İki kişi bir işi birlikte yapmaya karar verdiğinde çoğu zaman "şirket kurmadık, ortaklık da yok" diye düşünür. Türk Borçlar Kanunu farklı düşünür:
"Bir ortaklık, kanunla düzenlenmiş ortaklıkların ayırt edici niteliklerini taşımıyorsa, bu bölüm hükümlerine tabi adi ortaklık sayılır." (m.620/2)
Adi ortaklık, bir tercih değil artık kategoridir. Ortak girişimler, konsorsiyumlar ve iş birlikleri, başka bir şirket türünün niteliklerini taşımadıkları sürece buraya düşer — ve sözleşmede düzenlenmemiş her konuda kanunun varsayılan kuralları uygulanır.
Bu varsayılanların üçü, taraflar farkında olmadan sonuç doğurur: eşit paylaşım, oybirliği, ve altı aylık fesih bildirimi.
Varsayılan bir: kazanç ve zarar eşit paylaşılır
m.623/1: "Sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa, her ortağın kazanç ve zarardaki payı, katılım payının değerine ve niteliğine bakılmaksızın eşittir."
🔑 Bu kural, sermaye koyan ile emek koyan ortağı aynı paya getirir. Biri parayı, diğeri işi koymuşsa ve sözleşmede oran yazmamışsa, kazanç yarı yarıya paylaşılır.
m.623/2: sözleşmede ortakların kazanç veya zarara katılım paylarından biri belirlenmişse, bu belirleme diğerindeki payı da ifade eder. Yani yalnız kâr oranı yazılmışsa, aynı oran zarar için de geçerlidir.
Varsayılan iki: kararlar oybirliğiyle alınır
m.624/1: "Ortaklığın kararları, bütün ortakların oybirliğiyle alınır."
⚠ m.624/2 ise, çoğunluk kararlaştırıldığında sık yanlış anlaşılan bir kural getirir: "Sözleşmede kararların oy çokluğuyla alınacağı belirtilmişse çoğunluk, ortak sayısına göre belirlenir."
Yani çoğunluk sermaye payına göre değil, kişi sayısına göre hesaplanır. Sermayenin yüzde doksanını koyan ortak, üç kişilik bir ortaklıkta tek başına çoğunluk oluşturamaz.
Yönetim ve itiraz hakkı
m.625/1: yönetim, sözleşme veya kararla yalnızca bir veya birden çok ortağa ya da üçüncü bir kişiye bırakılmış olmadıkça, bütün ortaklar ortaklığı yönetme hakkına sahiptir.
🔑 m.625/2 — veto: ortaklık, ortakların tümü veya birkaçı tarafından yönetilmekteyse, bunlardan her biri diğerleri katılmaksızın işlem yapabilir; ancak yönetmeye yetkili her ortak, "tamamlanmasından önce işleme itiraz etmek suretiyle, bu işlemin yapılmasını engelleyebilir."
Bu, her yönetici ortağa tek başına durdurma yetkisi verir — ama yalnız işlem tamamlanmadan önce kullanılabilir.
m.630 — hangi hükümler uygulanır: kanunda veya sözleşmede aksine hüküm bulunmadıkça, yönetici ortaklar ile diğer ortaklar arasındaki ilişkiler vekâlet sözleşmesine ilişkin hükümlere tabidir. ⚠ Yönetme yetkisi bulunmayan bir ortağın ortaklık işlerini görmesi veya yetkili ortağın yetkisini aşması hâllerinde vekâletsiz işgörme hükümleri uygulanır.
m.628 — özen ölçüsü: her ortak, ortaklık işlerinde kendi işlerinde olduğu ölçüde çaba ve özen göstermekle yükümlüdür. Ve ikinci fıkra serttir: her ortak, kendi kusuruyla verdiği zararları, başka işlerde ortaklığa sağladığı menfaatlerle mahsup ettirme hakkı olmaksızın gidermekle yükümlüdür.
