Haksız yakalama, tutuklama ve adlî kontrol nedeniyle tazminat istemleri uzun yıllar ağır ceza mahkemesinde görüldü. 2/3/2024 tarihli ve 7499 sayılı Kanunla CMK m.142/2'ye eklenen cümleler bu tabloyu bölmüştür:
"Ancak, 141 inci maddenin birinci fıkrasının (e), (f) ve (l) bentleri kapsamındaki istemler bakımından 9/1/2013 tarihli ve 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun hükümleri uygulanır. Bu fıkra uyarınca 6384 sayılı Kanun kapsamında olmasına rağmen ağır ceza mahkemesine yapılan istemler, Komisyona gönderilir." (CMK m.142/2, 7499/2024 ek cümleler)
🔑 Üç güvence de aynı fıkrada: karma istemlerde "ağır ceza mahkemesi görev alanına girmeyen istemleri ayırmak suretiyle Komisyona gönderir" ve "Bu hâllerde ağır ceza mahkemesine yapılan istem tarihi esas alınır." Yani yanlış mercie yapılan başvuru, tarih bakımından kaybedilmez.
⚠ Uygulamada en çok karşılaşılan üç hâl — beraat, kovuşturmaya yer olmadığı ve 2024'te eklenen adlî kontrol hâli — bu yeni yola girmiştir.
Tazminat istenebilecek hâller: on iki bent
CMK m.141/1 suç soruşturması veya kovuşturması sırasında şu durumdaki kişilerin maddî ve manevî her türlü zararlarını Devletten isteyebileceğini düzenler:
- a) Kanunlarda belirtilen koşullar dışında yakalanan, tutuklanan veya tutukluluğunun devamına karar verilen,
- b) Kanunî gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan,
- c) Kanunî hakları hatırlatılmadan veya hatırlatılan haklarından yararlandırılma isteği yerine getirilmeden tutuklanan,
- d) Kanuna uygun tutuklandığı hâlde makul sürede yargılama mercii huzuruna çıkarılmayan ve bu süre içinde hakkında hüküm verilmeyen,
- e) Kanuna uygun yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilen,
- f) Mahkûm olup da gözaltı ve tutuklulukta geçirdiği süreler hükümlülük sürelerinden fazla olan veya suç için kanunda öngörülen cezanın sadece para cezası olması nedeniyle zorunlu olarak bu cezayla cezalandırılan,
- g) Yakalama veya tutuklama nedenleri ve suçlamalar kendilerine yazıyla veya bunun hemen olanaklı olmadığı hâllerde sözle açıklanmayan,
- h) Yakalanmaları veya tutuklanmaları yakınlarına bildirilmeyen,
- i) Hakkındaki arama kararı ölçüsüz bir şekilde gerçekleştirilen,
- j) Eşyasına veya malvarlığı değerlerine koşulları oluşmadığı hâlde elkonulan, korunması için gerekli tedbirler alınmayan, amaç dışı kullanılan veya zamanında geri verilmeyen,
- k) (Ek: 11/4/2013-6459/17 md.) Yakalama, adli kontrol veya tutuklama işlemine karşı kanunda öngörülen başvuru imkânlarından yararlandırılmayan,
- 🔴 l) (Ek: 2/3/2024-7499/12 md.) Konutunu terk etmemek veya uyuşturucu, uyarıcı veya uçucu maddeler ile alkol bağımlılığından arınmak amacıyla hastaneye yatmak dâhil, tedavi veya muayene tedbirlerine tâbi olmak şeklindeki adli kontrol yükümlülükleri uygulandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilen.
🔑 (l) bendi 2024'te eklenmiştir: hiç tutuklanmamış, yalnız bu iki adlî kontrol yükümlülüğüne tabi tutulmuş kişiler de artık tazminat isteyebilir.
m.141/2: (e), (f) ve (l) bentlerindeki kararları veren merciler, "ilgiliye tazminat hakları bulunduğunu bildirirler ve bu husus verilen karara geçirilir."
Dava yalnız Devlet aleyhine açılır
m.141/3 (Ek: 18/6/2014-6545/70 md.): birinci fıkradaki hâller dışında, soruşturma veya kovuşturma sırasında "kişisel kusur, haksız fiil veya diğer sorumluluk hâlleri de dâhil olmak üzere hâkimler ve Cumhuriyet savcılarının verdikleri kararlar veya yaptıkları işlemler nedeniyle tazminat davaları ancak Devlet aleyhine açılabilir."
m.141/4: Devlet, ödediği tazminattan dolayı "görevinin gereklerine aykırı hareket etmek suretiyle görevini kötüye kullanan hâkimler ve Cumhuriyet savcılarına bir yıl içinde rücu eder."
