Ceza Muhakemesi Kanunu, tutuklamayı gerekçe yükümlülüğüyle sıkı biçimde çevreler — ve bu yükümlülük hem istemi hem kararı kapsar.
CMK m.101/1 istem bakımından: "Bu istemlerde mutlaka gerekçe gösterilir ve adlî kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını belirten hukukî ve fiilî nedenlere yer verilir."
🔴 CMK m.101/2 (6352/2012 değişik) karar bakımından dört başlık sayar. Tutuklamaya, tutuklamanın devamına veya bir tahliye isteminin reddine ilişkin kararlarda;
- a) Kuvvetli suç şüphesini,
- b) Tutuklama nedenlerinin varlığını,
- c) Tutuklama tedbirinin ölçülü olduğunu,
- d) (Ek: 8/7/2021-7331/14 md.) Adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını
gösteren deliller "somut olgularla gerekçelendirilerek açıkça gösterilir."
🔑 (d) bendi 2021'de eklenmiştir: artık kararda yalnız tutuklama nedenlerinin varlığı değil, daha hafif tedbirin neden yetersiz kaldığı da ayrıca gösterilmelidir.
m.101/2 son cümle: kararın içeriği şüpheli veya sanığa sözlü olarak bildirilir, ayrıca bir örneği yazılmak suretiyle kendilerine verilir ve bu husus kararda belirtilir. m.101/3: tutuklama istenildiğinde şüpheli veya sanık, kendisinin seçeceği veya baro tarafından görevlendirilecek bir müdafiin yardımından yararlanır. m.101/4: tutuklama kararı verilmezse derhâl serbest bırakılır.
Gözaltı süresi: yirmi dört saat, artı zorunlu yol süresi
CMK m.91/1: yakalanan kişi Cumhuriyet savcılığınca bırakılmazsa soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınmasına karar verilebilir.
"Gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmidört saati geçemez. … Yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilme için zorunlu süre oniki saatten fazla olamaz." (m.91/1, 5353/2005 değişik ve ek cümle)
m.91/2 — iki şart birlikte: gözaltına alma, "bu tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olmasına" ve "kişinin bir suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin varlığına" bağlıdır.
m.91/3 — uzatma: toplu olarak işlenen suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle Cumhuriyet savcısı, gözaltı süresinin her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün uzatılmasına yazılı olarak emir verebilir. Uzatma emri gözaltına alınana derhâl tebliğ edilir.
m.91/4 (6638/2015 ek) — kolluk amiri kararı: suçüstü hâlleriyle sınırlı olmak kaydıyla, fıkrada sayılan suçlarda mülki amirlerce belirlenecek kolluk amirleri tarafından yirmi dört saate kadar; şiddet olaylarının yaygınlaşarak kamu düzeninin ciddi şekilde bozulmasına yol açabilecek toplumsal olaylar sırasında ve toplu olarak işlenen suçlarda kırk sekiz saate kadar gözaltı kararı verilebilir. Kişi serbest bırakılmazsa "en geç kırk sekiz saat, toplu olarak işlenen suçlarda dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır."
| Durum | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Gözaltı (genel) | 24 saat (yol süresi hariç) | m.91/1 |
| Hâkime gönderme yolu | En çok 12 saat | m.91/1 |
| Toplu suçlarda savcı uzatması | Her defasında 1 gün, toplam 3 gün | m.91/3 |
| Kolluk amiri kararı (suçüstü) | 24 saat; toplumsal olay/toplu suçta 48 saat | m.91/4 |
| Hâkim önüne çıkarma | En geç 48 saat; toplu suçta 4 gün | m.91/4 |
Tutuklama nedenleri ve katalog
CMK m.100/1: "Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunması hâlinde" tutuklama kararı verilebilir. Aynı fıkra bir yasak koyar: "İşin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmaması hâlinde, tutuklama kararı verilemez."
m.100/2 — tutuklama nedeni sayılabilecek hâller:
- a) Şüpheli veya sanığın kaçması, saklanması veya kaçacağı şüphesini uyandıran somut olgular varsa.
- b) Davranışları; delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme ya da tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapılması girişiminde bulunma hususlarında kuvvetli şüphe oluşturuyorsa.
m.100/3 — katalog: maddede sayılan suçların işlendiği hususunda "somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı hâlinde, tutuklama nedeni var sayılabilir."
⚠ Fıkranın ifadesi "var sayılabilir"dir; katalog suç, tutuklamayı zorunlu kılan bir kural değil, tutuklama nedeninin varlığına ilişkin bir imkândır. m.100/1'deki ölçülülük yasağı ile m.101/2'deki gerekçe zorunluluğu her hâlde uygulanır.
Tutuklulukta azami süreler
CMK m.102 dört ayrı tavan kurar:
- /1 (5560/2006 değişik): ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde tutukluluk süresi en çok bir yıl; zorunlu hâllerde gerekçe gösterilerek altı ay daha uzatılabilir.
- /2: ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde en çok iki yıl; zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek uzatılabilir, ancak uzatma süresi toplam üç yılı, TCK'nın İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan suçlar ile 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlarda beş yılı geçemez.
- /4 (17/10/2019-7188/18 md. ek) — soruşturma evresi ayrı: soruşturma evresinde tutukluluk süresi, ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde altı ayı, giren işlerde bir yılı geçemez. Yukarıda sayılan bölümlerdeki suçlar, TMK kapsamına giren suçlar ve toplu olarak işlenen suçlar bakımından bu süre en çok bir yıl altı ay olup altı ay daha uzatılabilir.
