Deniz yoluyla eşya taşımasında zarar doğduğunda tartışma nadiren "kim kusurlu" sorusunda düğümlenir; sorumluluğun sınırı, bildirim süreleri ve konişmentodaki kayıtlar sonucu belirler. Türk Ticaret Kanununun Beşinci Kitabı bu üçünü ayrıntılı ve büyük ölçüde emredici biçimde düzenler.
En pahalı hata çoğu zaman konteyner kaleminde yapılır: içerik denizde taşıma senedine koli koli yazılmamışsa, konteynerin tamamı tek bir koli sayılır ve tazminat tavanı buna göre hesaplanır. Aşağıdaki değerlendirme 6102 sayılı Kanunun m.1178-1246 hükümlerine dayanıyor; metin mevzuat.gov.tr'deki resmî güncel hâlinden okundu (6 Eylül 2026).
Sorumluluğun kapsamı ve hâkimiyet dönemi
Özen borcu (m.1178/1). Taşıyan; navlun sözleşmesinin ifasında, özellikle eşyanın yükletilmesi, istifi, elden geçirilmesi, taşınması, korunması, gözetimi ve boşaltılmasında tedbirli bir taşıyandan beklenen dikkat ve özeni göstermekle yükümlüdür.
Sorumluluğun konusu (m.1178/2). Taşıyan; zıya, hasar veya teslimde gecikmenin, eşyanın taşıyanın hâkimiyetinde bulunduğu sırada meydana gelmiş olması şartıyla bu zararlardan sorumludur.
Hâkimiyet dönemi (m.1178/3). Eşya, yükletenden veya onun adına hareket eden kişiden ya da yükleme limanında teslimi zorunlu makamlardan teslim alındığı andan başlayarak; gönderilene teslim edildiği ana, gönderilenin teslim almaktan kaçındığı hâllerde emrine hazır tutulduğu ana veya boşaltma limanında teslimi zorunlu makamlara teslim edildiği ana kadar taşıyanın hâkimiyetinde sayılır.
Gecikme karinesi (m.1178/4). Eşya, boşaltma limanında açıkça kararlaştırılmış süre veya böyle bir süre yoksa tedbirli bir taşıyandan tesliminin makul olarak istenebileceği süre içinde teslim edilmezse teslimde gecikme olduğu varsayılır.
🔑 Altmış gün kuralı (m.1178/5). Tazminat isteminde bulunabilecek kişi, teslim süresinin dolmasından itibaren aralıksız altmış gün içinde teslim olunmayan eşyayı zayi olmuş sayabilir.
Bildirim: üç gün ve altmış gün
İnceleme (m.1184). Gönderilen eşyayı teslim almadan; taşıyan, kaptan veya gönderilen, eşyanın hâl ve durumunu, ölçü, sayı veya tartısını tespit ettirmek amacıyla mahkemeye, yetkili diğer makamlara ya da yetkili uzmanlara inceletebilir. İnceleme giderleri başvuruda bulunana aittir; ancak gönderilen başvurmuş ve sonuçta taşıyanın tazminat vermesi gereken bir zıya veya hasar belirlenmişse giderler taşıyana ait olur.
🔴 Zıya ve hasar bildirimi (m.1185/1). Zıya veya hasarın en geç eşyanın gönderilene teslimi sırasında taşıyana yazılı olarak bildirilmesi şarttır. Zıya veya hasar haricen belli değilse, bildirimin teslim tarihinden itibaren aralıksız olarak hesaplanacak üç gün içinde gönderilmesi yeterlidir. İhbarnamede zıya veya hasarın neden ibaret olduğunun genel olarak belirtilmesi gereklidir.
Bildirime gerek olmayan hâl (m.1185/2). Eşyanın incelenmesi tarafların katılımıyla mahkeme, yetkili makam ya da resmen atanmış uzmanlar tarafından yapılmışsa bildirime gerek yoktur.
🔴 Bildirim yoksa iki karine (m.1185/4). Zıya veya hasar ne bildirilmiş ne de tespit ettirilmiş olursa; taşıyanın eşyayı denizde taşıma senedinde yazılı olduğu gibi teslim ettiği ve eğer bir zıya veya hasar belirlenirse bu zararın taşıyanın sorumlu olmadığı bir sebepten ileri geldiği kabul olunur. "Şu kadar ki, bu karinelerin aksi ispat olunabilir."