Süre: üç ay ve her hâlde bir yıl
🔴 CMK m.142/1: "Karar veya hükümlerin kesinleştiğinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde karar veya hükümlerin kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde tazminat isteminde bulunulabilir."
⚠ İki süre birlikte işler: tebliğden itibaren üç ay ve kesinleşmeden itibaren bir yıl. Tebligat yapılmamış olsa bile bir yıllık dış sınır çalışır.
| Aşama | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| İstem süresi | Tebliğden 3 ay, her hâlde kesinleşmeden 1 yıl | m.142/1 |
| Dilekçe eksikliği | 1 ay içinde tamamlama | m.142/4 |
| Hazine beyan ve itirazı | 2 hafta | m.142/5 |
| Karar | Duruşmalı | m.142/7 |
| Kanun yolu | İstinaf; BAM kararı kesin | m.142/8 |
| Ödeme | Hesap bildiriminden 30 gün | m.142/10 |
| Devletin rücûu | 1 yıl | m.141/4 |
Usul: mahkemede nasıl işler
m.142/2 yetkiyi belirler: istem, zarara uğrayanın oturduğu yer ağır ceza mahkemesinde; o yer ağır ceza mahkemesi tazminat konusu işlemle ilişkili ise ve aynı yerde başka bir ağır ceza dairesi yoksa, en yakın yer ağır ceza mahkemesinde karara bağlanır. (Yukarıda aktarılan 2024 değişikliğiyle (e), (f) ve (l) bentleri bu yoldan ayrılmıştır.)
m.142/3: dilekçede açık kimlik ve adres, zarara uğranılan işlemin ve zararın nitelik ve niceliğinin kaydedilmesi ve belgelerinin eklenmesi gereklidir.
m.142/4: bilgi ve belgelerin yetersizliğinde mahkeme, eksikliğin bir ay içinde giderilmesini, aksi hâlde istemin reddedileceğini duyurur. Süresinde tamamlanmayan dilekçe, itiraz yolu açık olmak üzere reddolunur.
m.142/5: mahkeme, yeterli bulduğu dilekçe ve eklerinin bir örneğini Devlet Hazinesinin yargı çevresindeki temsilcisine tebliğ ederek beyan ve itirazlarını iki hafta içinde bildirmesini ister.
m.142/6: mahkeme, istemin ve ispat belgelerinin değerlendirilmesinde ve tazminat hukukunun genel prensiplerine göre verilecek miktarın saptanmasında gerekli gördüğü her türlü araştırmayı yapmaya yetkilidir.
m.142/7 (5353/2005 değişik): mahkeme kararını duruşmalı olarak verir; istemde bulunan ile Hazine temsilcisi açıklamalı çağrı kâğıdına rağmen gelmezse yokluklarında karar verilebilir.
m.142/8: karara karşı istemde bulunan, Cumhuriyet savcısı veya Hazine temsilcisi istinaf yoluna başvurabilir; inceleme öncelikle ve ivedilikle yapılır. (7499/2024 ek cümleler) karar yerinde görülmezse bölge adliye mahkemesince işin esası hakkında karar verilir ve "bölge adliye mahkemelerince bu fıkra uyarınca verilen kararlar kesindir."
Ödeme: otuz gün ve icra yasağı
🔑 m.142/10 (KHK-694/2017; 7078/2018 ile aynen kabul): "Tazminata ilişkin mahkeme kararları, kesinleşmeden ve idari başvuru süreci tamamlanmadan icra takibine konulamaz."
Kesinleşen kararda hükmedilen tazminat ile vekâlet ücreti, davacı veya vekilinin davalı idareye yazılı şekilde bildireceği banka hesap numarasına, bildirimin yapıldığı tarihten itibaren otuz gün içinde ödenir. Bu süre içinde ödeme yapılmazsa karar genel hükümler dairesinde infaz ve icra olunur.
m.142/9: tazminat davalarında nisbî avukatlık ücreti ödenir; ancak ödenecek miktar, Tarifede sulh ceza hâkimliklerinde takip edilen işler için belirlenen maktu ücretten az, ağır ceza mahkemelerinde takip edilen davalar için belirlenen maktu ücretten fazla olamaz. (Bu maktu tutarlar her yıl yayımlanan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesinde değiştiğinden burada rakam verilmemiştir.)