- /5 (7188/2019 ek) — çocuklar: bu süreler, fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmamış çocuklar bakımından yarı oranında, on sekiz yaşını doldurmamış çocuklar bakımından dörtte üç oranında uygulanır.
m.102/3: uzatma kararları, Cumhuriyet savcısının, şüpheli veya sanık ile müdafiinin görüşleri alındıktan sonra verilir.
Otuz günlük inceleme ve tahliye istemi
🔑 CMK m.108/1: soruşturma evresinde, şüphelinin tutukevinde bulunduğu süre içinde ve en geç otuzar günlük süreler itibarıyla tutukluluğun devamının gerekip gerekmeyeceği, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından m.100 hükümleri göz önünde bulundurularak, şüpheli veya müdafii dinlenilmek suretiyle karara bağlanır.
m.108/2: inceleme, aynı süre içinde şüpheli tarafından da istenebilir. m.108/3: hâkim veya mahkeme, sanığın tutukluluk hâlinin devamını her oturumda veya koşullar gerektirdiğinde oturumlar arasında ya da aynı süre içinde re'sen de karara bağlar.
m.104/1: şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında salıverilmesini isteyebilir. m.104/2: karara itiraz edilebilir.
m.105 (5353/2005 değişik) — karar süresi: m.103 ve m.104 uyarınca yapılan istem üzerine, merci; Cumhuriyet savcısı, şüpheli, sanık veya müdafiin görüşünü aldıktan sonra üç gün içinde istemin kabulüne, reddine veya adlî kontrol uygulanmasına karar verir. (6763/2016 ek cümle) m.103/1'in birinci cümlesi uyarınca yapılan istemler hariç olmak üzere, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda bu süre yedi gündür. Bu kararlara itiraz edilebilir.
m.107 — bildirim: tutuklamadan ve uzatmaya ilişkin her karardan tutuklunun bir yakınına veya belirlediği kişiye hâkimin kararıyla gecikmeksizin haber verilir. m.107/3: şüpheli veya sanık yabancı olduğunda tutuklanma durumu, yazılı olarak karşı çıkmaması hâlinde vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirilir.
Adli kontrol: tutuklamanın yerine geçen yükümlülükler
CMK m.109/1 (6352/2012 değişik): bir suç sebebiyle yürütülen soruşturmada, m.100'deki tutuklama sebeplerinin varlığı hâlinde, şüphelinin tutuklanması yerine adlî kontrol altına alınmasına karar verilebilir. m.109/2: kanunda tutuklama yasağı öngörülen hâllerde de adlî kontrol hükümleri uygulanabilir.
m.109/3 yükümlülükleri sayar; şüpheli bir veya birden fazlasına tabi tutulabilir:
- a) Yurt dışına çıkamamak.
- b) Hâkim tarafından belirlenen yerlere, belirtilen süreler içinde düzenli olarak başvurmak.
- c) Hâkimin belirttiği merci veya kişilerin çağrılarına ve gerektiğinde meslekî uğraşlarına veya eğitime devam konularındaki kontrol tedbirlerine uymak.
- d) Her türlü taşıtları veya bunlardan bazılarını kullanamamak ve gerektiğinde sürücü belgesini makbuz karşılığında teslim etmek.
- e) Özellikle uyuşturucu, uyarıcı veya uçucu maddeler ile alkol bağımlılığından arınmak amacıyla, hastaneye yatmak dâhil, tedavi veya muayene tedbirlerine tâbi olmak.
- f) Şüphelinin parasal durumu göz önünde bulundurularak, miktarı ve ödeme süreleri Cumhuriyet savcısının isteği üzerine hâkimce belirlenecek bir güvence yatırmak.
Soruşturma kapsamında şirket yönetimine ve malvarlığına yönelen tedbirler ayrı maddelerde düzenlenmiştir — şirkete kayyım ve malvarlığına elkoyma yazımıza bakınız. İsnadın maddi ceza hukuku boyutu için örneğin tehdit ve şantaj yazımız incelenebilir.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: yakalama tutanağı ve yakalama saati, gözaltı ve varsa uzatma emri ile tebliğ saati, sorgu tutanağı ve hâkim önüne çıkarılma saati, tutuklama kararı ve gerekçesi, varsa itiraz dilekçesi ve itiraz üzerine verilen karar, m.108 uyarınca yapılan otuz günlük incelemelerin kararları, isnat edilen suç ve maddesi ile dosyanın ağır ceza mahkemesinin görevine girip girmediği, şüphelinin doğum tarihi, ve varsa adlî kontrol kararı ve yükümlülükleri.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: m.91/1'deki yirmi dört saat ile on iki saatlik yol süresinin ve m.91/3 veya m.91/4 uygulanmışsa ilgili sürelerin aşılıp aşılmadığı, m.100/1'deki ölçülülük ve kuvvetli suç şüphesi koşullarının somut olayda karşılanıp karşılanmadığı, kararın m.101/2'nin dört bendini — özellikle 2021'de eklenen (d) bendindeki adli kontrolün yetersizliği gerekçesini — taşıyıp taşımadığı, m.102 uyarınca dosyaya uygulanacak azami tutukluluk süresinin ve şüpheli çocuksa m.102/5'teki oranların hesabı, m.108'deki otuzar günlük incelemelerin usulüne uygun yapılıp yapılmadığı ve müdafi dinlenip dinlenmediği, m.104 ve m.105 uyarınca tahliye isteminin nasıl kurulacağı ve üç gün (örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda yedi gün) süresinin işleyişi, ve tutuklama yerine m.109'daki hangi yükümlülüklerin önerilebileceği.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil saatlerin ve gerekçenin tespitidir; yakalama saati ile hâkim önüne çıkarılma saati arasındaki fark dosyanın ilk sorusudur.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Tutuklama ve adlî kontrol kararları, kanunun çizdiği çerçeve içinde hâkim veya mahkemenin takdirindedir.
