Ticari defterlerin ispat gücü simetrik değildir. Kanun, usulsüz tutulmuş bir defteri delil olmaktan çıkarmaz — yalnızca sahibinin aleyhine delil hâline getirir:
"Açılış veya kapanış onayları bulunmayan ve içerdiği kayıtlar birbirini doğrulamayan ticari defter kayıtları, sahibi aleyhine delil olur." (HMK m.222/4)
🔑 Sonuç açıktır: defterini usulüne uygun tutmayan tacir, bu eksikliği bir savunma olarak kullanamaz; defter yine dosyaya girer, ama yalnız karşı tarafın işine yarar.
Lehe delil olmanın şartları
HMK m.222/2 ilk eşiği koyar. Ticari defterlerin ticari davalarda delil olarak kabul edilebilmesi için defterlerin;
- kanuna göre eksiksiz ve usulüne uygun tutulmuş,
- açılış ve kapanış onayları yaptırılmış,
- ve kayıtlarının birbirini doğrulamış
olması şarttır.
m.222/3 — sahibi lehine delil olmanın ek şartları. Bu şartlara uygun tutulan kayıtların sahibi ve halefleri lehine delil sayılabilmesi için:
- diğer tarafın aynı şartlara uygun defterlerindeki kayıtların bunlara aykırı olmaması,
- veya diğer tarafın defterlerini ibraz etmemesi,
- yahut defter kayıtlarının aksinin senet veya diğer kesin delillerle ispatlanmamış olması
gerekir.
🔴 (Ek cümle: 22/7/2020-7251/23 md.) "Diğer tarafın ikinci fıkrada yazılan şartlara uygun olarak tutulan ticari defterlerinin, ilgili hususta hiçbir kayıt içermemesi hâlinde ticari defterler, sahibi lehine delil olarak kullanılamaz."
⚠ Bu 2020 eklemesi, uygulamada sık karşılaşılan bir durumu kapatır: karşı tarafın defterleri düzgün ama o konuda boş ise, sizin defteriniz artık lehinize çalışmaz.
🔑 m.222/3 son cümle — bölünmezlik: "Bu şartlara uygun olarak tutulan defterlerdeki sahibi lehine ve aleyhine olan kayıtlar birbirinden ayrılamaz." Defteri delil olarak sunan taraf, içindeki aleyhe kayıtları da beraberinde getirir.
| Durum | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Onaylar tam + kayıtlar birbirini doğruluyor | Delil olarak kabul edilebilir | m.222/2 |
| Karşı tarafın defteri aykırı kayıt içeriyor | Lehe delil olmaz | m.222/3 |
| Karşı taraf defterini ibraz etmiyor | Lehe delil olabilir | m.222/3 |
| Karşı tarafın düzgün defteri konuyla ilgili boş | Lehe kullanılamaz (2020 ek cümle) | m.222/3 |
| Onay yok / kayıtlar doğrulamıyor | Sahibi aleyhine delil | m.222/4 |
| Tacir olmayan taraf kabul beyanı + karşı taraf kaçınıyor | Talep eden ispat etmiş sayılır | m.222/5 |
🔴 Tacir olmayan tarafın elindeki koz
HMK m.222/5: "Taraflardan biri tacir olmasa dahi, tacir olan diğer tarafın ticari defterlerindeki kayıtları kabul edeceğini belirtir; ancak, karşı taraf defterlerini ibrazdan kaçınırsa, ibrazı talep eden taraf iddiasını ispat etmiş sayılır."
🔑 Bu fıkra, tacir olmayan tarafa güçlü bir usul aracı verir: kayıtları peşinen kabul ettiğini beyan eder; tacir defterini getirirse kayıtlar bağlayıcı olur, getirmezse iddia ispatlanmış sayılır. Her iki ihtimalde de belirsizlik ortadan kalkar.
