Ortaklar arasındaki uyuşmazlıklarda yöneltilen soru genellikle aynıdır: "Bu ortakla devam edemiyoruz, ne yapabiliriz?" Cevap, şirketin türüne göre tamamen değişir. Limited şirkette Türk Ticaret Kanunu üç ayrı yol tanır; anonim şirkette tek bir dava vardır ve o davanın adı "çıkarma" değil fesihtir — ama sonucu çıkarma olabilir.
Bu ayrımı baştan doğru kurmak, dosyanın hem süresini hem de talep sonucunu belirler.
Limited şirket: üç ayrı yol
1. Sözleşmeye dayanan çıkma
638. maddenin birinci fıkrası: şirket sözleşmesi ortaklara şirketten çıkma hakkı tanıyabilir ve bu hakkın kullanılmasını belirli şartlara bağlayabilir.
Bu, dava gerektirmeyen tek yoldur — ama yalnızca şirket sözleşmesinde böyle bir hüküm varsa mümkündür. Uygulamada çoğu şirket sözleşmesi bu hükmü içermez; bu nedenle ortaklık kurulurken sözleşmeye konulup konulmadığı, yıllar sonra çıkacak uyuşmazlığın maliyetini belirler.
2. Haklı sebeple çıkma davası
638. maddenin ikinci fıkrası: "Her ortak, haklı sebeplerin varlığında şirketten çıkmasına karar verilmesi için dava açabilir."
Aynı fıkra, dava süresince ortağı korumak için mahkemeye geniş bir yetki verir: mahkeme istem üzerine, dava süresince davacının ortaklıktan doğan hak ve borçlarından bazılarının veya tümünün dondurulmasına ya da davacı ortağın durumunun teminat altına alınması amacıyla diğer önlemlere karar verebilir.
Bu ara önlem çoğu dosyada tek başına belirleyicidir: yıllarca sürebilecek bir davada, ortağın sorumluluklarının dondurulması veya konumunun teminata bağlanması, sonucu beklemenin maliyetini düşürür.
639. madde bir de yayılma etkisi kurar: ortaklardan biri sözleşmedeki hükme dayanarak çıkma istediğinde veya haklı sebeple çıkma davası açtığında, müdür veya müdürler gecikmeksizin diğer ortakları haberdar eder — diğer ortaklar da aynı sürece katılabilir.
3. Çıkarma
640. madde iki ayrı çıkarma yolu tanır:
- Genel kurul kararıyla çıkarma (fıkra 1): şirket sözleşmesinde, bir ortağın genel kurul kararı ile şirketten çıkarılabileceği sebepler öngörülebilir. Yani sözleşmede sebep yazılı değilse bu yol kullanılamaz.
- Mahkeme kararıyla haklı sebeple çıkarma (fıkra 3): "Şirketin istemi üzerine ortağın mahkeme kararıyla haklı sebebe dayanılarak şirketten çıkarılması hâli saklıdır." Bu yol sözleşmede hüküm bulunmasını gerektirmez, ama davayı şirket açar.
⏱ Çıkarılan ortak bakımından kritik süre burada: 640/2. madde uyarınca çıkarma kararına karşı ortak, kararın noter aracılığıyla kendisine bildirilmesinden itibaren üç ay içinde iptal davası açabilir. Bu üç ay geçtiğinde genel kurul kararı kesinleşir.
Anonim şirket: tek dava, ama üç olası sonuç
Anonim şirkette Kanun, ortağın çıkması veya çıkarılması için ayrı bir dava öngörmez. Tek yol 531. maddedir ve adı fesihtir:
"Haklı sebeplerin varlığında, sermayenin en az onda birini ve halka açık şirketlerde yirmide birini temsil eden payların sahipleri, şirketin merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinden şirketin feshine karar verilmesini isteyebilirler. Mahkeme, fesih yerine, davacı pay sahiplerine, paylarının karar tarihine en yakın tarihteki gerçek değerlerinin ödenip davacı pay sahiplerinin şirketten çıkarılmalarına veya duruma uygun düşen ve kabul edilebilir diğer bir çözüme karar verebilir."
Maddenin yapısı üç şeyi aynı anda söyler:
Eşik vardır. Davayı her pay sahibi açamaz; sermayenin en az %10'unu (halka açık şirkette %5'ini) temsil eden paylar gerekir.
Talep fesihtir, ama sonuç çıkarma olabilir. Mahkeme feshe mahkûm değildir; davacı pay sahiplerinin paylarının gerçek değeri ödenerek şirketten çıkarılmasına karar verebilir. Yani dava dilekçesi "fesih" der, elde edilen sonuç "payımın gerçek değerini alıp çıkıyorum" olabilir.
Üçüncü bir kapı açıktır. "Duruma uygun düşen ve kabul edilebilir diğer bir çözüm" ifadesi, mahkemeye şirketin bölünmesi, belirli pay sahiplerinin ayrılması veya yönetimsel düzenlemeler gibi ara çözümlere açık bir yetki verir.
