Bir yük hasarlı geldiğinde ya da hiç gelmediğinde, malın faturadaki değeri ile taşıyıcıdan alınabilecek tutar çoğu zaman aynı değildir. Türk Ticaret Kanunu tazminatı ağırlığa bağlar:
"…ödenecek tazminat, gönderinin net olmayan ağırlığının her bir kilogramı için 8,33 Özel Çekme Hakkını karşılayan tutar ile sınırlıdır." (m.882/1)
Bu sınır, hafif ama pahalı yüklerde — elektronik, ilaç, yedek parça — gerçek zararın çok altında kalabilir. Ve Kanun bu sınırı yalnızca tek bir hâlde kaldırır: kasıt veya pervasızca davranış.
Sorumluluğun kapsamı: üç zarar türü
m.875/1: taşıyıcı, eşyanın taşınmak üzere teslim alınmasından teslim edilmesine kadar geçecek süre içinde, eşyanın zıyaından, hasarından veya teslimindeki gecikmeden doğan zararlardan sorumludur.
Sorumluluk dönemi sözleşmenin kurulmasıyla değil, fiilî teslim alma ile başlar ve teslim ile biter.
m.875/2: zararın oluşmasına gönderenin veya gönderilenin bir davranışı ya da eşyanın özel bir ayıbı sebep olmuşsa; tazminat borcunun doğmasında ve kapsamının belirlenmesinde bu olguların ne ölçüde etkili olduğu dikkate alınır. Bu, tam kurtuluş değil oransal indirim kuralıdır.
🔑 m.875/3 — zarar olmasa bile ücret indirimi: "Gecikme hâlinde herhangi bir zarar oluşmasa da taşıma ücreti gecikme süresi ile orantılı olarak indirilir; meğerki, taşıyıcı her türlü özeni gösterdiğini ispat etmiş olsun."
Yani gecikmede iki ayrı talep vardır: zarar varsa tazminat, zarar olmasa dahi ücretten orantılı indirim. İkincisinde ispat yükü taşıyıcıdadır.
Kurtuluş: dar bir kapı, ve kapalı bir savunma
m.876/1: zıya, hasar ve gecikme, taşıyıcının en yüksek özeni göstermesine rağmen kaçınamayacağı ve sonuçlarını önleyemeyeceği sebeplerden meydana gelmişse taşıyıcı sorumluluktan kurtulur.
Ölçüt "makul özen" değil "en yüksek özen"dir; ve olayın hem kaçınılmaz hem sonuçları önlenemez olması aranır.
🔴 m.877 — kapalı savunma: "Taşıyıcı, taşıma aracındaki arızaya, taşıtı kiraladığı kişinin, onun temsilcilerinin veya çalışanlarının kusuruna dayanarak sorumluluktan kurtulamaz."
Bu hüküm pratikte çok iş görür: "araç bozuldu" veya "kiraladığım firmanın şoförü hatalıydı" savunmaları taşıyıcıyı kurtarmaz. Araç riski taşıyıcının üzerindedir.
Tazminatın hesabı: fatura değil, teslim yeri ve zamanı
m.880/1: eşyanın tamamen veya kısmen zıyaında tazminat, eşyanın taşınmak üzere teslim alındığı yer ve zamandaki değerine göre hesaplanır.
m.880/2: hasar hâlinde, eşyanın teslim alındığı yer ve zamandaki hasarsız değeri ile hasarlı değeri arasındaki fark tazmin edilir. ⚠ "Zararı azaltmak ve gidermek için yapılacak harcamaların birinci cümleye göre saptanacak değer farkını karşıladığı karine olarak kabul edilir."
m.880/3 — değerin tespiti: eşyanın değeri piyasa fiyatına göre, bu yoksa aynı tür ve nitelikteki malların cari değerine göre tayin edilir. 🔑 "Eşya, taşımak üzere teslimden hemen önce satılmışsa, satıcının faturasında taşıma giderleri mahsup edilerek gösterilen satış bedelinin piyasa fiyatı olduğu varsayılır."
Fatura burada doğrudan tazminat tutarı değil, piyasa fiyatı karinesi olarak iş görür — ve taşıma giderleri düşülerek.
Sınır: 8,33 ÖÇH/kg
m.882/1: gönderinin tamamının zıyaı veya hasarı hâlinde ödenecek tazminat, gönderinin net olmayan ağırlığının her bir kilogramı için 8,33 Özel Çekme Hakkını karşılayan tutar ile sınırlıdır.
m.882/2: gönderinin münferit parçalarının zıyaı veya hasarı hâlinde taşıyıcının sorumluluğu; gönderinin tamamı değerini kaybetmişse tamamının, bir kısmı değerini kaybetmişse değerini kaybeden kısmının ağırlığı üzerinden hesaplanır.
