Haksız rekabet davalarında en sık yapılan hata, zarar hesabının tamamlanmasını beklemektir. Oysa Türk Ticaret Kanunu dava hakkını zararın gerçekleşmesine değil, tehlikeye de bağlar:
"Haksız rekabet sebebiyle müşterileri, kredisi, meslekî itibarı, ticari faaliyetleri veya diğer ekonomik menfaatleri zarar gören veya böyle bir tehlikeyle karşılaşabilecek olan kimse…" (m.56/1)
Ve süre kısadır: öğrenmeden itibaren bir yıl.
Bu yazı, haksız rekabetin çalışanın rekabet yasağından farkını, altı davranış kategorisini, açılabilecek beş davayı ve süreleri anlatıyor.
Önce bir ayrım: rekabet yasağı değil
İki kurum sık karıştırılır.
Rekabet yasağı, işçi ile işveren arasındaki sözleşmesel bir yükümlülüktür ve Türk Borçlar Kanunu'nda düzenlenir; geçerliliği şekil ve kapsam şartlarına bağlıdır. Bunun için rekabet yasağı ve iş sırrı yazımıza bakınız.
Haksız rekabet ise sözleşmeden bağımsızdır. Aralarında hiçbir sözleşme bulunmayan kişiler arasında da doğar ve dayanağı dürüstlük kuralıdır.
m.54/1: bu Kısım hükümlerinin amacı, "bütün katılanların menfaatine, dürüst ve bozulmamış rekabetin sağlanmasıdır."
🔑 m.54/2: "Rakipler arasında veya tedarik edenlerle müşteriler arasındaki ilişkileri etkileyen aldatıcı veya dürüstlük kuralına diğer şekillerdeki aykırı davranışlar ile ticari uygulamalar haksız ve hukuka aykırıdır."
Kapsam yalnız rakipler arası ilişkiyle sınırlı değildir; tedarikçi–müşteri ilişkisini etkileyen davranışlar da haksız rekabet oluşturabilir.
Altı kategori — ve liste kapalı değil
m.55/1 açıkça belirtir: "Aşağıda sayılan hâller haksız rekabet hâllerinin başlıcalarıdır." Yani sayım örnekleyicidir; listede olmayan bir davranış da m.54/2 uyarınca haksız rekabet sayılabilir.
Altı ana kategori şunlardır:
- (a) Dürüstlük kuralına aykırı reklamlar ve satış yöntemleri ile diğer hukuka aykırı davranışlar,
- (b) Sözleşmeyi ihlale veya sona erdirmeye yöneltmek,
- (c) Başkalarının iş ürünlerinden yetkisiz yararlanma,
- (d) Üretim ve iş sırlarını hukuka aykırı olarak ifşa etmek — özellikle gizlice ve izinsiz olarak ele geçirilen veya başkaca hukuka aykırı şekilde öğrenilen bilgilerin değerlendirilmesi ya da başkalarına bildirilmesi,
- (e) İş şartlarına uymamak — özellikle kanun veya sözleşmeyle rakiplere de yüklenmiş olan ya da bir meslek dalında veya çevrede olağan olan iş şartlarına uymamak,
- (f) Dürüstlük kuralına aykırı işlem şartları kullanmak.
(b) bendi ticari hayatta çok iş görür: bir rakibin müşterisini veya tedarikçisini mevcut sözleşmesini ihlale yöneltmek başlı başına haksız rekabettir. (e) bendi ise mevzuata aykırı çalışarak maliyet avantajı sağlamayı hedefler.
Beş dava
m.56/1, dava hakkı olan kişinin isteyebileceklerini sayar:
| Talep | İçerik | Kusur şartı |
|---|---|---|
| (a) Tespit | Fiilin haksız olup olmadığının tespiti | Yok |
| (b) Men | Haksız rekabetin men'i | Yok |
| (c) Ref | Maddi durumun ortadan kaldırılması, yanlış/yanıltıcı beyanların düzeltilmesi, kaçınılmazsa araç ve malların imhası | Yok |
| (d) Maddi tazminat | Zarar ve zıyanın tazmini | Kusur varsa |
| (e) Manevi tazminat | TBK m.58'deki şartların varlığında | TBK m.58 şartları |
🔑 İlk üç dava kusura bağlı değildir. Karşı tarafın kusuru ispatlanamasa dahi tespit, men ve maddi durumun ortadan kaldırılması istenebilir. Kusur yalnız tazminat talepleri için aranır.
(c) bendindeki imha yaptırımı, "tecavüzün önlenmesi için kaçınılmaz ise" kaydına bağlıdır; otomatik bir sonuç değildir.
Çalışanın fiilinden işverenin sorumluluğu
m.57/1: haksız rekabet fiili, hizmetlerini veya işlerini gördükleri sırada çalışanlar veya işçiler tarafından işlenmişse, m.56/1'in (a), (b) ve (c) bentlerindeki davalar çalıştıranlara karşı da açılabilir.
⚠ m.57/2: buna karşılık (d) ve (e) bentlerindeki davalar — yani tazminat talepleri — hakkında Türk Borçlar Kanunu hükümleri uygulanır.
Ayrım nettir: tespit, men ve ref davaları çalıştırana doğrudan yöneltilebilir; tazminat ise genel hükümlerin şartlarına tabidir.
