Bir uyuşmazlıkta ispat, çoğu zaman dava açıldığında değil çok daha önce kaybedilir: hasar onarılır, imalat kapatılır, tanık uzaklaşır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu bu riski karşılamak için hukuki yarar şartını bir karineye bağlar:
"Delil tespiti istenebilmesi için hukuki yararın varlığı gerekir. Kanunda açıkça öngörülen hâller dışında, delilin hemen tespit edilmemesi hâlinde kaybolacağı yahut ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı ihtimal dâhilinde bulunuyorsa hukuki yarar var sayılır." (HMK m.400/2)
⚠ Ölçüt kesinlik değil ihtimaldir: delilin kaybolacağı ya da ileri sürülmesinin zorlaşacağı ihtimal dâhilinde bulunuyorsa yarar var sayılır.
Neyin tespiti istenebilir
m.400/1: taraflardan her biri;
- Görülmekte olan bir davada henüz inceleme sırası gelmemiş, yahut
- İleride açacağı davada ileri süreceği
bir vakıanın tespiti amacıyla keşif yapılması, bilirkişi incelemesi yaptırılması ya da tanık ifadelerinin alınması gibi işlemlerin yapılmasını talep edebilir.
🔑 Madde "gibi" diyerek listeyi kapatmaz; ancak talep, bir vakıanın tespitine yönelik olmalıdır — hukuki değerlendirme istemek delil tespitinin konusu değildir.
🔴 Hangi mahkeme: iki ayrı seçenek ve bir güvence
m.401/1 — dava açılmamışsa: delil tespiti;
- Esas hakkındaki davaya bakacak olan mahkemeden, veya
- Üzerinde keşif yahut bilirkişi incelemesi yapılacak şeyin bulunduğu ya da tanık olarak dinlenilecek kişinin oturduğu yer sulh mahkemesinden
istenir.
⚠ İkinci seçenek pratikte hız kazandırır: acil bir tespitte, esas davanın mahkemesini beklemeden şeyin bulunduğu yer sulh mahkemesine başvurulabilir.
🔑 m.401/3 — sonradan yetki itirazı yok: "Esas hakkında açılan davada, delil tespiti yapan mahkemenin yetkisiz ve görevsiz olduğu ileri sürülemez."
Bu güvence, tespitin "yanlış mahkemede yapıldığı" itirazıyla sonradan değersizleştirilmesini engeller.
m.401/4 — dava açıldıktan sonra: her türlü delil tespiti talebi hakkında "sadece davanın görülmekte olduğu mahkeme yetkili ve görevlidir."
🔑 m.401/2 — noter yolu saklıdır: "Noterlerin, … 1512 sayılı Noterlik Kanunu uyarınca yapacağı vakıa tespitine ilişkin hükümler saklıdır."
Noterlerin bir şeyin veya yerin hâl ve şeklini, kıymetini, ilgililerin kimlik ve ifadelerini tespit yetkisi için noterde taşınmaz satışı ve noterin görevleri yazımıza bakınız. Mahkeme yolu ile noter yolu birbirini dışlamaz; hangisinin uygun olduğu, tespitin hangi vakıaya ve hangi delile ilişkin olduğuna göre belirlenir.
Dilekçe: dört zorunlu unsur ve bir esneklik
m.402/1, dilekçede bulunması gerekenleri sayar:
- Tespiti istenen vakıa,
- Tanıklara veya bilirkişilere sorulması istenen sorular,
- Delillerin kaybolacağı veya gösterilmesinde zorlukla karşılaşılacağı kuşkusunu uyandıran sebepler,
- Aleyhine delil tespiti istenen kişinin ad, soyad ve adresi.
🔑 Son unsurda bir esneklik vardır: "Tespit talebinde bulunan, durum ve koşulların imkân vermemesi nedeniyle, aleyhine tespit yapılacak kişiyi gösteremiyorsa talebi geçerli sayılır."
⚠ İkinci unsur en çok ihmal edilenidir: sorular dilekçede yer almalıdır. Bilirkişiye ne sorulacağı belirlenmeden yapılan bir tespit, ilerideki davada beklenen işi görmeyebilir.
m.402/2 — avans: "Mahkeme tarafından belirlenen tespit giderleri avans olarak ödenmedikçe sonraki işlemler yapılmaz."
Kararın tebliği ve karşı tarafın hakları
m.402/3: talep mahkemece haklı bulunursa karar, dilekçeyle birlikte karşı tarafa tebliğ edilir. Kararda ayrıca şunlar belirtilir:
- Delil tespitinin nasıl ve ne zaman yapılacağı,
- Tespitin icrası esnasında karşı tarafın da hazır bulunabileceği,
- Varsa itiraz ve ilave soruların bir hafta içinde bildirilmesi gerektiği.
🔑 m.402/4 (22/7/2020 tarihli ve 7251 sayılı Kanunla eklenmiştir): tespitin yapılmasından sonra, tespit tutanağı ve varsa bilirkişi raporunun bir örneği mahkemece karşı tarafa resen tebliğ olunur.