Üçüncü kişilere karşı: kim borçlanır
m.637 üç ayrı durum kurar:
- Fıkra 1: kendi adına ve ortaklık hesabına bir üçüncü kişiyle işlem yapan ortak, bu kişiye karşı bizzat kendisi alacaklı ve borçlu olur.
- Fıkra 2: ortaklardan biri ortaklık veya bütün ortaklar adına işlem yaparsa, diğer ortaklar ancak temsile ilişkin hükümler uyarınca bu kişinin alacaklısı veya borçlusu olurlar.
- Fıkra 3: kendisine yönetim görevi verilen ortağın, ortaklığı veya bütün ortakları üçüncü kişilere karşı temsil etme yetkisi var sayılır.
🔴 Ancak fıkranın devamı, karşı taraf için kritik bir şart getirir: "Ancak, temsil yetkisine sahip yönetici ortağın yapacağı önemli tasarruf işlemlerine ilişkin yetkinin, bütün ortakların oybirliğiyle verilmiş olması ve yetki belgesinde bu hususun açıkça belirtilmiş olması şarttır."
Adi ortaklıkla önemli bir tasarruf işlemi yapan üçüncü kişi — taşınmaz devri, büyük varlık satışı — yetki belgesini görmek ve orada bu hususun açıkça yazılı olduğunu doğrulamak durumundadır.
Malvarlığı elbirliği hâlindedir
m.638/1: ortaklık için edinilen veya ortaklığa devredilen şeyler, alacaklar ve ayni haklar, ortaklık sözleşmesi çerçevesinde elbirliği hâlinde bütün ortaklara ait olur.
🔑 m.638/2 — alacaklılar bakımından: "Ortaklık sözleşmesinde aksine bir hüküm bulunmadıkça, bir ortağın alacaklıları, haklarını ancak o ortağın tasfiyedeki payı üzerinde kullanabilirler."
Bir ortağın kişisel alacaklısı, ortaklık malvarlığındaki tek tek unsurlara değil, yalnız o ortağın tasfiyedeki payına yönelebilir. Adi ortaklık içindeki varlıklara doğrudan haciz bu hüküm karşısında sınırlıdır.
| Varsayılan kural | Sözleşmede düzenlenmezse |
|---|---|
| Kazanç ve zarar | Eşit — katılım payının değerine bakılmaz (m.623/1) |
| Kararlar | Oybirliği; çoğunluk kararlaştırılmışsa kişi sayısına göre (m.624) |
| Yönetim | Bütün ortaklar; her yönetici ortağın itiraz/veto hakkı (m.625) |
| İç ilişki | Vekâlet hükümleri; yetki aşımında vekâletsiz işgörme (m.630) |
| Malvarlığı | Elbirliği; ortağın alacaklısı yalnız tasfiyedeki paya (m.638) |
| Fesih (belirsiz süreli) | Altı ay önceden, hesap yılı sonunda hüküm (m.640) |
Sona erme: yedi sebep
m.639, ortaklığın sona erme hâllerini sayar:
- Sözleşmede öngörülen amacın gerçekleşmesi veya gerçekleşmesinin imkânsız duruma gelmesi,
- Sözleşmede mirasçılarla sürdürülmesi konusunda hüküm yoksa, ortaklardan birinin ölmesi,
- Sözleşmede devam edeceğine ilişkin hüküm yoksa, bir ortağın kısıtlanması, iflası veya tasfiyedeki payının cebrî icra yoluyla paraya çevrilmesi,
- Bütün ortakların oybirliğiyle karar vermesi,
- Kararlaştırılmış sürenin bitmesi,
- Feshi bildirme hakkı saklı tutulmuşsa veya ortaklık belirsiz süre için ya da bir ortağın ömrü boyunca kurulmuşsa, bir ortağın fesih bildirimi,
- Haklı sebeplerin bulunması hâlinde, her zaman başkaca koşul aranmaksızın, fesih istemi üzerine mahkeme kararıyla.
