Ticari Dava, Zorunlu Arabuluculuk ve Görevli Mahkeme

Türkiye'de ticari bir alacak için dava açmadan önce cevaplanması gereken üç soru vardır: bu bir ticari dava mı, hangi mahkeme görevli ve önce arabulucuya gitmek zorunlu mu. Üçü de dava dilekçesinden önce çözülmezse dosya esasa girmeden düşebilir.

Zorunlu arabuluculuk kuralına uyulmaması burada teknik bir eksiklik değildir: kanun, arabulucuya hiç başvurulmadan açılan davada dava dilekçesi karşı tarafa tebliğe bile çıkarılmadan usulden ret öngörür. Aşağıdaki değerlendirme 6102 sayılı Kanunun m.4-5/A hükümleri ile 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanununa dayanıyor; metinler mevzuat.gov.tr'deki resmî güncel hâllerinden okundu (5 Eylül 2026).

Ticari dava nedir

İki kapı (m.4/1). Bir uyuşmazlık iki yoldan ticari dava sayılır:

• Her iki tarafın da ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan hukuk davaları ve çekişmesiz yargı işleri (nispi ticari dava);
• Tarafların tacir olup olmadıklarına bakılmaksızın kanunda sayılan alanlardan doğanlar (mutlak ticari dava).

Sayılan alanlar. İkinci grup şunları kapsar: Türk Ticaret Kanununda öngörülen hususlar; Türk Medenî Kanununun rehin karşılığında ödünç verme işiyle uğraşanlar hakkındaki 962-969 uncu maddeleri; Türk Borçlar Kanununun malvarlığının veya işletmenin devralınması ile işletmelerin birleşmesi ve şekil değiştirmesi hakkındaki 202-203, rekabet yasağına ilişkin 444 ve 447, yayın sözleşmesine dair 487-501, kredi mektubu ve kredi emrini düzenleyen 515-519, komisyon sözleşmesine ilişkin 532-545, ticari temsilciler, ticari vekiller ve diğer tacir yardımcıları için öngörülen 547-554, havale hakkındaki 555-560 ve saklama sözleşmelerini düzenleyen 561-580 inci maddeleri; fikrî mülkiyet hukukuna dair mevzuat; borsa, sergi, panayır ve pazarlar ile antrepo ve ticarete özgü diğer yerlere ilişkin özel hükümler; bankalara, diğer kredi kuruluşlarına, finansal kurumlara ve ödünç para verme işlerine ilişkin düzenlemeler.

🔑 İstisna. Kanun bir geri alma da yapar: herhangi bir ticari işletmeyi ilgilendirmeyen havale, vedia ve fikir ve sanat eserlerine ilişkin haklardan doğan davalar bundan istisnadır.

Basit yargılama sınırı (m.4/2). Ticari davalarda deliller ve sunulması 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümlerine tabidir; miktar veya değeri bir milyon Türk lirasını geçmeyen ticari davalarda basit yargılama usulü uygulanır.

🔴 Bu rakam sabit değildir. Fıkraya 7445 sayılı Kanunla eklenen cümle nettir: "Bu fıkrada belirtilen parasal sınır, 6100 sayılı Kanunun ek 1 inci maddesinin birinci fıkrasına göre artırılır." Sınır 2020'de yüz binden beş yüz bine, 2023'te beş yüz binden bir milyona çıkarıldı ve o tarihten sonra her yıl yeniden değerleme oranıyla artıyor. Dolayısıyla dilekçe yazılırken kanun metnindeki bir milyon değil, o yıl için geçerli güncel tutar esas alınmalıdır.

Görevli mahkeme

Kural (m.5/1). Aksine hüküm bulunmadıkça, dava olunan şeyin değerine veya tutarına bakılmaksızın asliye ticaret mahkemesi tüm ticari davalar ile ticari nitelikteki çekişmesiz yargı işlerine bakmakla görevlidir.

Asliye hukukla ilişki (m.5/2). Bir yerde asliye ticaret mahkemesi varsa, asliye hukuk mahkemesinin görevi içinde bulunan ve m.4 hükmünce ticari sayılan davalara asliye ticaret mahkemesinde bakılır. Bir yerde birden çok asliye ticaret mahkemesi varsa, iş durumunun gerekli kıldığı yerlerde Hâkimler ve Savcılar Kurulunca bunlardan biri veya birkaçı münhasıran deniz ticaretine ve deniz sigortalarına ilişkin davalara bakmakla görevlendirilebilir.

Görev ilişkisi (m.5/3). Asliye ticaret mahkemesi ile asliye hukuk ve diğer hukuk mahkemeleri arasındaki ilişki görev ilişkisidir ve göreve ilişkin usul hükümleri uygulanır. Görev, taraflarca ileri sürülmese de mahkemece resen gözetilir.

🔑 Ticaret mahkemesi olmayan yerler (m.5/4). Asliye ticaret mahkemesi bulunmayan yargı çevresindeki bir ticari davada görev kuralına dayanılmamış olması, görevsizlik kararı verilmesini gerektirmez; asliye hukuk mahkemesi davaya devam eder.