⚠ "Resen" ifadesi önemlidir: karşı tarafa raporun ulaşması için ayrıca talepte bulunmak gerekmez.
🔴 Tebligatsız tespit ve bir haftalık itiraz
m.403: "Talep sahibinin haklarının korunması bakımından zorunluluk bulunan hâllerde, karşı tarafa tebligat yapılmaksızın da delil tespiti yapılabilir."
Bu hâlde denge sonradan kurulur: tespitin yapılmasından sonra tespit dilekçesi, tespit kararı, tespit tutanağı ve varsa bilirkişi raporunun bir örneği mahkemece kendiliğinden diğer tarafa tebliğ olunur.
⏱ "Karşı taraf tebliğden itibaren bir hafta içinde delil tespiti kararına itiraz edebilir."
| Konu | Kural |
|---|---|
| Hukuki yarar | Kaybolma veya ileri sürmenin zorlaşması ihtimali yeterli (m.400/2) |
| Dava açılmamışsa merci | Esas mahkemesi veya şeyin bulunduğu / tanığın oturduğu yer sulh mahkemesi (m.401/1) |
| Dava açılmışsa | Sadece davanın görüldüğü mahkeme (m.401/4) |
| Sonradan yetki itirazı | İleri sürülemez (m.401/3) |
| Avans | Ödenmedikçe sonraki işlemler yapılmaz (m.402/2) |
| Karşı tarafın itiraz ve ilave soruları | 1 hafta (m.402/3) |
| Tebligatsız tespitte itiraz | Tebliğden 1 hafta (m.403) |
| Tutanak ve rapor | Karşı tarafa resen tebliğ (m.402/4) |
Tespitin yapılışı ve sonucu
m.404: tespiti istenen vakıanın hangi delille tespit edileceğine karar verilmişse, bu kararın yerine getirilmesinde o delilin toplanmasına ilişkin hükümler uygulanır.
🔑 m.405: "Delil tespiti dosyası, asıl dava dosyasının eki sayılır ve onunla birleştirilir. Asıl davanın taraflarından her biri, iddia veya savunmasını ispat için bu tutanak ve raporlara dayanabilir."
⚠ Son cümle iki yönlüdür: tespiti yaptıran taraf kadar karşı taraf da aynı tutanak ve rapora dayanabilir. Bu nedenle tespit, sonucu önceden kestirilemeyen bir adımdır ve talep edilmeden önce risk değerlendirmesi yapılmalıdır.
Diğer geçici hukuki korumalar
m.406/1: mahkemece, gerekli hâllerde, mal veya haklarla ilgili defter tutulmasına ya da mühürleme işleminin yapılmasına karar verilebilir.
m.406/2: "İhtiyati haciz, muhafaza tedbirleri ve geçici düzenleme niteliğindeki kararlar gibi geçici hukuki korumalara ilişkin diğer kanunlarda yer alan özel hükümler saklıdır."
İhtiyati tedbirin kendi süre ve teminat rejimi ayrıdır; ihtiyati tedbirde süreler ve teminat yazımıza bakınız.
Delil tespiti, uygulamada en çok yapı ve imalat uyuşmazlıklarında kullanılır: ayıbın kapanmadan, imalat sökülmeden kayda geçirilmesi gerekir. Eser sözleşmesindeki ayıp ve zamanaşımı rejimi için eser sözleşmesi yazımıza; arsa payı karşılığı inşaatta gecikme ve fesih için arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesi yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: tespiti istenen vakıanın ne olduğu ve nerede bulunduğu, delilin neden kaybolma riski taşıdığına ilişkin somut veriler (onarım planı, teslim tarihi, hava koşulları, tanığın ayrılacak olması gibi), varsa fotoğraf, video ve yazışmalar, aleyhine tespit istenecek kişinin kimlik ve adres bilgileri, açılmış bir dava varsa dosya numarası, ve ileride açılması düşünülen davanın konusu.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: m.400/2'deki hukuki yarar karinesinin bu dosyada kurulabilirliği, dava açılmamışsa m.401/1'deki iki merciden hangisinin daha hızlı sonuç vereceği, dilekçede m.402/1'deki dört unsurun — özellikle bilirkişiye sorulacak soruların — hazırlanması, karşı tarafa tebligat yapılmadan tespit gerekiyorsa m.403'teki zorunluluğun gerekçelendirilmesi, avans ve takvim planlaması, ve m.405 uyarınca tutanak ve raporun karşı tarafça da kullanılabilecek olmasının risk değerlendirmesi.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil sorulacak soruların yazılmasıdır; yanlış soruyla yapılmış bir tespit, doğru zamanda yapılmış olsa bile işe yaramaz.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, tespit tutanağı ve raporlarına asıl davanın her iki tarafının da dayanabileceğini açıkça yazmaktadır.
