6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu dört ayrı hak türünü tek metinde toplar: marka, coğrafi işaret ve geleneksel ürün adı, tasarım ve patent ile faydalı model. Bunların koruma şartları, süreleri ve tecavüz sonuçları birbirinden farklıdır; tek bir "fikrî mülkiyet" rejimi yoktur.
Bu yazı marka dışındaki üç hattı ele alıyor; markaya tecavüz ve tazminat boyutunu marka hakkına tecavüz yazısında ayrıca inceledik. Aşağıdaki değerlendirme 6769 sayılı Kanunun mevzuat.gov.tr'deki resmî güncel metnine dayanıyor (6 Eylül 2026'da okundu).
Patent: üç şart, üç istisna listesi
Temel kural (m.82/1). "Teknolojinin her alanındaki buluşlara yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması şartıyla patent verilir."
🔑 Buluş sayılmayanlar (m.82/2). Bunlar patentlenemez değil, buluş niteliğinde sayılmaz: keşifler, bilimsel teoriler ve matematiksel yöntemler; zihni faaliyetler, iş faaliyetleri veya oyunlara ilişkin plan, kural ve yöntemler; bilgisayar programları; estetik niteliği bulunan mahsuller, edebiyat, sanat ve bilim eserleri; bilginin sunumu.
Fıkranın son cümlesi belirleyicidir: başvurunun bu konularla ilgili olması hâlinde "sadece bu konu veya faaliyetlerin kendisi patentlenebilirliğin dışında kalır." Yani bir yazılım içeren teknik çözüm, yazılımın kendisi dışlansa da bir bütün olarak değerlendirilir.
Patent verilmeyen buluşlar (m.82/3). Kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı buluşlar; mikrobiyolojik işlemler ve ürünleri hariç olmak üzere bitki çeşitleri, hayvan ırkları ve esas olarak biyolojik üretim işlemleri; teşhis yöntemleri ile cerrahi yöntemler dâhil tüm tedavi yöntemleri; insan bedeninin ve bir gen dizisinin sadece keşfi; insan klonlama, insan eşey hattının genetik kimliğini değiştirme, insan embriyosunun sınai ya da ticari kullanımı ve önemli tıbbi fayda sağlamaksızın hayvanlara acı çektiren genetik kimlik değiştirme işlemleri.
🔑 Yasak ≠ ahlaka aykırılık (m.82/4). "Buluşun ticari kullanımının sadece mevzuatla yasaklanmış olması, bu kullanımın kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı olduğu anlamına gelmez."
Yenilik ve buluş basamağı
Yenilik (m.83/1-2). "Tekniğin bilinen durumuna dâhil olmayan buluşun yeni olduğu kabul edilir." Tekniğin bilinen durumu; başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde, yazılı veya sözlü tanıtım yoluyla ortaya konulmuş veya kullanım ya da başka biçimde açıklanmış toplumca erişilebilir her şeyi kapsar.
Gizli önceki başvurular (m.83/3). Başvuru tarihinde veya sonrasında yayımlanmış olmakla birlikte başvuru tarihinden önceki tarihli ulusal patent ve faydalı model başvurularının ilk içerikleri de tekniğin bilinen durumu sayılır. Bu, Patent İşbirliği Antlaşması uyarınca ulusal aşamaya giren başvuruları ve Avrupa Patent Sözleşmesi kapsamındaki belirli başvuruları da kapsar.
Buluş basamağı (m.83/4). "Tekniğin bilinen durumu dikkate alındığında, ilgili olduğu teknik alandaki uzmana göre aşikâr olmayan buluşun, buluş basamağı içerdiği kabul edilir."
🔑 Asimetri (m.83/5). m.83/3 kapsamındaki gizli önceki başvurular yenilik değerlendirmesinde dikkate alınır ama buluş basamağının değerlendirilmesinde dikkate alınmaz.
Sanayiye uygulanabilirlik (m.83/6). Buluş, tarım dâhil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilir nitelikteyse bu şart karşılanır.
Faydalı model: daha düşük eşik, daha dar kapsam
Şartlar (m.142/1). "83 üncü maddenin birinci fıkrası hükmüne göre yeni olan ve 83 üncü maddenin altıncı fıkrası kapsamında sanayiye uygulanabilen buluşlar, faydalı model verilerek korunur."