Tazminat isteyemeyecek kişiler
CMK m.144/1 kanuna uygun olarak yakalanan, adlî kontrol altına alınan veya tutuklanan kişilerden şunların tazminat isteyemeyeceğini düzenler:
- b) Tazminata hak kazanmadığı hâlde, sonradan yürürlüğe giren ve lehte düzenlemeler getiren kanun gereği durumları tazminat istemeye uygun hâle dönüşenler,
- c) Genel veya özel af, şikâyetten vazgeçme, uzlaşma gibi nedenlerle hakkında kovuşturmaya yer olmadığına veya davanın düşmesine karar verilen ya da kamu davası geçici olarak durdurulan, ertelenen veya düşürülenler,
- d) Kusur yeteneğinin bulunmaması nedeniyle hakkında ceza verilmesine yer olmadığına karar verilenler,
- e) Adlî makamlar huzurunda gerçek dışı beyanla suç işlediğini veya suça katıldığını bildirerek gözaltına alınmasına, adlî kontrol altına alınmasına veya tutuklanmasına neden olanlar.
⚠ (c) bendi pratikte belirleyicidir: beraat değil de düşme veya uzlaşma ile biten dosyalarda tazminat yolu kapalıdır.
Tazminatın geri alınması ve rücû
m.143/1: kovuşturmaya yer olmadığına ilişkin kararı sonradan kaldırılarak hakkında kamu davası açılan ve mahkûm edilenlerle, yargılamanın aleyhte yenilenmesiyle beraat kararı kaldırılıp mahkûm edilenlere ödenmiş tazminatların mahkûmiyet süresine ilişkin kısmı, Cumhuriyet savcısının yazılı istemi ile aynı mahkemeden alınacak kararla, kamu alacaklarının tahsiline ilişkin mevzuat uygulanarak geri alınır. Bu karara itiraz edilebilir.
m.143/3: iftira konusunu oluşturan suç veya yalan tanıklık nedeniyle gözaltına alınma ve tutuklama hâlinde Devlet, iftira eden veya yalan tanıklıkta bulunan kişiye de rücu eder.
Tedbirin kendisine ilişkin süreler, gerekçe zorunluluğu ve adlî kontrol yükümlülükleri için gözaltı, tutuklama ve adli kontrol; malvarlığına yönelen tedbirler için şirkete kayyım ve malvarlığına elkoyma yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: beraat, kovuşturmaya yer olmadığına dair karar veya hüküm ve kesinleşme şerhi, kararın size tebliğ edildiği tarih, yakalama tutanağı ile gözaltı ve tutukluluk sürelerini gösteren belgeler, varsa adlî kontrol kararı ve uygulanan yükümlülükler, elkoyma varsa elkoyma kararı ve eşyanın geri verilme tarihi, zararı gösteren belgeler (gelir kaybı, iş sözleşmesinin sona ermesi, tedavi ve yol giderleri), ve daha önce yapılmış bir başvuru varsa dilekçesi ve tarihi.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: dosyanın m.141/1'in hangi bendine girdiği ve 2024'te eklenen (l) bendinin uygulanıp uygulanmayacağı, isteme 6384 sayılı Kanun yolunun mu yoksa ağır ceza mahkemesinin mi bakacağı ve yanlış mercie yapılmış bir başvuruda istem tarihinin korunması, m.142/1'deki üç aylık ve bir yıllık sürelerin hangi tarihten işlediği, dilekçede m.142/3 uyarınca gösterilmesi gereken zararın nitelik ve niceliği ile eklenecek belgeler, m.144'teki engel hâllerden birinin (özellikle (c) bendindeki düşme, af, uzlaşma) bulunup bulunmadığı, m.142/8 uyarınca istinaf sonucunun kesin olmasının strateji üzerindeki etkisi, ve kesinleşme sonrası m.142/10'daki otuz günlük ödeme sürecinin işletilmesi.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil kesinleşme ve tebliğ tarihlerinin tespitidir; üç aylık süre bu tarihlerden işler ve bir yıllık dış sınır her hâlde uygulanır.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, tazminat miktarının tazminat hukukunun genel prensiplerine göre mahkemece saptanacağını düzenlemektedir.
