Tedarikçi ile perakendeci arasındaki sözleşme serbestisi, tarım ve gıda ürünlerinde kanunla sınırlanmıştır. Ve süreyi belirleyen şey yalnız ürün değil, tarafların ölçeğidir:
"Üretim tarihinden itibaren otuz gün içinde bozulabilen tarım ve gıda ürünlerine ilişkin ödemelerin süresi; alacaklının küçük, borçlunun orta veya büyük ölçekli ya da alacaklının orta, borçlunun büyük ölçekli olması durumunda otuz, diğer durumlarda kırk beş günü geçemez." (6585 m.7/2)
"İkinci fıkrada belirtilen ürünlerin dışında kalan tarım ve gıda ürünlerine ilişkin ödemelerin süresi, [aynı ölçek hâllerinde] altmış günü geçemez." (m.7/3)
🔴 Ve ispat yükü yön değiştirir: "Ödemenin süresi içinde yapıldığına ilişkin ispat yükü borçluya aittir." (m.7/4)
Bu hükümler 26/1/2023 tarihli ve 7435 sayılı Kanunla eklenmiştir.
Sürenin başlangıcı ve genel kural
m.7/1: üretici, tedarikçi ve perakende işletmeler arasındaki ticari ilişkilerden kaynaklanan ödemelerin sözleşmede öngörülen süre içinde yapılması esastır.
🔑 m.7/4 — başlangıç: bu maddedeki süreler, "teslim veya mülkiyetin devri tarihlerinden hangisi önce ise o tarih esas alınarak hesaplanır."
⚠ Yani sürenin başlangıcı fatura tarihi değil, teslim ile mülkiyet devrinden hangisi önceyse o tarihtir.
m.7/5: bu maddede düzenlenmeyen hususlarda Türk Ticaret Kanununun 1530 uncu maddesi hükümleri uygulanır.
| Ürün / taraf durumu | Ödeme süresi tavanı |
|---|---|
| 30 günde bozulabilen tarım-gıda; alacaklı küçük+borçlu orta/büyük ya da alacaklı orta+borçlu büyük | 30 gün |
| 30 günde bozulabilen tarım-gıda; diğer durumlar | 45 gün |
| Diğer tarım ve gıda ürünleri; aynı ölçek hâllerinde | 60 gün |
| Sürenin başlangıcı | Teslim veya mülkiyet devri — hangisi önce ise |
| İspat yükü | Borçluda |
🔴 Haksız ticari uygulama: tanım ve kapalı liste
m.6/1 (7435/2023 ile değiştirilmiştir): "Haksız ticari uygulamalarda bulunulamaz." Tanım şöyledir: üretici, tedarikçi ve perakende işletmeler arasındaki ticari ilişkilerde taraflardan birinin, diğer tarafın;
- ticari faaliyetlerini önemli ölçüde bozan,
- makul karar verme yeteneğini azaltan, veya
- normal şartlarda taraf olmayacağı bir ticari ilişkinin tarafı olmasına sebep olan
faaliyetleri haksız ticari uygulamadır.
m.6/2, "her durumda haksız ticari uygulama kabul edilir" denilen fiilleri sayar:
- (a) Kalite standartlarının sağlanması amacıyla sözleşmede yer verilen koşullar hariç olmak üzere, herhangi bir gerçek veya tüzel kişiden mal veya hizmet teminine zorlamak,
- (b) Kampanya maliyetini, kampanyalı satış yapmak istemeyen tarafa yansıtmak,
- (c) Tarım ve gıda ürünlerinin tedarikinde ticari ilişkinin koşullarını yazılı veya elektronik ortamda yapılan sözleşmeyle belirlememek,
- (ç) Karşı tarafın aleyhine tek taraflı değişiklik yapma yetkisi veren veya açık ve anlaşılır olmayan hükümlere sözleşmede yer vermek,
- 🔴 (d) Ürün talebini doğrudan etkileyen herhangi bir hizmet vermediği hâlde; mağaza açılışı ve tadilatı, ciro açığı, banka ve kredi kartı katılım bedeli ve başka adlar altında bedel almak; veya verdiği hizmetin türünü ve hizmet bedelinin tutar ya da oranını sözleşmede belirtmediği hâlde prim ve bedel almak,
- (e) Karşı tarafın kusurundan kaynaklanan durumlar hariç, otuz gün içinde bozulabilen tarım ve gıda ürünlerine yönelik siparişleri, ürünün teslim tarihinden önceki otuz gün içinde iptal etmek,
- (f) Karşı tarafın kusurundan kaynaklanan durumlar hariç, aynı ürünlerin tesliminden veya mülkiyetinin devrinden sonra bozulma ya da zayi olma gibi maliyetleri yansıtmak.