İbraz nasıl istenir
HMK m.222/1: mahkeme, ticari davalarda tarafların ticari defterlerinin ibrazına kendiliğinden veya taraflardan birinin talebi üzerine karar verebilir.
TTK m.83/1 aynı yetkiyi tekrar eder ve bir ayrıntı ekler: "Ticari uyuşmazlıklarda mahkeme, yabancı gerçek veya tüzel kişi bile olsalar, tarafların ticari defterlerinin ibrazına, resen veya taraflardan birinin istemi üzerine karar verebilir."
HMK m.219/1 — genel ibraz zorunluluğu: taraflar, kendilerinin veya karşı tarafın delil olarak dayandıkları ve ellerinde bulunan tüm belgeleri mahkemeye ibraz etmek zorundadır. Elektronik belgeler, çıktısı alınarak ve talep edildiğinde incelemeye elverişli şekilde elektronik ortama kaydedilerek ibraz edilir.
🔑 m.219/2 — kolaylık: "Ticari defterler gibi devamlı kullanılan belgelerin sadece ilgili kısımlarının onaylı örnekleri mahkemeye ibraz edilebilir." Defterin tamamını teslim etmek kural değildir.
TTK m.84/1: bir hukuki uyuşmazlıkta ticari defterler ibraz edilmişse, "defterlerin uyuşmazlıkla ilgili kısımları tarafların katılımı ile incelenir. Gerekli görülürse, defterlerin ilgili yapraklarından suret alınır."
⚠ TTK m.85/1 — istisna: "Malvarlığı hukukuna ilişkin olan, özellikle de mirasa, mal ortaklığına ve şirket tasfiyesine ilişkin uyuşmazlıklarda, mahkeme, ticari defterlerin teslimine ve bütün içeriklerinin incelenmesine karar verebilir." Bu üç uyuşmazlık türünde inceleme ilgili kısımla sınırlı değildir.
İbraz edilmezse ne olur
HMK m.220/1: ibrazı istenen belgenin ileri sürülen hususun ispatı için zorunlu olduğuna ve isteğin kanuna uygunluğuna kanaat getirilir; karşı taraf belgenin elinde olduğunu ikrar eder, talep üzerine sükût eder, belgenin varlığı resmî bir kayıtla anlaşılır veya başka bir belgede ikrar olunursa, mahkeme ibraz için kesin bir süre verir.
m.220/2: belgenin elinde bulunduğunu inkâr eden tarafa; böyle bir belgenin elinde bulunmadığına, özenle aradığı hâlde bulamadığına ve nerede olduğunu bilmediğine ilişkin yemin teklif edilir.
🔴 m.220/3: belgeyi ibraz etmesine karar verilen taraf, süresinde ibraz etmez ve kabul edilebilir bir mazeret göstermezse ya da elinde bulunduğunu inkâr edip teklif edilen yemini kabul veya icra etmezse, "mahkeme, duruma göre belgenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanını kabul edebilir."
m.221 — üçüncü kişi: mahkeme, üçüncü kişi veya kurumun elindeki bir belgenin ispat için zorunlu olduğuna karar verirse ibrazını emreder; ibraz edemeyen kimse sebebini delilleriyle açıklamak zorundadır, açıklama yeterli görülmezse bu kimse tanık olarak dinlenebilir.
HMK m.223: yabancı dilde yazılmış belgeye dayanan taraf tercümesini de sunmak zorundadır.