Bu fıkra pratik bir sonuç doğurur: küçük yargı çevrelerinde açılmış ticari davalarda "yanlış mahkeme" itirazı, ticaret mahkemesi zaten yoksa sonuç vermez.

Ticari davalarda dava şartı arabuluculuk

🔴 Kapsam (TTK m.5/A). Bu Kanunun 4 üncü maddesinde ve diğer kanunlarda belirtilen ticari davalardan, konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.

Kapsam 2023'te genişledi: 7445 sayılı Kanunun 31 inci maddesiyle, önceki "paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri hakkında" ibaresi bugünkü beş dava türünü sayan metne dönüştürüldü. Yani itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları artık açıkça kapsam içindedir. İcra takibine itiraz ve itirazın iptali zincirini ayrı bir yazıda ele aldık.

Süre (m.5/A/2). Arabulucu, yapılan başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde sonuçlandırır. Bu süre zorunlu hâllerde arabulucu tarafından en fazla iki hafta uzatılabilir.

Yani ticari uyuşmazlıkta arabuluculuk penceresi azami sekiz haftadır.

Uymamanın yaptırımı

🔴 İki ayrı senaryo (6325 m.18/A/2). Davacı, anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanağın aslını veya arabulucu tarafından onaylanmış bir örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır.

• Tutanak eklenmemişse: mahkeme davacıya, son tutanağın bir haftalık kesin süre içinde sunulması gerektiği, aksi takdirde davanın usulden reddedileceği ihtarını içeren davetiye gönderir. İhtarın gereği yerine getirilmezse dava dilekçesi karşı tarafa tebliğe çıkarılmaksızın davanın usulden reddine karar verilir.
• Arabulucuya hiç başvurulmamışsa: herhangi bir işlem yapılmaksızın davanın, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddine karar verilir.

İkinci ihtimalde telafi imkânı yoktur: bir haftalık kesin süre yalnızca tutanağın eklenmemesi hâline özgüdür.

Nereye başvurulur (m.18/A/4-5). Başvuru, uyuşmazlığın konusuna göre yetkili mahkemenin bulunduğu yer arabuluculuk bürosuna, büro kurulmayan yerlerde görevlendirilen yazı işleri müdürlüğüne yapılır. Arabulucu listeden büro tarafından belirlenir; ancak taraflar listede yer alan bir arabulucu üzerinde anlaşırlarsa o arabulucu görevlendirilir.

Bilgilendirme (m.18/A/7). Arabulucu, elindeki bilgiler itibarıyla her türlü iletişim vasıtasını kullanarak tarafları bilgilendirir ve ilk toplantıya davet eder. 2023'te eklenen cümle önemlidir: "Avukatı bulunsa bile asıl tarafı da bilgilendirir."

Sürelere etkisi ve dava sırasında arabuluculuk

🔑 Zamanaşımı durur (6325 m.16/2). "Arabuluculuk sürecinin başlamasından sona ermesine kadar geçirilen süre, zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesaplanmasında dikkate alınmaz."

Süreç, dava açılmadan önceki başvuruda tarafların ilk toplantıya davet edilmeleri ve sürecin devam ettirilmesi konusunda anlaşmaya varılıp bunun tutanakla belgelendiği tarihten itibaren işlemeye başlar (m.16/1).

Dava açıldıktan sonra (m.15/5). Taraflar birlikte arabulucuya başvuracaklarını beyan ederlerse yargılama, mahkemece üç ayı geçmemek üzere ertelenir; bu süre tarafların birlikte başvurusu üzerine üç aya kadar uzatılabilir.

Sona erme hâlleri (m.17/1). Faaliyet; anlaşmaya varılması, arabulucunun daha fazla çaba sarf edilmesinin gereksiz olduğunu tespit etmesi, taraflardan birinin çekildiğini bildirmesi, tarafların anlaşarak sona erdirmesi veya uyuşmazlığın arabuluculuğa elverişli olmadığının tespiti ile sona erer. Sonuç bir tutanakla belgelendirilir; tutanak taraflarca imzalanmazsa sebebi belirtilerek sadece arabulucu tarafından imzalanır.

Saklama ve bildirim (m.17/4). Arabulucu, belgeleri ve tutanağı beş yıl saklar ve son tutanağın bir örneğini sona ermeden itibaren bir ay içinde Genel Müdürlüğe gönderir.

Anlaşma belgesinin icrası: ticari uyuşmazlığa özgü kural

Genel yol (6325 m.18/2). Taraflar anlaşırsa icra edilebilirlik şerhi talep edebilir. Dava açılmadan önce başvurulmuşsa şerh arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden, dava sırasında başvurulmuşsa davanın görüldüğü mahkemeden istenir. Bu şerhi içeren anlaşma, ilam niteliğinde belge sayılır.