🔴 Fark burada görünür: faydalı modelde buluş basamağı aranmaz. Yalnızca yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik yeterlidir. Ayrıca "faydalı modelin yenilik değerlendirmesinde, buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özellikler dikkate alınmaz" (m.142/2).
🔴 Kapsam dışı alanlar (m.142/3). m.82/2 ve /3'e ek olarak şunlar faydalı modelle korunmaz: kimyasal ve biyolojik maddeler veya usuller ile bunların ürünleri; eczacılıkla ilgili maddeler veya usuller ile ürünleri; biyoteknolojik buluşlar; ve usuller veya bu usuller sonucu elde edilen ürünlere ilişkin buluşlar.
Son bent geniştir: usul buluşları faydalı modelle korunamaz.
Patent hükümlerinin uygulanması ve çifte koruma yasağı (m.145). Faydalı modele ilişkin açık hüküm yoksa ve faydalı modelin özelliğiyle çelişmiyorsa patentler için öngörülen hükümler uygulanır. Ve: "Aynı kişiye veya halefine, aynı buluş konusunda, aynı koruma kapsamıyla, birbirinden bağımsız olarak birden fazla patent veya faydalı model ya da bu belgelerin her ikisi verilmez."
Koruma süreleri ve yıllık ücretler
🔴 m.101/1. "Başvuru tarihinden başlamak üzere, patentin koruma süresi yirmi yıl, faydalı modelin koruma süresi on yıldır. Bu süreler uzatılamaz."
Yıllık ücretler (m.101/2). Patent başvurusu veya patentin korunması için gerekli yıllık ücretler, koruma süresi boyunca, başvuru tarihinden itibaren ikinci yılın sona erdiği tarihte ve devam eden her yıl vadesinde ödenir; vade tarihi, başvuru tarihine tekabül eden ay ve gündür.
Ek süre (m.101/3-4). Vadesinde ödenmezse ek ücretle birlikte vadeyi takip eden altı ay içinde de ödenebilir. Bu sürede de ödenmezse patent hakkı, ücretin vade tarihi itibarıyla sona erer.
🔑 Telafi imkânı (m.101/4). Sona erdiğine ilişkin bildirim tarihinden itibaren iki ay içinde telafi ücretinin ödenmesi hâlinde patent hakkı, ücretin ödendiği tarih itibarıyla yeniden geçerlilik kazanır. Bildirim, en geç sona erme vade tarihinden başlayan bir yıllık sürenin bitimine kadar yapılır.
Kazanılmış haklar (m.101/5). Yeniden geçerlilik, patent hakkının sona ermesi sonucunda hak kazanmış üçüncü kişilerin kazanılmış haklarını etkilemez; bunların kapsamı mahkemece belirlenir.
Tasarım: tescilli ve tescilsiz koruma
Şartlar (m.56/1). "Tasarım yeni ve ayırt edici niteliğe sahip olması şartıyla bu Kanunla sağlanan haklar kapsamında korunur."
Yenilik (m.56/4). Bir tasarımın aynısı; tescilli tasarım için başvuru veya rüçhan tarihinden, tescilsiz tasarım için kamuya ilk sunulduğu tarihten önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamışsa yeni kabul edilir. "Tasarımlar sadece küçük ayrıntılarda farklılık gösteriyorsa aynı kabul edilir."
Ayırt edicilik (m.56/5-6). Tasarımın bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenim, daha önce kamuya sunulmuş herhangi bir tasarımın aynı kullanıcı üzerinde yarattığı genel izlenimden farklı ise ayırt edici niteliğe sahiptir. Değerlendirmede tasarımcının tasarımı geliştirmede sahip olduğu seçenek özgürlüğünün derecesi dikkate alınır.
🔑 Yedek parça kuralı (m.56/2-3). Birleşik ürünün parçasının tasarımı, ancak parça birleşik ürüne takıldığında normal kullanımda görünür durumdaysa ve görünür özellikleri yenilik ve ayırt edicilik şartlarını karşılıyorsa korunur. Normal kullanım; bakım, servis veya onarım işleri hariç olmak üzere, son kullanıcı tarafından kullanımı ifade eder.