Defterin arkasındaki yükümlülükler
TTK m.64/1 (6335/2012 değişik): her tacir ticari defterleri tutmak ve defterlerinde ticari işlemleriyle işletmesinin iktisadi ve mali durumunu, borç ve alacak ilişkilerini ve her hesap dönemindeki neticeleri açıkça görülebilir şekilde ortaya koymak zorundadır. Defterler, "üçüncü kişi uzmanlara, makul bir süre içinde yapacakları incelemede işletmenin faaliyetleri ve finansal durumu hakkında fikir verebilecek şekilde" tutulur.
m.64/3: fiziki ortamda tutulan yevmiye defteri, defteri kebir ve envanter defteri ile dördüncü fıkradaki defterlerin açılış onayları, kuruluş sırasında ve kullanılmaya başlanmadan önce noter tarafından yapılır; izleyen dönemlerde ise "defterlerin kullanılacağı faaliyet döneminin ilk ayından önceki ayın sonuna kadar" notere yaptırılır.
m.64/4: pay defteri, yönetim kurulu karar defteri ve genel kurul toplantı ve müzakere defteri gibi muhasebeyle ilgili olmayan defterler de ticari defterdir. (Ek cümleler: 27/12/2020-7262/27 md.) Ticaret Bakanlığı bu defterlerin elektronik ortamda tutulmasını zorunlu kılabilir.
🔑 TTK m.82/5: maddede sayılan defter ve belgeler on yıl saklanır. m.82/6: saklama süresi, "ticari defterlere son kaydın yapıldığı … takvim yılının bitişiyle" başlar.
m.82/7 — zıyaa uğrarsa: yangın, su baskını, yer sarsıntısı gibi bir afet veya hırsızlık sebebiyle ve kanuni saklama süresi içinde defterler zayi olursa tacir, "zıyaı öğrendiği tarihten itibaren otuz gün içinde" ticari işletmesinin bulunduğu yer yetkili mahkemesinden kendisine bir belge verilmesini isteyebilir.
m.82/8: gerçek kişi tacirin ölümü hâlinde mirasçıları, ticareti terk hâlinde kendisi saklamakla yükümlüdür; mirasın resmî tasfiyesi veya tüzel kişinin sona ermesi hâlinde defterler on yıl süreyle sulh mahkemesi tarafından saklanır.
Ticari davada görev, arabuluculuk şartı ve süreler için ticari dava, zorunlu arabuluculuk ve görevli mahkeme; delillerin dava açılmadan önce güvence altına alınması için delil tespiti yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderilir: uyuşmazlık konusu döneme ait yevmiye defteri, defteri kebir ve envanter defteri kayıtlarının ilgili kısımları, defterlerin açılış ve kapanış onaylarına ilişkin noter belgeleri, kayıtların dayandığı fatura, dekont ve sözleşmeler, karşı tarafla yapılan cari hesap mutabakatları, elektronik tutulan defterlerde e-defter berat kayıtları, defterler zayi olmuşsa zayi belgesi veya başvuru dosyası, ve varsa açılmış dava dosyası ile bilirkişi raporları.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: defterlerin HMK m.222/2'deki üç şartı (usulüne uygunluk, açılış-kapanış onayları, kayıtların birbirini doğrulaması) taşıyıp taşımadığı, m.222/3 uyarınca lehe delil olma koşullarının bulunup bulunmadığı ve 2020'de eklenen "hiçbir kayıt içermeme" hâlinin dosyaya etkisi, m.222/4 uyarınca defterlerin aleyhe delil hâline gelip gelmediği, taraflardan biri tacir değilse m.222/5'teki kabul beyanının stratejik olarak kullanılması, m.219/2 uyarınca yalnız ilgili kısımların onaylı örnekleriyle ibrazın yeterliliği, karşı taraf ibrazdan kaçınırsa m.220/2-3'teki yemin ve beyanın kabulü mekanizmasının işletilmesi, uyuşmazlık miras, mal ortaklığı veya şirket tasfiyesine ilişkinse TTK m.85 uyarınca defterlerin bütününün incelenebileceği, ve TTK m.82 uyarınca on yıllık saklama süresinin dolup dolmadığı.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil açılış ve kapanış onaylarının tespitidir; onay eksikse defter yalnız aleyhe çalışır ve dosyanın delil stratejisi baştan değişir.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, defterlerin lehe delil olmasını birden çok koşulun birlikte gerçekleşmesine bağlamıştır.
