Hukuk yargılamasında en sert ispat kuralı, tanığın kendisine değil hangi konuda dinlenebileceğine ilişkindir. Kanun iki ayrı yasak kurar ve ikincisi birincisinden daha katıdır.
HMK m.200/1 — senetle ispat zorunluluğu: "Bir hakkın doğumu, düşürülmesi, devri, değiştirilmesi, yenilenmesi, ertelenmesi, ikrarı ve itfası amacıyla yapılan hukuki işlemlerin, yapıldıkları zamanki miktar veya değerleri [kanunda yazılı parasal sınırı] geçtiği takdirde senetle ispat olunması gerekir."
🔑 Aynı fıkranın ikinci cümlesi sık atlanır: "Bu hukuki işlemlerin miktar veya değeri ödeme veya borçtan kurtarma gibi bir nedenle [sınırın] aşağı düşse bile senetsiz ispat olunamaz." Yani borcun bir kısmı ödenip kalan tutar sınırın altına inse de kural değişmez.
🔴 HMK m.201 — senede karşı tanıkla ispat yasağı: "Senede bağlı her çeşit iddiaya karşı ileri sürülen ve senedin hüküm ve kuvvetini ortadan kaldıracak veya azaltacak nitelikte bulunan hukuki işlemler [parasal sınırdan] az bir miktara ait olsa bile tanıkla ispat olunamaz."
⚠ Fark burada: m.200 parasal sınıra bağlıdır, m.201 ise sınırın altında bile uygulanır. Elinizde senet varsa, karşı tarafın "sonradan şöyle anlaştık" savunması kural olarak tanıkla dinlenmez.
Parasal sınır her yıl değişir — ve hangi tarihe bakılacağı 2025'te netleşti
HMK ek m.1/1 (Ek: 24/11/2016-6763/44 md.): m.200, m.201, m.341, m.362 ve m.369'daki parasal sınırlar "her takvim yılı başından geçerli olmak üzere", önceki yılın sınırlarının VUK mükerrer m.298 uyarınca ilan edilen yeniden değerleme oranında artırılmasıyla uygulanır; "bu şekilde belirlenen sınırların bin Türk lirasını aşmayan kısımları dikkate alınmaz."
🔴 ek m.1/2 (Değişik: 4/6/2025-7550/20 md.): "200 üncü ve 201 inci maddelerdeki parasal sınırların uygulanmasında hukuki işlemin yapıldığı, 341 inci, 362 nci ve 369 uncu maddelerdeki parasal sınırların uygulanmasında davanın açıldığı tarihteki miktar esas alınır."
⚠ Bu ayrım pratikte belirleyicidir: ispat sınırında işlem tarihi, kanun yolu sınırında dava tarihi esas alınır. Kanun yolundaki parasal sınırlar için istinaf ve temyiz: iki hafta ve parasal sınırlar yazımıza bakınız.
Yasağı açan üç anahtar
| Anahtar | Dayanak | Ne sağlar |
|---|---|---|
| Açık muvafakat | m.200/2 | Karşı tarafa birinci fıkra hatırlatılarak açık muvafakati alınırsa tanık dinlenir |
| Delil başlangıcı | m.202 | Senetle ispat zorunluluğu olan hâlde tanık dinlenmesine imkân verir |
| Kanunî istisnalar | m.203 | Altı hâlde doğrudan tanık dinlenir |
m.200/2 — muvafakatin şekli: "Bu madde uyarınca senetle ispatı gereken hususlarda birinci fıkradaki düzenleme hatırlatılarak karşı tarafın açık muvafakati hâlinde tanık dinlenebilir."
🔑 Muvafakatin geçerliliği hatırlatmaya bağlanmıştır: karşı tarafa kuralın ne olduğu bildirilmeden alınan sessiz onay yeterli değildir.
m.202/2 — delil başlangıcı nedir: "iddia konusu hukuki işlemin tamamen ispatına yeterli olmamakla birlikte, söz konusu hukuki işlemi muhtemel gösteren ve kendisine karşı ileri sürülen kimse veya temsilcisi tarafından verilmiş veya gönderilmiş belgedir."