Hesabın net olmayan ağırlık (brüt) üzerinden yapıldığına ve Özel Çekme Hakkının (SDR) kur karşılığının değişken olduğuna dikkat edilmelidir.
| Kalem | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Zıya tazminatı | Teslim alındığı yer ve zamandaki değer | m.880/1 |
| Hasar tazminatı | Hasarsız ile hasarlı değer farkı | m.880/2 |
| Değerin tespiti | Piyasa fiyatı → yoksa cari değer → teslimden hemen önce satış varsa fatura (taşıma gideri mahsuplu) | m.880/3 |
| Üst sınır | kg başına 8,33 ÖÇH (brüt ağırlık) | m.882/1 |
| Gecikmede zarar yoksa | Ücretten orantılı indirim | m.875/3 |
Sınırı kıran tek hâl
🔴 m.886/1: "Zarara, kasten veya pervasızca bir davranışla ve böyle bir zararın meydana gelmesi ihtimalinin bilinciyle işlenmiş bir fiilinin veya ihmalinin sebebiyet verdiği ispat edilen taşıyıcı veya 879 uncu maddede belirtilen kişiler, bu Kısımda öngörülen sorumluluktan kurtulma hâllerinden ve sorumluluk sınırlamalarından yararlanamaz."
Ölçüt iki katmanlıdır: kasıt ya da pervasızca davranış, ve ikincisinde ayrıca zararın meydana gelmesi ihtimalinin bilinci. İspat yükü bunu ileri sürendedir.
Bu eşik aşıldığında hem 8,33 ÖÇH sınırı hem m.876'daki kurtuluş hâlleri devre dışı kalır — ve aşağıda görüleceği gibi zamanaşımı da uzar.
m.885: bu Kısımda öngörülen sorumluluktan kurtuluş hâlleri ve sınırlamaları, gönderen veya gönderilenin zıya, hasar veya gecikme nedeniyle ileri süreceği sözleşme dışı taleplerde de uygulanır. Yani haksız fiil hükümlerine dayanarak sınırın etrafından dolaşılamaz.
m.888: taşıma kısmen veya tamamen üçüncü kişi olan fiilî taşıyıcı tarafından yerine getirilirse, bu kişi de eşyanın zıyaı, hasarı veya gecikmesinden sorumlu olur.
Bildirim süreleri: teslim anı, yedi gün, yirmi bir gün
m.889 üç ayrı süre kurar ve her biri farklı bir sonuca bağlıdır.
m.889/1 — açık hasar: eşyanın zıyaı veya hasara uğramış olduğu açıkça görülüyorsa, gönderen veya gönderilen en geç teslim anına kadar bildirmezse, eşyanın sözleşmeye uygun olarak teslim edildiği varsayılır. ⚠ Bildirimde zararın gerekli açıklıkla belirtilmesi ve nitelendirilmesi şarttır — "hasarlı geldi" gibi genel bir kayıt yeterli değildir.
m.889/2 — gizli hasar: aynı karine, zıya veya hasarın açıkça görünmemesi ve eşyanın tesliminden sonra yedi gün içinde bildirilmemesi hâlinde de geçerlidir.
🔴 m.889/3 — gecikme: "Gönderilen, taşıyıcıya, teslim süresinin aşıldığını, teslimden itibaren yirmi bir gün içinde bildirmezse, gecikmeden kaynaklanan hakları sona erer."
m.889/4 — şekil: teslimden sonra yapılan bildirimin yazılı olması şarttır; telekomünikasyon araçlarıyla da yapılabilir. Bildirimde bulunanın kim olduğu herhangi bir şekilde anlaşılıyorsa imzaya gerek yoktur. 🔑 "Sürenin korunması için bildirimin zamanında gönderilmiş olması yeterlidir." — ulaşma değil, gönderme anı esastır.
m.889/5: zıya, hasar veya gecikme teslim sırasında bildirilirse, bildirimin eşyayı teslim edene yapılması yeterlidir.
| Durum | Süre | Kaçırılırsa |
|---|---|---|
| Açık zıya/hasar | Teslim anına kadar | Sözleşmeye uygun teslim varsayılır |
| Gizli zıya/hasar | Teslimden 7 gün | Aynı karine işler |
| Gecikme | Teslimden 21 gün | Gecikmeden doğan haklar sona erer |
Ticari satımda ayıp ihbarının kendi süreleri bundan ayrıdır; karşılaştırma için ticari satımda ayıp ihbarı yazımıza bakınız.