İhtiyati tedbir ve gümrükte el koyma
m.61/1: dava açma hakkını haiz kimsenin talebi üzerine mahkeme; mevcut durumun olduğu gibi korunmasına, m.56/1'in (b) ve (c) bentlerinde öngörüldüğü gibi haksız rekabet sonucu oluşan maddi durumun ortadan kaldırılmasına, haksız rekabetin önlenmesine ve yanlış veya yanıltıcı beyanların düzeltilmesine ve diğer tedbirlere karar verebilir.
🔑 m.61/2 — gümrükte el koyma: hak sahibinin yetkilerine tecavüz oluşturması hâlinde cezayı gerektiren haksız rekabet konusu mallara, ithalat veya ihracat sırasında hak sahibinin talebi üzerine, gümrük idareleri tarafından ihtiyati tedbir niteliğinde el konulabilir. m.61/3: el koyma ile ilgili uygulama bu konudaki mevzuata tabidir.
Taklit veya iş ürünlerinden yetkisiz yararlanma iddialarında bu, sınırda devreye giren pratik bir araçtır.
🔴 Zamanaşımı: bir yıl, üç yıl — ve ceza istisnası
m.60/1: "56 ncı maddede yazılı davalar, davaya hakkı olan tarafın bu hakların doğumunu öğrendiği günden itibaren bir yıl ve her hâlde bunların doğumundan itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar."
⚠ Ve aynı fıkranın devamı önemli bir istisna getirir: haksız rekabet fiili aynı zamanda 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu gereğince daha uzun dava zamanaşımı süresine tabi olan cezayı gerektiren bir fiil niteliğindeyse, o süre dikkate alınır.
Yani fiil aynı zamanda bir suç oluşturuyor ve TCK'daki dava zamanaşımı daha uzunsa, hukuk davası bakımından da bu daha uzun süre uygulanabilir. Dosyada bu değerlendirme yapılmadan "bir yıl geçti" sonucuna varılmamalıdır.
Cezai sorumluluk: şikâyete bağlı
m.62/1, dört hâlde cezai sorumluluk öngörür:
- (a) m.55'te yazılı haksız rekabet fiillerinden birini kasten işleyenler,
- (b) Kendi icap ve tekliflerinin rakiplerininkine tercih edilmesi için kişisel durumu, ürünleri, iş ürünleri, ticari faaliyeti ve işleri hakkında kasten yanlış veya yanıltıcı bilgi verenler,
- (c) Çalışanları, vekilleri veya diğer yardımcı kimseleri, çalıştıranın veya müvekkillerinin üretim veya ticaret sırlarını ele geçirmelerini sağlamak için aldatanlar,
- (ç/d) Çalıştıranlar veya müvekkiller; işçilerinin, çalışanlarının ya da vekillerinin işlerini gördükleri sırada cezayı gerektiren bir haksız rekabet fiilini işlediklerini öğrenip de bu fiili önlemeyenler veya gerçeğe aykırı beyanları düzeltmeyenler.
Yaptırım: fiil daha ağır cezayı gerektiren başka bir suç oluşturmadığı takdirde, m.56 gereğince hukuk davası açma hakkını haiz bulunanlardan birinin şikâyeti üzerine, her bir bent kapsamına giren fiiller dolayısıyla iki yıla kadar hapis veya adli para cezası.
🔑 İki nokta: sorumluluk şikâyete bağlıdır, ve son bent işvereni ihmalinden dolayı sorumlu tutar — çalışanının fiilini öğrenip önlememek başlı başına cezai sorumluluk doğurur.
Grup şirketleri arasındaki bilgi akışı ve hâkimiyet ilişkisinden doğan yükümlülükler için şirketler topluluğunda hâkimiyet ve bildirim yazımız ilgilidir.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: şikâyet konusu davranışa ilişkin deliller (reklam örnekleri, yazışmalar, ürün ve ambalaj karşılaştırmaları, müşteri bildirimleri), davranışı hangi tarihte öğrendiğinizi gösteren veriler, karşı tarafla aranızda sözleşme varsa metni, çalışan kaynaklı bir fiil söz konusuysa iş sözleşmesi ve görev tanımı, ve zarar iddiası varsa buna ilişkin mali veriler.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: davranışın m.55'teki altı kategoriden hangisine girdiği ya da listede olmasa dahi m.54/2 uyarınca haksız rekabet sayılıp sayılamayacağı, kusura bağlı olmayan tespit, men ve ref taleplerinin bu dosyada nasıl kurulacağı, bir yıllık sürenin hangi tarihte dolduğu ve fiilin TCK bakımından daha uzun zamanaşımına tabi olup olmadığı, çalışan kaynaklı fiilde m.57 uyarınca çalıştırana yöneltilebilecek talepler, ihtiyati tedbir ve gerekiyorsa gümrükte el koyma imkânı, ve m.62 uyarınca şikâyet yolunun değerlendirilmesi.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil öğrenme tarihinin ve kategorinin tespitidir; bir yıllık süre kısadır ve tedbir talebinin değeri zamanla azalır.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, tazminat taleplerini kusur şartına bağlamakta ve imha yaptırımını tecavüzün önlenmesi için kaçınılmaz olması kaydıyla öngörmektedir.