🔴 Süreler (m.69). Tescilli tasarımların koruma süresi başvuru tarihinden itibaren beş yıldır ve beşer yıllık dönemler hâlinde yenilenerek toplam yirmi beş yıla kadar uzatılabilir. "Tescilsiz tasarımların koruma süresi, koruma talep edilen tasarımın kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren üç yıldır."
Yenileme penceresi (m.69/4). Talep, koruma süresinin sona erdiği tarihten önceki altı ay içinde yapılmalı ve ücret aynı sürede ödenmelidir; kaçırılırsa sona erme tarihinden itibaren altı aylık süre içinde ek ücretle de yapılabilir. Yenilenmeyen tasarımlarda hak koruma süresinin bittiği tarihte sona erer.
Coğrafi işaret ve geleneksel ürün adı
Üç kavram (m.34/1). "Coğrafi işaret; belirgin bir niteliği, ünü veya diğer özellikleri bakımından kökenin bulunduğu yöre, alan, bölge veya ülke ile özdeşleşmiş ürünü gösteren işarettir."
- Menşe adı: tüm veya esas özelliklerini coğrafi alana özgü doğal ve beşerî unsurlardan alan ve üretimi, işlenmesi ve diğer işlemlerin tümü bu alanın sınırları içinde gerçekleşen ürünleri tanımlayan adlar.
- Mahreç işareti: belirgin niteliği veya ünü bakımından coğrafi alanla özdeşleşen ve üretimi, işlenmesi ve diğer işlemlerinden en az biri bu alanın sınırları içinde yapılan ürünleri tanımlayan adlar.
🔑 Coğrafi ad şart değil (m.34/2). Coğrafi bir yer adı içermese dahi şartları taşıyan, günlük dilde yerleşmiş adlar da menşe adı veya mahreç işareti olabilir.
Geleneksel ürün adı (m.34/3). Menşe adı veya mahreç işareti kapsamına girmeyen ve ilgili piyasada bir ürünü tarif etmek için geleneksel olarak en az otuz yıl süreyle kullanıldığı kanıtlanan adlar; geleneksel üretim veya işleme yöntemi yahut geleneksel bileşimden kaynaklanma ya da geleneksel hammadde veya malzemeden üretilmiş olma şartlarından en az birini sağlarsa geleneksel ürün adı olarak tanımlanır.
🔴 Yasaklanabilecek kullanımlar (m.44/2). Tescil ettiren ve kullanım hakkı sahipleri; ürün özelliklerini taşımadığı hâlde coğrafi işaretin ününden yarar sağlayacak kullanımın; "stilinde, tarzında, tipinde, türünde, yöntemiyle, orada üretildiği biçimde" gibi terimler içerse veya başka bir dile tercüme edilmiş olsa dahi yanıltıcı kullanım veya taklidin; ambalaj, tanıtım, reklam veya belgelerde yanlış veya yanıltıcı açıklamanın; ve amblemin yanıltıcı kullanımının önlenmesini talep edebilir.
Hüküm anı (m.44/3). Haklar üçüncü kişilere karşı tescilin Bültende yayımlandığı tarih itibarıyla hüküm ifade eder; başvuru sahibi, başvurunun yayımından sonraki fiiller için tazminat davası açabilir, ancak mahkeme tescil yayımlanmadan önce iddiaların geçerliliğine karar veremez.
🔑 Öz ada dönüşmez (m.44/4). "Tescil edilen coğrafi işaretlerin ürünün öz adına dönüşmüş olduğu kabul edilmez."
Tecavüzde tazminat ve yargı
🔴 Yoksun kalınan kazanç — üç yöntem (m.151/2). Hak sahibinin zararı fiili kaybı ve yoksun kalınan kazancı kapsar. Yoksun kalınan kazanç, zarar gören hak sahibinin seçimine bağlı olarak şu üç usulden biriyle hesaplanır:
- tecavüz edenin rekabeti olmasaydı hak sahibinin elde edebileceği muhtemel gelir;
- tecavüz edenin elde ettiği net kazanç;
- hakkın bir lisans sözleşmesiyle hukuka uygun kullanılması hâlinde ödenmesi gereken lisans bedeli.