🔴 Gecikme bildirimi (m.1185/5). Teslimdeki gecikmenin, gönderilen tarafından teslim tarihinden itibaren aralıksız altmış gün içinde taşıyana yazılı olarak bildirilmesi şarttır. "Süresinde bildirim yapılmayan gecikme zararları için tazminat ödenmez."
Fiilî taşıyan (m.1185/6). Fiilî taşıyana yapılan bildirim taşıyana, taşıyana yapılan bildirim fiilî taşıyana yapılmış gibi hüküm ifade eder; kaptan ve sorumlu gemi zabiti dâhil taşıyan ad ve hesabına hareket eden kişiye yapılan bildirim de geçerlidir.
Sorumluluk sınırı: 666,67 ÖÇH ve 2 ÖÇH
🔴 m.1186/1. Taşıyan, her hâlde, hangi sınır daha yüksek ise o sınırın uygulanması kaydıyla;
- koli veya ünite başına 666,67 Özel Çekme Hakkı, veya
- zıyaa ya da hasara uğrayan eşyanın gayri safî ağırlığının her bir kilogramı için iki Özel Çekme Hakkı
karşılığı tutarı aşan zarardan sorumlu olmaz — meğerki eşyanın cinsi ve değeri, yüklemeden önce yükleten tarafından bildirilmiş ve denizde taşıma senedine yazılmış olsun. ÖÇH, fiilî ödeme günündeki veya kararlaştırılan diğer bir tarihteki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasınca belirlenen değerine göre Türk lirasına çevrilir.
Bu sınır, karayolu taşımasındaki kilogram başına 8,33 ÖÇH sınırından yapı olarak farklıdır: denizde iki ölçüt yarışır ve yüksek olan uygulanır. Kara taşımasındaki rejimi taşıyıcının sorumluluğu yazısında ele aldık.
Tazminatın hesabı (m.1186/2). Toplam tazminat, eşyanın boşaltıldığı veya boşaltılması gereken yerdeki ve tarihteki değerine göre hesaplanır; değer borsa fiyatına, yoksa cari piyasa fiyatına, her ikisi de yoksa aynı nitelikte ve kalitede eşyanın olağan değerine göre belirlenir.
🔴 Konteyner kuralı (m.1186/3). Eşya topluca bir konteyner, palet veya benzeri bir taşıma gerecine konmuşsa, denizde taşıma senedine söz konusu taşıma gerecinin içeriği olarak yazılmış her koli veya ünite ayrı bir koli veya ünite sayılır. "Aksi hâlde, böyle bir taşıma gereci, tek bir koli veya ünite sayılır." Taşıma gerecinin kendisi zıyaa veya hasara uğrarsa, taşıyana ait veya onun tarafından sağlanmış olmadıkça ayrı bir koli sayılır.
Kasıtlı yanlış beyan (m.1186/5). "Yükleten, eşyanın cinsini veya değerini kasten gerçeğe aykırı bildirmişse, taşıyan, her hâlde, eşyanın uğradığı veya eşyaya ilişkin zıya veya hasar nedeniyle sorumlu olmaz."
🔑 Gecikme sınırı (m.1186/6). Taşıma süresinin aşılmasından doğan sorumluluk, geciken eşya için ödenecek navlunun iki buçuk katı ile sınırlıdır; bu tutar navlun sözleşmesine göre ödenecek toplam navlun miktarından fazla olamaz.
Birlikte uygulama (m.1186/7). Birinci ve altıncı fıkralar birlikte uygulanırsa toplam sorumluluk, eşyanın tam zıyaından sorumluluk hâlinde birinci fıkra gereğince ödenecek tutarı geçemez. Taraflar daha yüksek tutarlar kararlaştırabilir (m.1186/8).
Bir yıllık hak düşürücü süre
🔴 m.1188/1. "Eşyanın zıyaı veya hasarı ile geç tesliminden dolayı taşıyana karşı her türlü tazminat istem hakkı, bir yıl içinde yargı yoluna başvurulmadığı takdirde düşer."