Zamanaşımı: bir yıl, kasıtta üç yıl
m.855/1: bu Kitap hükümlerine tabi taşımalarda, yolcunun bir kaza sonucu ölmesi veya bedensel bütünlüğünün zedelenmesi hâlinde istem hakları on yılda; diğer zararlarda ise bir yılda zamanaşımına uğrar.
m.855/2 — başlangıç: süre, eşya taşımasında eşyanın gönderilene teslimi; yolcu taşımasında varma yerine ulaşma tarihinden başlar. ⚠ Eşya tamamen zayi olmuş veya yolcu ulaşamamışsa, süre eşyanın teslimi ve yolcunun ulaşması gereken tarihten işlemeye başlar.
🔴 m.855/5 — kasıt ve pervasızlıkta üç yıl: taşıyıcının kastından veya pervasızca bir davranışıyla ve böyle bir zararın meydana gelmesi ihtimalinin bilinciyle işlenmiş bir fiilinden veya ihmalinden dolayı eşya zıyaa, hasara uğramış veya geç teslim edilmişse (ya da yolcu geç ulaşmışsa), taşıyıcının sorumluluğu üç yılda zamanaşımına uğrar.
Aynı eşik hem sorumluluk sınırını kaldırır (m.886) hem zamanaşımını bir yıldan üçe çıkarır.
🔑 m.855/4 — def'i yolu: gönderen veya gönderilen, taşıyıcıya karşı olan haklarını, bir yıl içinde m.18/3'e uygun şekilde istemiş olmaları şartıyla, def'i olarak her zaman ileri sürebilirler. Şart, hakkın süresinde ve öngörülen şekilde talep edilmiş olmasıdır.
m.855/3 — rücu: rücu haklarına ilişkin zamanaşımı; rücu alacaklısının zararı ve rücu borçlusunu öğrendiği tarihten itibaren üç ay içinde rücu borçlusuna bildirimde bulunmuş olması şartıyla, kendisine karşı mahkeme kararının kesinleştiği günden, kesinleşmiş karar yoksa borcu ifa ettiği tarihten işlemeye başlar.
m.855/6: 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu'ndaki zamanaşımı hükümleri saklıdır. Karayolu taşımasında trafik kazasından doğan taleplerde bu saklı tutma dikkate alınmalıdır; trafik kazası tazminatının kendi rejimi için trafik kazasında tazminat ve değer kaybı yazımıza bakınız.
Yetki ve hapis hakkı
m.890/1: Birinci ve İkinci Kısım hükümlerine tabi taşımadan doğan hukuki uyuşmazlıklarda, malın teslim alındığı veya teslim için öngörülen yer mahkemesi de yetkilidir.
m.891/1: taşıyıcı, taşıma sözleşmesinden doğan bütün alacakları için Türk Medenî Kanunu'nun 950 ilâ 953. maddeleri uyarınca eşya üzerinde hapis hakkına sahiptir. m.891/3: rehnin paraya çevrilmesine yönelik bildirimin gönderilene yapılması şarttır.
m.892: eşyanın birden çok taşıyıcı tarafından taşınması hâlinde, eşyanın tesliminde son taşıyıcı, önceki taşıyıcıların alacaklarını tahsil etmekle yükümlüdür.
Acentelik ilişkisi üzerinden yürüyen taşıma organizasyonlarında acentenin denkleştirme talebi ayrı bir konudur; bunun için acentelikte denkleştirme tazminatı yazımız ilgilidir.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: taşıma sözleşmesi ve taşıma senedi, teslim tutanağı ile teslim tarihi ve saati, hasar veya zıya bildiriminin yapıldığı tarih ve şekli, gönderinin brüt ağırlığı, eşyanın faturası ve teslimden önce satılmışsa satış belgeleri, hasar tespit raporu veya ekspertiz, ve fiilî taşıyıcı varsa ona ilişkin sözleşmeler.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: talebin zıya, hasar mı gecikme olarak nitelendiği ve buna göre hangi bildirim süresinin işlediği (teslim anı, yedi gün, yirmi bir gün), bildirimin m.889/4'teki şekil ve zamanında gönderilme şartını karşılayıp karşılamadığı, 8,33 ÖÇH/kg sınırının bu gönderide hangi tutara denk geldiği ve gerçek zararla farkı, m.886'daki kasıt veya pervasızca davranış eşiğinin dosyada ileri sürülebilir olup olmadığı — ki bu hem sınırı hem zamanaşımını değiştirir, bir yıllık (veya m.855/5 hâlinde üç yıllık) sürenin hangi tarihte dolduğu, ve m.855/6 uyarınca 2918 sayılı Kanun hükümlerinin devreye girip girmediği.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil bildirim ve tarih kontrolüdür; gizli hasarda yedi gün, gecikmede yirmi bir gün geçtiğinde talep hakkı esasa girilmeden kaybedilebilir.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, tazminatı kilogram başına 8,33 Özel Çekme Hakkı ile sınırlamaktadır ve bu sınırın kalkması, kasıt veya pervasızca davranışın ispatına bağlıdır.