⚠ Tanım üç ölçüt taşır: tam ispat etmemesi, işlemi muhtemel göstermesi ve karşı taraftan çıkmış olması. Kendi düzenlediğiniz bir yazı delil başlangıcı değildir.
m.203'ün altı istisnası
HMK m.203/1 şu hâllerde tanık dinlenebileceğini söyler:
- (a) "Altsoy ve üstsoy, kardeşler, eşler, kayınbaba, kaynana ile gelin ve damat arasındaki işlemler."
- (b) "İşin niteliğine ve tarafların durumlarına göre, senede bağlanmaması teamül olarak yerleşmiş bulunan hukuki işlemler."
- (c) "Yangın, deniz kazası, deprem gibi senet alınmasında imkânsızlık veya olağanüstü güçlük bulunan hâllerde yapılan işlemler."
- (ç) "Hukuki işlemlerde irade bozukluğu ile aşırı yararlanma iddiaları."
- (d) "Hukuki işlemlere ve senetlere karşı üçüncü kişilerin muvazaa iddiaları."
- (e) senedin "beklenmeyen bir olay veya zorlayıcı bir nedenle yahut usulüne göre teslim edilen bir memur elinde veya noterlikte herhangi bir şekilde kaybolduğu kanısını kuvvetlendirecek delil veya emarelerin bulunması hâli."
🔑 (d) bendi dikkatle okunmalıdır: muvazaa iddiasında tanık üçüncü kişilere açıktır — işlemin tarafına değil.
Hangi belge ne kadar güçlü
HMK m.199 belgeyi geniş tanımlar: "yazılı veya basılı metin, senet, çizim, plan, kroki, fotoğraf, film, görüntü veya ses kaydı gibi veriler ile elektronik ortamdaki veriler ve bunlara benzer bilgi taşıyıcıları".
m.204 — ilamlar ve resmî senetler:
- /1 "İlamlar ile düzenleme şeklindeki noter senetleri, sahteliği ispat olunmadıkça kesin delil sayılırlar."
- /2 "İlgililerin beyanına dayanılarak noterlerin tasdik ettikleri senetlerle diğer yetkili memurların görevleri içinde usulüne uygun düzenledikleri belgeler, aksi ispatlanıncaya kadar kesin delil sayılırlar."
⚠ İki fıkra arasındaki fark uygulamada büyüktür: düzenleme şeklindeki noter senedi ancak sahtelik ispatıyla çürütülür; tasdik edilen senette ise aksinin ispatı yeterlidir.
m.205 — adi senetler: mahkeme huzurunda ikrar olunan veya inkâr edenden sadır olduğu kabul edilen adi senetler "aksi ispat edilmedikçe kesin delil"tir. /2: "Usulüne göre güvenli elektronik imza ile oluşturulan elektronik veriler, senet hükmündedir." /3: hâkim bunu resen inceler.
m.206: okuma yazma bilmediği için imza atamayanların mühür, alet veya parmak izi ile yaptığı işlemleri içeren belgelerin senet niteliği, "noterler tarafından düzenleme biçiminde oluşturulmasına bağlıdır."
m.207: senetteki "çıkıntı, kazıntı veya silinti ayrıca onanmamışsa, inkâr hâlinde göz önünde tutulmaz"; bunlar senedin geçerliliğine ve anlamına etkili görülürse senet kısmen veya tamamen hükümsüz sayılabilir.
İmza inkârı: yol ve sonuçları
🔴 HMK m.208/1: "Taraflardan biri, kendisi tarafından düzenlendiği iddia edilen bir belgedeki yazı veya imzayı inkâr etmek isterse, sahtelik iddiasında bulunmalıdır; aksi hâlde belge, aleyhine delil olarak kullanılır."
m.208/3-4: sahtelik "aynı mahkemede ön sorun şeklinde" ileri sürülebileceği gibi ayrı bir dava da açılabilir. Resmî senetteki yazı veya imzayı inkâr eden tarafın iddiası ise "ancak ilgili evraka resmiyet kazandıran kişiyi de taraf göstererek açacağı ayrı bir davada" incelenir; hâkim gerekirse iki haftalık kesin süre verir.
m.209 — inkârın sonucu:
- /1 adi senette yazı veya imza inkâr edilirse "bu konuda bir karar verilinceye kadar, o senet herhangi bir işleme esas alınamaz."