Bu bir zamanaşımı değil, hak düşürücü süredir; resen gözetilir.
Başlangıç (m.1188/2). Süre, taşıyanın eşyayı veya bir kısmını teslim ettiği veya eşya hiç teslim edilmemişse teslim edilmesi gerektiği tarihten itibaren işler.
Rücu davası (m.1188/3). Sorumlu tutulan kişinin rücu davası, bir yıllık sürenin sona ermesinden sonra da açılabilir; ancak bu hak, istenen tazminat bedelinin ödendiği veya aleyhe açılan davada dava dilekçesinin tebellüğ edildiği tarihten itibaren doksan gün içinde kullanılmazsa düşer.
Uzatma (m.1188/4). Süre, tarafların dava sebebinin doğmasından sonra yapacakları anlaşmayla uzatılabilir — önceden yapılan uzatma anlaşması bu fıkraya girmez.
Genel zamanaşımı (m.1246). m.1188 saklı kalmak kaydıyla; gemi kira sözleşmeleri, zaman çarteri sözleşmeleri ve navlun sözleşmelerinden veya konişmentodan yahut onun düzenlenmesinden doğan bütün alacaklar bir yılda zamanaşımına uğrar ve süre alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar.
Konişmento: üç işlev
Tanım (m.1228/1). Konişmento; bir taşıma sözleşmesinin yapıldığını ispatlayan, eşyanın taşıyan tarafından teslim alındığını veya gemiye yüklendiğini gösteren ve taşıyanın eşyayı ancak onun ibrazı karşılığında teslimle yükümlü olduğu senettir.
Türler (m.1228/2-3). Henüz gemiye yüklenmemiş eşya için tesellüm konişmentosu düzenlenebilir; eşya gemiye alınır alınmaz taşıyan, geçici makbuz veya tesellüm konişmentosunun geri verilmesi karşılığında yükleme konişmentosu düzenlemekle yükümlüdür. Tesellüm konişmentosuna eşyanın ne zaman ve hangi gemiye yüklendiğine dair şerh verilirse bu konişmento yükleme konişmentosu hükmündedir. Konişmento nama, emre ve hamile yazılı düzenlenebilir; aksi kararlaştırılmadıkça gönderilenin emrine veya sadece emre düzenlenir.
Nüshalar (m.1228/4). Bütün nüshalar aynı metni içermeli ve her birinde kaç nüsha hâlinde düzenlendiği gösterilmelidir.
Eşyayı temsil (m.1234). Eşya teslim alındıktan sonra konişmentonun yetkili kişiye teslimi, Türk Medenî Kanununun 957 ve 980 inci maddelerinde yazılı hukuki sonuçları doğurur — yani zilyetliğin devri sonucunu.
İspat işlevi (m.1237). "Taşıyan ile konişmento hamili arasındaki hukuki ilişkilerde konişmento esas alınır." Taşıyan ile taşıtan arasındaki ilişkiler ise navlun sözleşmesinin hükümlerine bağlı kalır. Konişmentoda yolculuk çarterine gönderme varsa, devir sırasında çarter partinin bir sureti yeni hamile ibraz edilmelidir; bu takdirde çarter parti hükümleri nitelikleri elverdiği ölçüde hamile karşı ileri sürülebilir.
🔴 Çekince koyma zorunluluğu (m.1239/1). Taşıyan; konişmentodaki cins, işaret, koli veya parça adedi, ağırlık veya miktar beyanlarının fiilen teslim alınan eşyayı doğru ve tam göstermediğini biliyor veya haklı sebeplerle şüphe ediyorsa yahut kontrol için yeterli imkâna sahip değilse, konişmentoya çekince koymak zorundadır.
Sessizliğin bedeli (m.1239/2). "Taşıyan, eşyanın haricen belli olan hâlini konişmentoda beyan etmeyi ihmal ederse, konişmentoda eşyanın haricen iyi hâlde olduğuna dair beyanda bulunulmuş sayılır."
🔴 Karine ve iyiniyetli hamil (m.1239/3). Çekince konulmamışsa konişmento, taşıyanın eşyayı beyan edildiği gibi teslim aldığına karine oluşturur ve "bu karinenin aksi, konişmentoyu, içerdiği eşya tanımına güvenerek, gönderilen de dâhil olmak üzere, iyiniyetle devralan üçüncü kişiye karşı ispatlanamaz."
