İhtiyati tedbir dosyalarında en sık yapılan hata, kararın alınmasıyla işin bittiğinin sanılmasıdır. Kanun, kararı iki ayrı süreye bağlar ve her ikisinin de yaptırımı kendiliğinden kalkmadır:
"İhtiyati tedbir kararının uygulanması, bu kararın, tedbir isteyen tarafa tefhim veya tebliğinden itibaren bir hafta içinde talep edilmek zorundadır. Aksi hâlde, kanuni süre içinde dava açılmış olsa dahi, tedbir kararı kendiliğinden kalkar." (HMK m.393/1)
"İhtiyati tedbir kararı dava açılmasından önce verilmişse, tedbir talep eden, bu kararın uygulanmasını talep ettiği tarihten itibaren iki hafta içinde esas hakkındaki davasını açmak … zorundadır. Aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar." (m.397/1)
⚠ İki sürenin başlangıçları farklıdır: birincisi kararın tefhim veya tebliğinden, ikincisi uygulamanın talep edildiği tarihten işler.
Tedbirin şartı: iki sebep, bir ispat ölçüsü
m.389/1, tedbir sebeplerini iki başlıkta toplar:
- Mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden,
- Ya da gecikme sebebiyle bir sakıncanın yahut ciddi bir zararın doğacağından
endişe edilmesi hâllerinde, uyuşmazlık konusu hakkında ihtiyati tedbir kararı verilebilir.
m.389/2: bu hüküm, niteliğine uygun düştüğü ölçüde çekişmesiz yargı işlerinde de uygulanır.
🔑 m.390/3 — ispat ölçüsü: tedbir talep eden taraf, dilekçesinde "dayandığı ihtiyati tedbir sebebini ve türünü açıkça belirtmek ve davanın esası yönünden kendisinin haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır."
⚠ "Yaklaşık ispat", tam ispattan hafif ama dilekçede somutlaştırılması gereken bir ölçüdür. Sebebi ve türü açıkça belirtmeyen bir talep, esasa girilmeden reddedilebilir.
m.390/1 — hangi mahkeme: ihtiyati tedbir, dava açılmadan önce esas hakkında görevli ve yetkili olan mahkemeden; dava açıldıktan sonra ise ancak asıl davanın görüldüğü mahkemeden talep edilir.
m.390/2: talep edenin haklarının derhâl korunmasında zorunluluk bulunan hâllerde hâkim, karşı tarafı dinlemeden de tedbire karar verebilir.
Kararın içeriği
m.391/1: mahkeme; tedbire konu mal veya hakkın muhafaza altına alınması, bir yediemine tevdii, ya da bir şeyin yapılması veya yapılmaması gibi, "sakıncayı ortadan kaldıracak veya zararı engelleyecek her türlü tedbire" karar verebilir.
m.391/2, kararda bulunması gerekenleri sayar: talep edenin (varsa kanuni temsilci ve vekilinin) ve karşı tarafın ad, soyad ve yerleşim yeri ile talep edenin T.C. kimlik numarası; tedbirin açık ve somut olarak hangi sebebe ve delillere dayandığı; ve tereddüde yer vermeyecek şekilde, neyin üzerinde ve ne tür bir tedbire karar verildiği.
🔑 Son bent uygulamada belirleyicidir: kararın konusu ve türü tereddüde yer vermeyecek açıklıkta yazılmamışsa, uygulama aşamasında tedbirin kapsamı tartışmalı hâle gelir.
Teminat: kural, istisna ve iadesi
m.392/1: ihtiyati tedbir talep eden, haksız çıktığı takdirde karşı tarafın ve üçüncü kişilerin uğrayacakları muhtemel zararlara karşılık teminat göstermek zorundadır.
🔑 İki istisna vardır:
- Talep resmî belgeye veya başkaca kesin bir delile dayanıyor ya da durum ve koşullar gerektiriyorsa, mahkeme — gerekçesini açıkça belirtmek şartıyla — teminat alınmamasına da karar verebilir.
- Adli yardımdan yararlanan kimsenin teminat göstermesi gerekmez.
⏱ m.392/2 — iade: teminat, "asıl davaya ilişkin hükmün kesinleşmesinden veya ihtiyati tedbir kararının kalkmasından itibaren bir ay içinde tazminat davasının açılmaması üzerine" iade edilir.
⚠ Bu bir aylık süre, teminatı yatıran taraf için takip edilmesi gereken bir alacaktır; karşı taraf için ise tazminat davasının açılması gereken penceredir.
