.140/1, gizli soruşturmacı için m.139/7 listesinde) bulunup bulunmadığı; somut delillere dayanan kuvvetli şüphe ve başka suretle delil elde edilememesi koşullarının kararda gösterilip gösterilmediği; savcı kararı varsa yirmi dört saatlik onay zincirinin tutup tutmadığı ve tutmuyorsa derhâl kaldırma / imha sonucu; iki ay + bir ay (örgütte toplam üç ay) ile izlemede üç hafta + bir hafta (örgütte dört hafta, gizli soruşturmacıyla birlikte bir kat) sürelerinin aşılıp aşılmadığı; m.136 müdafi muafiyeti ile m.135/3 tanıklıktan çekinebilecek kişiler yasağının ihlal edilip edilmediği; izlemenin konutta yapılıp yapılmadığı (m.140/5); tesadüfi delilin m.138/2'deki dar kapsama girip girmediği; ve m.137/3-4 uyarınca kayıtların yok edilmesi ile on beş günlük bildirim yükümlülüğünün yerine getirilip getirilmediği.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil kararın hangi maddeye ve hangi listeye dayandığının tespitidir; süre ve mekân sınırları buna göre değişir.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Delilin hukuka aykırılığı ve sonuçları somut dosyada değerlendirilir; bu yazı kararın hangi ölçütlerle okunacağını gösterir.