Diğer senetler (m.1242). Konişmentodan başka her tür senet, taşıma sözleşmesinin yapıldığına ve eşyanın senette yazılı olduğu gibi teslim alındığına karine oluşturur; ancak bu karinenin aksi ispatlanabilir.
Emredicilik
🔴 m.1243/1. Navlun sözleşmesinde, konişmentoda veya diğer bir denizde taşıma senedinde yer alıp da; taşıyanın borç ve sorumluluklarına ilişkin m.1141, 1150, 1151 ve 1178-1192, taşıtan ve yükletenin borç ve sorumluluklarına ilişkin m.1145-1149, 1165 ve 1208 ile denizde taşıma senetlerine ilişkin m.1228-1242 hükümlerinden kaynaklanan borç ve sorumlulukları doğrudan veya dolaylı olarak önceden kaldıran veya daraltan bütün kayıt ve şartlar geçersizdir.
Dolaylı yollar da kapalı (m.1243/2). Sigortadan doğan hak ve alacakların taşıyana devredilmesi veya taşıyana benzer menfaatler sağlanması ve kanunlarla düzenlenmiş ispat yükünün taşıyan lehine tersine çevrilmesi sonucunu doğuran bütün kayıt ve şartlar da aynı rejime tabidir.
Kısmi geçersizlik (m.1243/3). Bu kayıtların geçersizliği, sözleşmenin veya konişmentonun geri kalan hükümlerinin geçersizliği sonucunu doğurmaz.
🔑 Tek yönlü emredicilik (m.1243/4). "Taşıyanın borçlarını ve sorumluluğunu genişleten veya ağırlaştıran kayıt ve şartlar ise geçerlidir."
Tek tabloda
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Özen | Yükleme, istif, taşıma, gözetim, boşaltmada tedbirli taşıyan ölçüsü | m.1178/1 |
| Sorumluluk şartı | Zararın hâkimiyet döneminde doğması | m.1178/2 |
| Hâkimiyet | Teslim alma → gönderilene teslim / emre hazır tutma / makama teslim | m.1178/3 |
| Gecikme | Kararlaştırılan süre yoksa makul süre ölçüsü | m.1178/4 |
| 🔑 Zayi sayma | Teslim süresinden 60 gün sonra zayi sayılabilir | m.1178/5 |
| İnceleme gideri | Başvurana; taşıyan sorumluysa taşıyana | m.1184/2 |
| 🔴 Hasar bildirimi | Teslim sırasında yazılı; haricen belli değilse 3 gün | m.1185/1 |
| Tespit yapılmışsa | Bildirime gerek yok | m.1185/2 |
| 🔴 Bildirim yoksa | Senetteki gibi teslim + taşıyanın sorumsuz olduğu sebep karinesi | m.1185/4 |
| 🔴 Gecikme bildirimi | 60 gün; süresinde bildirilmezse tazminat ödenmez | m.1185/5 |
| Fiilî taşıyan | Bildirimler karşılıklı hüküm ifade eder | m.1185/6 |
| 🔴 Sınır | Koli/ünite başına 666,67 ÖÇH veya kg başına 2 ÖÇH | m.1186/1 |
| Hangisi | Yüksek olan uygulanır | m.1186/1 |
| Sınırın kalkması | Cins ve değer yüklemeden önce bildirilip senede yazılmışsa | m.1186/1 |
| Kur | Fiilî ödeme günü TCMB değeri | m.1186/1 |
| Hesap | Boşaltma yeri ve tarihindeki borsa/piyasa/olağan değer | m.1186/2 |
| 🔴 Konteyner | Senede yazılan her koli ayrı; yazılmamışsa tamamı tek koli | m.1186/3 |
| Taşıma gereci | Taşıyana ait değilse ayrı bir koli | m.1186/3 |
| Kasıtlı yanlış beyan | Taşıyan her hâlde sorumlu olmaz | m.1186/5 |
| Gecikme tavanı | Navlunun iki buçuk katı, toplam navlunu aşamaz | m.1186/6 |
| Yükseltme | Taraflar daha yüksek sınır kararlaştırabilir | m.1186/8 |