🔴 Uygulama: bir hafta ve icra dairesi
m.393/1: kararın uygulanması, tedbir isteyen tarafa tefhim veya tebliğinden itibaren bir hafta içinde talep edilmek zorundadır; aksi hâlde kanuni süre içinde dava açılmış olsa dahi tedbir kararı kendiliğinden kalkar.
m.393/2: uygulama, kararı veren mahkemenin yargı çevresinde bulunan veya tedbir konusu mal ya da hakkın bulunduğu yer icra dairesinden talep edilir. Mahkeme, kararında belirtmek suretiyle uygulamada yazı işleri müdürünü de görevlendirebilir.
m.393/3: uygulama için gerekirse zor kullanılabilir; bütün kolluk kuvvetleri ve köylerde muhtarlar, uygulamayı gerçekleştirecek memurun yazılı başvurusu üzerine yardım etmek ve emirlerine uymakla yükümlüdür.
🔑 m.393/4 — tutanak: tedbiri uygulayan memur bir tutanak düzenler; tutanakta tedbir konusu ve bulunduğu yer gösterilir ve "tedbir konusu ile ilgili her türlü iddia bu tutanağa geçirilir." Memur, tutanağın bir örneğini tedbir sırasında hazır bulunmayan taraflara ve duruma göre üçüncü kişiye tebliğ eder.
⚠ Tutanağa geçirilme hakkı, uygulama anında kullanılması gereken bir imkândır: itiraz süresi büyük ölçüde bu tutanağa ve tebliğine bağlanmıştır.
m.393/5: ihtiyati tedbir kararları hakkında kanun yoluna başvurulursa, dosya ve delillerin sadece örnekleri ilgili mahkemeye gönderilir.
🔴 İtiraz: bir hafta — ve icrayı durdurmaz
m.394/1: karşı taraf dinlenmeden verilmiş ihtiyati tedbir kararlarına itiraz edilebilir. "Aksine karar verilmedikçe, itiraz icrayı durdurmaz."
⏱ m.394/2 — sürenin başlangıcı ikiye ayrılır:
- Karşı taraf tedbirin uygulanması sırasında hazır bulunuyorsa: tedbirin uygulanmasından itibaren,
- Hazır bulunmuyorsa: tedbirin uygulanmasına ilişkin tutanağın tebliğinden itibaren
bir hafta içinde; ihtiyati tedbirin şartlarına, mahkemenin yetkisine ve teminata ilişkin olarak, kararı veren mahkemeye itiraz edilebilir.
🔑 2020'de eklenen cümle: "Esas hakkında dava açıldıktan sonra, itiraz hakkında, bu davaya bakan mahkemece karar verilir."
m.394/3 — üçüncü kişiler: tedbirin uygulanması sebebiyle menfaati açıkça ihlal edilen üçüncü kişiler de, ihtiyati tedbiri öğrenmelerinden itibaren bir hafta içinde, tedbirin şartlarına ve teminata itiraz edebilirler.
m.394/4 — usul: itiraz dilekçeyle yapılır. İtiraz eden, itiraz sebeplerini açıkça göstermek ve itirazının dayanağı olan tüm delilleri dilekçesine eklemek zorundadır. Mahkeme ilgilileri dinlemek üzere davet eder; gelmezlerse dosya üzerinden inceleme yaparak karar verir. İtiraz üzerine mahkeme, tedbir kararını değiştirebilir veya kaldırabilir.
m.394/5: itiraz hakkında verilen karara karşı kanun yoluna başvurulabilir; bu başvuru öncelikle incelenir ve kesin olarak karara bağlanır.
| Konu | Süre / Kural |
|---|---|
| Kararın uygulanmasını talep | Tefhim/tebliğden 1 hafta; aksi hâlde kendiliğinden kalkar |
| Esas davayı açma (dava öncesi tedbirde) | Uygulama talebinden 2 hafta; aksi hâlde kendiliğinden kalkar |
| İtiraz (karşı taraf) | Uygulamadan veya tutanağın tebliğinden 1 hafta |
| İtiraz (üçüncü kişi) | Öğrenmeden 1 hafta |
| İtirazın etkisi | İcrayı durdurmaz (aksine karar verilmedikçe) |
| Teminatın iadesi | Kesinleşme/kalkmadan itibaren 1 ay içinde tazminat davası açılmazsa |
| Haksız tedbir tazminatı | 1 yıl zamanaşımı |
Tedbiri kaldırmanın iki ayrı yolu
m.395/1 — karşı teminat: aleyhine tedbir kararı verilen veya hakkında tedbir uygulanan kişi, mahkemece kabul edilecek teminatı gösterirse, mahkeme duruma göre tedbirin değiştirilmesine veya kaldırılmasına karar verebilir. Teminatın tutarı tedbirin değiştirilmesi veya kaldırılmasına göre, türü ise m.87'ye göre tayin edilir.
m.396/1 — durum değişikliği: "Durum ve koşulların değiştiği sabit olursa, talep üzerine ihtiyati tedbirin değiştirilmesine veya kaldırılmasına teminat aranmaksızın karar verilebilir."
🔑 İki yol arasındaki fark nettir: m.395 teminat karşılığı kaldırma, m.396 ise teminatsız kaldırmadır ve koşulların değiştiğinin ispatına dayanır.