🔑 m.6/3 — ispat yükü yine yer değiştirir: "İkinci fıkranın (e) ve (f) bentlerinde belirtilen kusuru ispat yükü, siparişi iptal eden veya maliyeti karşı tarafa yansıtana aittir."
m.6/4: Bakanlık; birinci fıkra kapsamındaki haksız ticari uygulamaları, otuz gün içinde bozulabilen tarım ve gıda ürünlerini ve maddenin uygulanma usul ve esaslarını yönetmelikle belirlemeye yetkilidir.
⚠ (d) bendi perakende tedarik sözleşmelerinin en tartışmalı kalemini düzenler: raf, açılış, tadilat, ciro açığı ve kart katılım bedelleri. Kural iki yönlüdür — hizmet verilmemişse bedel alınamaz; hizmet verilmişse de türü ile tutar veya oranı sözleşmede belirtilmemişse yine alınamaz.
Tescile veya sözleşmeye dayanmayan piyasa davranışlarının genel rejimi haksız rekabet hükümlerindedir; ayrım için haksız rekabet yazımıza bakınız.
Mağaza markalı ürün
m.8/1: yurt içinde üretilen ve hızlı tüketim malı niteliği taşıyan mağaza markalı ürünlerin üzerinde ve/veya ambalajında; perakendecinin ad, unvan veya markasının yanı sıra, üreticinin ad, unvan ya da markasına da uygun ve kolay okunabilir bir şekilde yer verilir.
🔑 AVM ortak giderleri: neyin tahsil edilebileceği sayılmıştır
Alışveriş merkezindeki perakende işletmeler için en somut hüküm m.11/4'tür (7435/2023 ile eklenmiştir).
Ortak gider nedir: ortak kullanım alanlarına ilişkin elektrik, su, doğal gaz, yenileme niteliğinde olmayan bakım, onarım, güvenlik ve temizlik giderleri gibi "alışveriş merkezinin aynına ilişkin olmayan" giderler ile alışveriş merkezinde fiilen çalışan bordrolu yönetim personelinin göreviyle ilgili giderler.
🔴 Ne tahsil edilemez: "Alışveriş merkezindeki perakende işletmelerden yalnızca bu giderler için katılım payı tahsil edilebilir; reklam, pazarlama ve danışmanlık gibi ortak gider niteliğini haiz olmayan giderler ile belgelendirilmeyen giderler için herhangi bir bedel tahsil edilemez."
m.11/5 — ortak gelir: ortak kullanım alanlarından elde edilen kiralama, reklam, pazarlama, kültürel ve sanatsal faaliyet ve diğer gelirler ile ortak gider katılım payı avanslarından elde edilen her türlü gelir ortak gelirdir. "Ortak gelirler, ortak giderlerin karşılanmasında kullanılır."
⚠ İki fıkra birlikte okunduğunda kiracı tarafında somut bir denetim listesi çıkar: belgelendirilmemiş bir kalem ve ortak gider niteliği taşımayan bir kalem (reklam, pazarlama, danışmanlık) katılım payına yansıtılamaz; ayrıca ortak alanlardan elde edilen gelirlerin ortak giderlerden düşülmesi gerekir.
Kat mülkiyetindeki aidat ve ortak gider rejimiyle karşılaştırma için kat mülkiyetinde aidat ve yönetim planı yazımıza bakınız.