⚠ İkinci ve üçüncü bentler, sözleşmede aksi yazılmadıkça ortaklığı kendiliğinden sona erdirir. Ortaklardan birinin ölümü, kısıtlanması veya iflası ihtimaline karşı sözleşmeye devam hükmü konulmamışsa, ortaklık o anda sona erer.
Fesih bildirimi: altı ay, ve hesap yılı sonu
m.640/1: ortaklık belirsiz süre için veya ortaklardan birinin ömrü boyunca sürmek üzere kurulmuşsa, ortaklardan her biri altı ay önceden fesih bildiriminde bulunabilir.
m.640/2: fesih bildirimi, dürüstlük kurallarına aykırı olarak ve özellikle uygun olmayan bir zamanda yapılamaz. ⏱ "Fesih bildirimi, ancak hesap yılı sonunda hüküm ifade eder."
🔑 m.640/3: sözleşmede öngörülen sürenin bitiminden sonra ortaklık, ortakların örtülü iradesiyle sürdürülürse belirsiz süreli ortaklığa dönüşür — ve bu andan itibaren altı aylık fesih rejimine tabi olur.
Tasfiye: sıra bellidir
m.643/1: ortaklığın borçları ödendikten ve ortaklardan her birinin ortaklığa verdiği avanslar ile ortaklık için yaptığı giderler ve koymuş olduğu katılım payı geri verildikten sonra bir şey artarsa, bu kazanç ortaklar arasında paylaşılır.
m.643/2: borçlar, giderler ve avanslar ödendikten sonra kalan varlık, ortakların koydukları katılım paylarının geri verilmesine yetmezse, zarar ortaklar arasında paylaşılır.
Sıra şudur: borçlar → avanslar ve giderler → katılım payları → kazanç (veya zarar).
Sermaye şirketlerinde ortaklıktan çıkma ve çıkarılma bambaşka bir rejime tabidir; karşılaştırma için şirket ortağının çıkma ve çıkarılması yazımıza bakınız. Bir işletmenin bütün olarak devri hâlinde borçlardan sorumluluk için işletme devrinde borçlardan sorumluluk yazımız ilgilidir.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: varsa yazılı ortaklık veya iş birliği sözleşmesi, yoksa tarafların yazışmaları ve fiilî iş bölümünü gösteren belgeler, her ortağın koyduğu katılım payı (para, mal, emek) ve tarihleri, ortaklık adına yapılmış işlemler ve yetki belgeleri, ortaklık için edinilmiş varlıkların kayıtları, ve fesih ya da çıkma düşünülüyorsa buna ilişkin bildirimler.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: ilişkinin m.620/2 uyarınca adi ortaklık sayılıp sayılmayacağı, sözleşmede oran yazılmamışsa m.623/1'deki eşit paylaşımın sizin katkınız bakımından doğuracağı sonuç, karar alma düzeninin oybirliği mi kişi sayısına göre çoğunluk mu olduğu, üçüncü kişiyle yapılan işlemlerde m.637'deki üç durumdan hangisine girildiği ve önemli tasarruf işlemlerinde yetki belgesi şartının karşılanıp karşılanmadığı, bir ortağın kişisel borcu nedeniyle takip varsa m.638/2'nin sağladığı sınır, ve sona erme düşünülüyorsa m.639'daki hangi bendin işlediği ile altı aylık bildirim ve hesap yılı sonu kuralının takvimi.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil sözleşmenin boşluklarının tespitidir; düzenlenmemiş her konuda kanunun varsayılanı uygulanır ve bu varsayılanlar çoğu zaman tarafların beklentisinden farklıdır.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça kazanç ve zarar payının katılım payının değerine ve niteliğine bakılmaksızın eşit olduğunu açıkça yazmaktadır.