Hakkaniyet payı (m.151/4). (a) veya (b) usulü seçilmişse ve mahkeme ürüne ilişkin talebin oluşmasında sınai mülkiyet hakkının belirleyici etken olduğu kanaatine varırsa, hakkaniyete uygun bir payın daha eklenmesine karar verir.
🔴 İki sınırlama. Mahkeme, patent sahibinin patenti kullanma yükümlülüğünü yerine getirmediği kanaatine varırsa yoksun kalınan kazanç yalnızca lisans bedeli usulüyle hesaplanır (m.151/5). Ve: "Coğrafi işarete veya geleneksel ürün adına tecavüz hâlinde bu madde hükmü uygulanmaz" (m.151/6).
Görevli mahkeme (m.156/1, 22/7/2020 tarihli 7251 sayılı Kanunla değişik). Görevli mahkeme fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi ile fikri ve sınai haklar ceza mahkemesidir; kurulmamış yerlerde asliye hukuk ve asliye ceza mahkemeleri bakar.
Kurum kararları (m.156/2). Kurumun kararlarına karşı açılacak davalarda görevli ve yetkili mahkeme Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesidir.
Yetki (m.156/3-5). Hak sahibinin üçüncü kişilere karşı açacağı davalarda yetki; davacının yerleşim yeri, hukuka aykırı fiilin gerçekleştiği yahut etkilerinin görüldüğü yer mahkemesidir. Davacının Türkiye'de yerleşim yeri yoksa yetkili mahkeme sicilde kayıtlı vekilin işyerinin bulunduğu yer, vekillik kaydı silinmişse Kurum merkezinin bulunduğu yer mahkemesidir. Üçüncü kişilerin hak sahibi aleyhine açacağı davalarda yetki davalının yerleşim yeri mahkemesidir.
Zamanaşımı (m.157). "Sınai mülkiyet hakkı veya geleneksel ürün adından doğan özel hukuka ilişkin taleplerde, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanununun zamanaşımına ilişkin hükümleri uygulanır."
Tek tabloda
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Patent şartları | Yenilik + buluş basamağı + sanayiye uygulanabilirlik | m.82/1 |
| Buluş sayılmayanlar | Keşif · yöntem · bilgisayar programı · eser · bilgi sunumu | m.82/2 |
| Kapsam | Yalnız konunun kendisi dışarıda kalır | m.82/2 |
| Patent verilmeyenler | Kamu düzeni · bitki/hayvan ırkı · tedavi yöntemleri · gen dizisi keşfi | m.82/3 |
| 🔑 Yasak ≠ ahlaka aykırı | Mevzuatla yasak olmak tek başına yeterli değil | m.82/4 |
| Yenilik | Dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamış olmak | m.83/1-2 |
| Gizli başvurular | Yenilikte sayılır, buluş basamağında sayılmaz | m.83/3, /5 |
| Buluş basamağı | Alandaki uzmana göre aşikâr olmama | m.83/4 |
| 🔴 Faydalı model | Buluş basamağı ARANMAZ | m.142/1 |
| Katkısız özellik | Yenilik değerlendirmesinde dikkate alınmaz | m.142/2 |
| 🔴 Faydalı model dışı | Kimyasal/biyolojik · eczacılık · biyoteknoloji · usuller | m.142/3 |
| Çifte koruma | Aynı buluşa birden fazla belge verilmez | m.145/2 |
| 🔴 Süre | Patent 20 yıl, faydalı model 10 yıl; uzatılamaz | m.101/1 |
| Yıllık ücret | İkinci yılın sonundan itibaren her yıl vadesinde | m.101/2 |
| Ek süre | Altı ay ek ücretle | m.101/3 |
| 🔑 Telafi | Bildirimden iki ay içinde telafi ücretiyle yeniden geçerlilik | m.101/4 |
| Kazanılmış hak | Üçüncü kişilerin hakları etkilenmez | m.101/5 |
| Tasarım şartı | Yeni ve ayırt edici | m.56/1 |
| Aynılık | Küçük ayrıntı farkı aynı sayılır | m.56/4 |
| Ayırt edicilik | Bilgilenmiş kullanıcı üzerindeki genel izlenim | m.56/5 |