İnceleme (m.18/3). Şerh verilmesi çekişmesiz yargı işidir ve inceleme dosya üzerinden yapılır; kapsamı anlaşmanın içeriğinin arabuluculuğa ve cebri icraya elverişli olup olmadığı ile sınırlıdır. Başvuruda ve istinafta maktu harç alınır.

🔴 Ticari uyuşmazlığa özgü kısayol (m.18/4). "Kanunlarda icra edilebilirlik şerhi alınmasının zorunlu kılındığı hâller hariç, taraflar ve avukatları ile arabulucunun, ticari uyuşmazlıklar bakımından ise avukatlar ile arabulucunun birlikte imzaladıkları anlaşma belgesi, icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır."

Ticari uyuşmazlıkta belge, avukatlar ile arabulucunun imzasını taşıyorsa mahkemeye hiç gidilmeden ilam niteliğinde olur. Bu, tarafların kendi imzasının yeterli sayıldığı diğer uyuşmazlıklardan ayrılan noktadır — ticari dosyada avukat imzası, belgenin icra kabiliyetinin şartıdır.

Dava yasağı (m.18/5). Arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılması hâlinde, üzerinde anlaşılan hususlar hakkında taraflarca dava açılamaz.

Sınır ötesi: Singapur Sözleşmesi ve asliye ticaret mahkemesi

🔴 6325 m.17/A (2023'te eklendi). 7282 sayılı Kanunla kabul edilen Arabuluculuk Sonucunda Yapılan Milletlerarası Sulh Anlaşmaları Hakkında Birleşmiş Milletler Konvansiyonu kapsamında düzenlenen sulh anlaşma belgelerinin yerine getirilmesi için icra edilebilirlik şerhinin asliye ticaret mahkemesinden alınması zorunludur.

Yetki merdiveni (m.17/A/2). Şerh, sırasıyla: tarafların kararlaştırdıkları yer mahkemesinden; kararlaştırdıkları yer yoksa karşı tarafın Türkiye'deki yerleşim yeri mahkemesinden; sonra sakin olduğu yer mahkemesinden; Türkiye'de yerleşim yeri veya sakin olduğu bir yer mevcut değilse Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinden istenebilir.

İnceleme (m.17/A/3). İnceleme dosya üzerinden, Sözleşme hükümleri ile m.18 hükmüne göre yapılır; mahkeme gerekçesini göstererek duruşma açabilir.

Sınır ötesi ticari uyuşmazlıkta arabuluculukla varılan sulhün Türkiye'de icrası, bu yolla tenfiz davasından ayrı ve daha kısa bir güzergâha bağlanmıştır.

Diğer dava şartı alanları (m.18/B). 2023'te eklenen bu madde, kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar, taşınır ve taşınmazların paylaştırılması ve ortaklığın giderilmesi, Kat Mülkiyeti Kanunundan kaynaklanan uyuşmazlıklar ve komşu hakkı için de dava şartı getirdi; bu alanda icra edilebilirlik şerhi zorunludur. Ortaklığın giderilmesi tarafını ayrı bir yazıda ele aldık.

Tek tabloda

Ne yapılmalı

Dilekçeden önce dava türünü sınıflandırın. Talep alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit veya istirdat ise ve dava ticari nitelikteyse arabuluculuk dava şartıdır; sınıflandırma hatası dosyayı esasa girmeden bitirir.

Son tutanağı dilekçeye ekleyerek açın. Eklenmemesi hâlinde bir haftalık kesin süre verilir; hiç başvurulmamışsa hiçbir süre verilmez.

Parasal sınırı kanun metninden değil, güncel tutardan okuyun. m.4/2'deki bir milyon liralık sınır HMK ek m.1 uyarınca her yıl artmaktadır; basit yargılama usulünün uygulanıp uygulanmayacağı bu güncel tutara göre belirlenir.

Sekiz haftalık pencereyi baştan planlayın. Arabulucu başvuruyu altı hafta içinde sonuçlandırır, zorunlu hâllerde en fazla iki hafta uzatabilir.

Zamanaşımı yakınsa süreci başlatmayı geciktirmeyin — ama panik de yapmayın. Süreç başladıktan sona ermesine kadar geçen süre zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesabında dikkate alınmaz.

Ticari anlaşmayı avukat imzasıyla kapatın. Ticari uyuşmazlıkta avukatlar ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, şerh aranmaksızın ilam niteliğindedir; imza eksikse mahkemeden şerh almak gerekir.

Sınır ötesi sulhte doğru mahkemeye gidin. Singapur Sözleşmesi kapsamındaki belgelerde şerh asliye ticaret mahkemesinden alınır ve yetki, kanunda sayılan sırayı izler.

Ticari uyuşmazlıkta kaybedilen dosyaların bir kısmı esastan değil, bu üç ön sorudan kaybedilir. İcra ve iflas hukuku alanındaki çalışmalarımız dosyayı bu sıralamayla kurar.