Değerleme anı da maddede yazılıdır ve pazarlığın merkezindedir: payların karar tarihine en yakın tarihteki gerçek değeri. Yani dava açıldığı tarihteki değil, karara yakın tarihteki değer esas alınır.
| Limited şirket | Anonim şirket | |
|---|---|---|
| Sözleşmeyle çıkma | Mümkün (TTK m.638/1) | Öngörülmemiş |
| Haklı sebeple çıkma davası | Ortak açar (m.638/2) | Ayrı dava yok |
| Genel kurul kararıyla çıkarma | Sözleşmede sebep varsa (m.640/1) | Öngörülmemiş |
| Mahkeme kararıyla çıkarma | Şirket açar (m.640/3) | Fesih davasının sonucu olarak mümkün (m.531) |
| Tek dava yolu | — | Haklı sebeple fesih (m.531) |
| Dava açma eşiği | Eşik yok | %10, halka açıkta %5 |
| İptal süresi | Çıkarma kararına 3 ay (m.640/2) | — |
| Ayrılma bedeli | Ayrılma akçesi, payın gerçek değeri (m.641) | Payın karar tarihine en yakın gerçek değeri (m.531) |
Ayrılma akçesi: hesabın kendisi ve ödemenin şartı
Limited şirkette ortak ayrıldığında ne alacağı 641. maddededir: "Ortak şirketten ayrıldığı takdirde, esas sermaye payının gerçek değerine uyan ayrılma akçesini istem hakkını haizdir." Şirket sözleşmesinde öngörülen ayrılma hakkı bakımından, sözleşmeler ayrılma akçesini farklı bir şekilde düzenleyebilir.
"Gerçek değer" ifadesi, defter değeri veya nominal değer değildir; şirketin ekonomik değerine dayanan bir hesaptır ve dosyaların çoğunda bilirkişi incelemesinin konusudur.
Ödeme ise koşula bağlıdır. 642. madde, ayrılma akçesinin muaccel olmasını üç ihtimale bağlar: şirketin kullanılabilir bir özkaynak üzerinde tasarruf ediyor olması, ayrılan kişinin esas sermaye paylarının devredilebilir olması, ya da esas sermayenin ilgili hükümlere göre azaltılmış olması.
Bu, ayrılma kararının kendiliğinden ödeme doğurmadığı anlamına gelir: kararın alınması ile paranın tahsili arasında, şirketin mali yapısına bağlı ayrı bir aşama vardır. Ortaklıktan ayrılma müzakerelerinde bu aşamanın nasıl güvenceye alınacağı, çoğu zaman ayrılma akçesinin tutarından daha belirleyicidir.
Hangi yolun kurulacağını belirleyen sorular
Dosya açılmadan önce cevaplanması gerekenler sırayla şunlardır:
- Şirket limited mi anonim mi — bu, hangi maddeye gidileceğini tek başına belirler.
- Şirket sözleşmesinde çıkma hakkı veya çıkarma sebepleri yazılı mı — yazılı değilse iki yol baştan kapalıdır.
- Anonim şirkette pay oranı eşiği karşılanıyor mu; karşılanmıyorsa birlikte dava açacak pay sahipleri var mı.
- Çıkarma kararı alınmışsa, noter bildirimi hangi tarihte yapıldı — üç aylık iptal süresi buradan işler.
- Şirketin özkaynak durumu ayrılma akçesinin ödenmesine elverişli mi.
Şirketler hukuku uyuşmazlıklarının genel çerçevesi için şirketler hukuku sayfası, aile şirketlerinde yönetim ve kurumsallaşma için ticaret ve şirketler hukuku rehberi yazımız, pay devri ve birleşme-devralma işlemleri için M&A sayfası ilgilidir.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: şirket sözleşmesinin tam metni, ticaret sicil kayıtları ve güncel ortaklık yapısı, uyuşmazlığa konu genel kurul kararları ve tutanakları, varsa noterden yapılmış bildirimler, ve son iki yılın finansal tabloları.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: şirket türüne göre hangi yolun açık olduğu, şirket sözleşmesinin bu yollardan hangisini mümkün kıldığı, anonim şirkette pay eşiğinin karşılanıp karşılanmadığı, süre işliyorsa kaç günün kaldığı, ve ayrılma akçesinin ödenebilirliği bakımından şirketin mali yapısının ne gösterdiği.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil şirket sözleşmesinin okunmasıdır; hangi yolun açık olduğu çoğu zaman o metinde yazılıdır.
Sınırımızı açıkça yazalım: mahkemenin fesih, çıkarma veya başka bir çözümden hangisine karar vereceğini ya da payın gerçek değerinin ne çıkacağını önceden taahhüt etmiyoruz. Değer, bilirkişi incelemesine ve şirketin mali verilerine bağlıdır.