| Seçenek özgürlüğü | Değerlendirmede dikkate alınır | m.56/6 |
| 🔑 Yedek parça | Takıldığında görünür olmalı; onarım normal kullanım değil | m.56/2-3 |
| 🔴 Tescilli tasarım | 5 yıl, beşer yıllık dönemlerle 25 yıla kadar | m.69/1 |
| 🔴 Tescilsiz tasarım | Kamuya ilk sunumdan 3 yıl | m.69/2 |
| Yenileme | Bitiminden önceki 6 ay; kaçırılırsa 6 ay ek ücretle | m.69/4 |
| Menşe adı | Tüm işlemler alan içinde | m.34/1-a |
| Mahreç işareti | İşlemlerden en az biri alan içinde | m.34/1-b |
| Coğrafi ad şartı | Aranmaz; yerleşik adlar da olabilir | m.34/2 |
| Geleneksel ürün adı | En az 30 yıl kullanım + iki şarttan biri | m.34/3 |
| 🔴 Yanıltıcı kullanım | "Tarzında, tipinde" veya tercüme edilmiş olsa da yasak | m.44/2-b |
| Hüküm anı | Bültende yayım tarihi | m.44/3 |
| Öz ad | Tescilli coğrafi işaret öz ada dönüşmez | m.44/4 |
| 🔴 Yoksun kalınan kazanç | Hak sahibinin seçimiyle üç usulden biri | m.151/2 |
| Hakkaniyet payı | Hak belirleyici etkense ek pay | m.151/4 |
| Kullanmayan patent sahibi | Yalnız lisans bedeli usulü | m.151/5 |
| Coğrafi işaret | m.151 uygulanmaz | m.151/6 |
| Görevli mahkeme | Fikri ve sınai haklar hukuk/ceza mahkemesi | m.156/1 |
| Kurum kararları | Ankara FSHHM | m.156/2 |
| Yetki | Davacının yerleşim yeri · fiil yeri · etkilerinin görüldüğü yer | m.156/3 |
| Yurt dışı davacı | Sicilde kayıtlı vekilin işyeri, yoksa Kurum merkezi | m.156/4 |
| Zamanaşımı | Türk Borçlar Kanunu hükümleri | m.157 |
Ne yapılmalı
Buluşu patent mi faydalı model mi olarak koruyacağınıza kapsamdan karar verin. Faydalı modelde buluş basamağı aranmaz, ama usul buluşları, eczacılık ve biyoteknoloji kapsam dışıdır ve süre on yılla sınırlıdır.
Yıllık ücret vadesini başvuru gününe göre takvime alın. Vade, başvuru tarihine tekabül eden ay ve gündür; kaçırılırsa altı ay ek ücret, sonra bildirimden iki ay telafi penceresi kalır.
Tasarımı kamuya sunmadan önce tescil başvurusunu planlayın. Tescilsiz koruma yalnızca üç yıldır ve kamuya ilk sunum tarihinden işler; tescilli koruma ise beş yıl ve yirmi beş yıla kadar yenilenebilir.
Yedek parça tasarımlarında görünürlük testini uygulayın. Parça, birleşik ürüne takıldığında normal kullanımda görünür olmalıdır ve onarım ile servis normal kullanım sayılmaz.
Coğrafi işaret dosyasında "tarzında" ibaresine güvenmeyin. m.44/2, stilinde, tarzında, tipinde, türünde gibi ibareler içerse veya başka bir dile tercüme edilmiş olsa dahi yanıltıcı kullanımı yasaklar.
Tazminat usulünü dava dilekçesinde seçin. Üç hesaplama usulü arasındaki tercih hak sahibine aittir; hak talebin oluşmasında belirleyici etkense hakkaniyet payı da istenebilir.
Patenti kullanmıyorsanız tazminat beklentinizi buna göre kurun. Mahkeme kullanma yükümlülüğünün yerine getirilmediği kanaatine varırsa hesaplama yalnızca lisans bedeli usulüyle yapılır.
Kurum kararına karşı dava açacaksanız Ankara'ya bakın. Kurumun bütün kararlarına karşı görevli ve yetkili mahkeme Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesidir.
Sınai mülkiyette değer, tescil belgesinin varlığından çok hangi hak türünün seçildiğine ve sürelerin yönetimine bağlıdır. Şirketler hukuku ve kurumsal danışmanlık çalışmalarımız portföyü bu iki eksende kurar.