- /2 resmî senette ise senet ancak "sahteliği mahkeme kararıyla sabit olursa" işleme esas alınamaz.
- /3 "Senede dayanılarak verilmiş olan ihtiyati tedbir, o senet hakkındaki sahtelik iddiasından etkilenmez."
m.210: güvenli elektronik imzalı verinin inkârında hâkim tarafı dinler, kanaate varamazsa bilirkişi incelemesine başvurur.
m.211 — inceleme sırası: hâkim önce inkâr eden tarafı isticvap eder, gerekirse "huzurda bu kişiye yazı yazdırıp imza attırmak suretiyle" elde ettiği belgeleri değerlendirir. 🔑 "İsticvap için mahkemeye davet edilen taraf, belirtilen günde hazır bulunmadığı takdirde, inkâr etmiş olduğu belgedeki yazı veya imzayı ikrar etmiş sayılır; bu husus kendisine çıkartılacak davetiyede ayrıca ihtar edilir." Kanaat oluşmazsa bilirkişi incelemesine geçilir.
m.212: sahtelik kararı kesinleşince "senedin altına sahte olduğu yazılarak senet iptal olunur"; resmî senetlerde ilgili dairedeki aslı da iptal edilir.
Ticari defterlerin kendi ispat rejimi ayrıdır; bunun için ticari defterler delil olur mu: onay, doğrulama ve ibraz yazımıza bakabilirsiniz.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: iddiaya dayanak sözleşme, senet veya makbuzlar (noterlikçe düzenlenmiş mi, yoksa imza tasdikli mi olduğu belirtilerek), işlemin yapıldığı tarih ve o tarihteki miktar veya değeri, karşı taraftan gelmiş yazışmalar, e-postalar ve mesajlar (delil başlangıcı değerlendirmesi için), taraflar arasında m.203/a'daki hısımlık ilişkisi varsa buna dair bilgi, işlemin senede bağlanmaması teamül olan bir alana girip girmediğine dair sektörel veriler, elektronik imzalı belge varsa imza doğrulama çıktısı, ve varsa imza inkârına ilişkin beyan ve dilekçeler.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: işlemin m.200 kapsamına girip girmediği ve hukuki işlemin yapıldığı tarihteki parasal sınırın ek m.1 uyarınca nasıl belirleneceği, elinizde senet varsa karşı tarafın savunmasının m.201 yasağına takılıp takılmadığı, dosyada m.202 anlamında bir delil başlangıcı bulunup bulunmadığı ve bunun karşı taraftan sadır olma koşulunu karşılayıp karşılamadığı, m.203'ün altı bendinden birinin uygulanıp uygulanmayacağı, belgenin m.204 mü m.205 mi kapsamında olduğu ve buna göre çürütme eşiğinin sahtelik mi aksinin ispatı mı olduğu, senette m.207 anlamında onanmamış çıkıntı-kazıntı-silinti bulunup bulunmadığı, imza inkârı düşünülüyorsa m.208'deki sahtelik iddiası zorunluluğu ile resmî senetlerde ayrı dava ve iki haftalık kesin süre rejimi, ve m.211'deki isticvaba gelmemenin ikrar sayılması riski.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil işlem tarihinin ve belge türünün tespitidir; ispat yolu bu iki veriye bağlıdır.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Parasal sınırlar her takvim yılı başında yeniden değerleme oranına göre değiştiğinden, dosyanızda uygulanacak tutar işlemin yapıldığı yıla göre belirlenir; bu yazıda güncel tutar verilmemiştir.