| 🔴 Hak düşürücü süre | Bir yıl; yargı yoluna başvurulmazsa düşer | m.1188/1 |
| Başlangıç | Teslim tarihi veya teslim edilmesi gereken tarih | m.1188/2 |
| Rücu | Bir yıldan sonra da; ödeme/tebellüğden 90 gün | m.1188/3 |
| Uzatma | Dava sebebi doğduktan sonra anlaşmayla | m.1188/4 |
| Genel zamanaşımı | Navlun ve konişmento alacakları bir yıl | m.1246 |
| Konişmento | Sözleşmeyi ispat + teslim/yükleme + ibraz karşılığı teslim | m.1228/1 |
| Türler | Tesellüm ve yükleme konişmentosu; şerhle dönüşür | m.1228/2 |
| Nüshalar | Aynı metin + nüsha adedi gösterilir | m.1228/4 |
| Temsil | Teslim, TMK m.957 ve 980 sonuçlarını doğurur | m.1234 |
| İspat | Hamille ilişkide konişmento, taşıtanla navlun sözleşmesi esas | m.1237 |
| Çarter göndermesi | Devirde çarter parti sureti ibraz edilmeli | m.1237/3 |
| 🔴 Çekince | Şüphe veya kontrol imkânsızlığında koymak zorunda | m.1239/1 |
| Sessizlik | Haricen belli hâl beyan edilmezse iyi hâlde sayılır | m.1239/2 |
| 🔴 İyiniyetli hamil | Karinenin aksi ona karşı ispatlanamaz | m.1239/3 |
| Diğer senetler | Karine aksi ispatlanabilir niteliktedir | m.1242 |
| 🔴 Emredicilik | Sorumluluğu kaldıran veya daraltan kayıtlar geçersiz | m.1243/1 |
| Dolaylı yollar | Sigorta devri ve ispat yükünün tersine çevrilmesi de geçersiz | m.1243/2 |
| Tek yönlülük | Genişleten kayıtlar geçerli | m.1243/4 |
Ne yapılmalı
Konteyner içeriğini senede koli koli yazdırın. Yazılmadığı takdirde konteynerin tamamı tek koli sayılır ve tazminat tavanı buna göre hesaplanır; bu tek kalem çoğu dosyada tazminatı katlarca değiştirir.
Değerli yükte cins ve değeri yüklemeden önce bildirin ve senede yazdırın. Sınırların uygulanmaması yalnız bu şarta bağlıdır.
Bildirimi teslim anına kurgulayın. Haricen belli hasarda bildirim teslim sırasında yazılı, belli değilse üç gün içindedir; hiç bildirilmezse iki ayrı karine taşıyan lehine işler.
Gecikme zararında altmış günü kaçırmayın. Süresinde bildirim yapılmayan gecikme zararları için tazminat ödenmez — bu, bildirim eksikliğinin sonucu karine değil, doğrudan rettir.
Bir yıllık süreyi zamanaşımı gibi düşünmeyin. m.1188/1 bir hak düşürücü süredir; uzatma ancak dava sebebi doğduktan sonra yapılan anlaşmayla mümkündür.
Rücu edecekseniz doksan günü ayrıca takip edin. Rücu hakkı, ödeme veya dava dilekçesinin tebellüğünden itibaren doksan gün içinde kullanılmazsa düşer.
Konişmentoya çekince koyma zorunluluğunu ihmal etmeyin. Kontrol imkânı yoksa veya haklı şüphe varsa çekince zorunludur; konulmazsa karine iyiniyetli üçüncü kişiye karşı çürütülemez.
Sözleşmedeki sorumluluk sınırlayıcı kayıtları emredicilik süzgecinden geçirin. Sorumluluğu kaldıran veya daraltan kayıtlar — sigorta haklarının devri ve ispat yükünün tersine çevrilmesi dâhil — geçersizdir; yalnızca genişleten kayıtlar geçerlidir.
Deniz taşımasında dosyanın kaderi çoğu zaman gemide değil, konişmentonun düzenlendiği masada belirlenir. Tazminat davaları çalışmalarımız zarar dosyasını bu belge zinciri üzerinden kurar.