Alışveriş merkezlerinde ayrılması zorunlu alanlar
m.11/1: alışveriş merkezlerinde, satış alanının en az binde beşine tekabül eden alanın sosyal ve kültürel etkinliklerin düzenlenmesi amacıyla ayrılması zorunludur. Bakanlık bu oranı bir katına kadar artırmaya veya yarısına kadar azaltmaya yetkilidir.
m.11/2-3: acil tıbbi müdahale ünitesi, ibadet yeri, bebek bakım odası, çocuk oyun alanı gibi ortak kullanım alanları oluşturulur; bu alanlar engelliler ile yaşlı ve çocukların ihtiyaçları dikkate alınarak düzenlenir.
m.12/1 — esnaf ve sanatkâr kotası: alışveriş merkezlerinde, esnaf ve sanatkâr işletmecilerine rayiç bedel üzerinden kiraya verilmek üzere toplam satış alanının en az yüzde beşi oranında yer ayrılır. Bu yerler; yeterli talep olmaması veya boşalan yerlerin duyuru tarihinden itibaren yirmi gün içinde doldurulamaması hâlinde diğer talep sahiplerine de kiralanabilir.
m.12/2 — kaybolmaya yüz tutmuş meslekler: geleneksel, kültürel veya sanatsal değeri olan kaybolmaya yüz tutmuş meslekleri icra edenlere kiraya verilmek üzere toplam satış alanının en az binde üçü oranında yer ayrılır. 🔑 "Bu yerlerin kira bedeli, rayiç bedelinin dörtte birinden fazla olamaz." Meslekler, ilgili üst meslek kuruluşunun görüşü alınarak Bakanlıkça belirlenir ve ilan edilir.
m.12/3 — yöresel ürün rafı: hızlı tüketim mallarının satışının yapıldığı büyük mağaza ve zincir mağazalar ile bayi işletme ve özel yetkili işletmelerde, satış alanlarının en az yüzde birine tekabül edecek şekilde raf alanı; mağazanın bulunduğu ilde üretilmesi kaydıyla coğrafi işaretli olarak tescil edilen ya da tescil edilmemiş olsa bile meslek kuruluşlarının uygun görüşüyle ticaret il müdürlüklerince belirlenen hızlı tüketim malı niteliğindeki yöresel ürünlerin satışına ayrılır. Yöresel ürünlerle doldurulamayan raf alanları diğer ürünlerin satışında kullanılabilir.
Ödemenin süresinde yapılmaması hâlinde alacağın takibi genel icra rejimine tabidir; icra takibine itiraz ve itirazın iptali yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: tedarik veya perakende sözleşmesi ve ekleri (özellikle prim, bedel ve hizmet kalemlerini düzenleyen maddeler), teslim ve mülkiyet devri tarihlerini gösteren belgeler, fatura ve ödeme kayıtları, ürünün tarım ve gıda ürünü olup olmadığı ve otuz gün içinde bozulabilir nitelikte olup olmadığı, tarafların ölçek durumu (küçük, orta, büyük), sipariş iptali veya maliyet yansıtması varsa buna ilişkin yazışmalar, ve alışveriş merkezindeyseniz ortak gider katılım payı hesap dökümleri ile dayanak belgeler.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: ürün ve ölçek durumuna göre m.7/2 veya m.7/3'teki hangi tavanın (30 / 45 / 60 gün) uygulanacağı, sürenin teslim mi mülkiyet devri mi esas alınarak hesaplanacağı, m.7/4 uyarınca ispat yükünün borçluda olmasının dosyaya etkisi, sözleşmedeki prim ve bedel kalemlerinin m.6/2(d) karşısındaki durumu (hizmet verilmiş mi, türü ile tutar/oran sözleşmede belirtilmiş mi), tek taraflı değişiklik ve açık olmayan hükümler bakımından m.6/2(ç) değerlendirmesi, sipariş iptali veya maliyet yansıtmasında m.6/3'teki kusur ispat yükünün kimde olduğu, ve alışveriş merkezinde m.11/4-5 uyarınca katılım payına yansıtılamayacak kalemler ile ortak gelirlerin mahsubu.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil sözleşmedeki bedel kalemlerinin ayrıştırılmasıdır; hizmet karşılığı olmayan veya tutarı sözleşmede yazılmayan bir kalem, kanun metnine göre her durumda haksız ticari uygulamadır.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, ödemenin süresinde yapıldığına ilişkin ispat yükünü borçluya yüklemektedir.