Her iki maddede de m.394/3 ve /4 (üçüncü kişiler ve usul) kıyas yoluyla uygulanır.
Tedbirin süresi ve sona ermesi
m.397/2: ihtiyati tedbir kararının etkisi, aksi belirtilmediği takdirde, nihai kararın kesinleşmesine kadar devam eder. m.397/3: tedbir kalkmış veya kaldırılmışsa bu husus ilgili yerlere bildirilir. m.397/4: ihtiyati tedbir dosyası, asıl dava dosyasının eki sayılır.
🔴 Tedbire aykırı davranmanın cezası
m.398/1 (2020'de değiştirilmiştir): ihtiyati tedbir kararının uygulanmasına ilişkin emre uymayan veya tedbir kararına aykırı davranan kimse, "ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren altı ay içinde şikâyet edilmesi üzerine, altı aya kadar disiplin hapsi ile cezalandırılır."
Görevli ve yetkili mahkeme: esas hakkındaki dava henüz açılmamışsa tedbir kararını veren mahkeme; açılmışsa bu davanın görüldüğü mahkeme.
m.398/2-3 — usul: şikâyet olunana, şikâyet dilekçesiyle birlikte duruşma gün ve saatini bildiren davetiye gönderilir; davetiyede savunma ve delillerini duruşma gününe kadar bildirmesi ve gelmediği takdirde yokluğunda devam olunarak karar verileceği ihtar edilir. Mahkeme, duruşmaya gelen şikâyet olunana CMK m.147'deki haklarını hatırlatarak savunmasını alır.
⚠ İki ayrı süre karıştırılmamalıdır: itiraz için bir hafta, tedbire muhalefet şikâyeti için altı ay — ve ikincisi ihlalin öğrenilmesinden işler.
Haksız tedbirin bedeli
m.399/1: lehine ihtiyati tedbir kararı verilen taraf; tedbir talebinde bulunduğu anda haksız olduğu anlaşılırsa, yahut tedbir kararı kendiliğinden kalkarsa ya da itiraz üzerine kaldırılırsa, haksız ihtiyati tedbir nedeniyle uğranılan zararı tazminle yükümlüdür.
m.399/2: dava, esas hakkındaki davanın karara bağlandığı mahkemede açılır. ⏱ m.399/3: tazminat davası açma hakkı, "hükmün kesinleşmesinden veya ihtiyati tedbir kararının kalkmasından itibaren bir yıl geçmesiyle zamanaşımına uğrar."
🔑 m.393/1 ve m.397/1'deki sürelerin kaçırılması yalnız tedbiri düşürmez; kendiliğinden kalkma, m.399/1 uyarınca tazminat sorumluluğunun da sebeplerinden biridir.
Haksız rekabet davalarında tedbir talebi sık gündeme gelir; haksız rekabet yazımıza bakınız. Marka hakkına tecavüzde talep ve tazminat rejimi için marka hakkına tecavüz yazımız ilgilidir. Tedbir tutanağının tebliği bakımından tebligat usulü belirleyicidir; usulsüz tebligat ve kapıya yapıştırma yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: ihtiyati tedbir kararının tam metni ve tefhim veya tebliğ tarihi, uygulama talebinin hangi tarihte ve hangi icra dairesine yapıldığı, uygulama tutanağı ve varsa size tebliğ tarihi, dava açılmadan alınmış bir tedbirse esas davanın açılış tarihi ve evrakı, teminat gösterilip gösterilmediği ve tutarı, üçüncü kişiyseniz tedbiri öğrendiğiniz tarihi belgeleyen kayıt, ve tedbire aykırılık iddiası varsa ihlalin öğrenildiği tarih.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: m.393/1'deki bir haftalık uygulama talebi süresinin tutup tutmadığı, dava öncesi tedbirde m.397/1'deki iki haftalık dava açma süresinin durumu ve tedbirin kendiliğinden kalkıp kalkmadığı, itiraz düşünülüyorsa m.394/2'ye göre sürenin uygulamadan mı tutanağın tebliğinden mi başladığı, itirazın hangi başlıklarda (şartlar, yetki, teminat) kurulabileceği, tedbirin m.395 karşı teminat ya da m.396 durum değişikliği yoluyla kaldırılma imkânı, üçüncü kişi iseniz m.394/3'teki menfaat ihlali eşiği, ve haksız tedbir söz konusuysa m.399'daki bir yıllık tazminat penceresi.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil iki sürenin hesaplanmasıdır; bir hafta ve iki hafta, kararı almış olmanın verdiği rahatlıkla en kolay kaçırılan sürelerdir.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, uygulama talebi süresinde yapılmazsa dava açılmış olsa dahi tedbirin kendiliğinden kalkacağını ve itirazın icrayı durdurmayacağını açıkça yazmaktadır.
