Fazla çalışmanın karşılığı sadece para değildir. Kanun, tercihi açıkça işçiye bırakır:
"Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat onbeş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir." (4857 m.41/4)
🔑 m.41/5 bu hakkın kullanım çerçevesini çizer: "İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır."
Fazla çalışma nedir, fazla süre nedir
4857 m.41/1: ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yapılabilir. "Fazla çalışma, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırkbeş saati aşan çalışmalardır."
⚠ Aynı fıkra bir istisna koyar: m.63'e göre denkleştirme uygulanan hâllerde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık iş süresini aşmamak koşuluyla, "bazı haftalarda toplam kırkbeş saati aşsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz."
🔴 m.41/3 — fazla süreli çalışma: haftalık çalışma süresi sözleşmelerle kırkbeş saatin altında belirlenmişse, ortalama haftalık süreyi aşan ve kırkbeş saate kadar yapılan çalışmalar "fazla sürelerle çalışma"dır.
| Kavram | Tanım | Zam oranı |
|---|---|---|
| Fazla çalışma | Haftalık 45 saati aşan çalışma | Saat ücretinin %50 yükseltilmesi |
| Fazla sürelerle çalışma | Sözleşmeyle 45'in altında belirlenen süreyi aşan, 45 saate kadar çalışma | Saat ücretinin %25 yükseltilmesi |
| Serbest zaman (fazla çalışma) | Her saat karşılığı | 1 saat 30 dakika |
| Serbest zaman (fazla süreli) | Her saat karşılığı | 1 saat 15 dakika |
m.41/2: "Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir."
m.41/3 son cümle: fazla sürelerle çalışmalarda her bir saat için ücret, saat başına düşen miktarın yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle ödenir.
İki mutlak sınır: onay ve 270 saat
🔴 m.41/7: "Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir."
🔴 m.41/8: "Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda ikiyüzyetmiş saatten fazla olamaz."
m.41/6 — fazla çalışma yasağı: m.63'ün son fıkrasında yazılı sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde ve m.69'da belirtilen gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz.
m.41/9-10 (Ek fıkralar: 10/9/2014-6552/4 md.) — yer altı maden işleri: m.42 ve m.43'te sayılan hâller dışında yer altında maden işlerinde çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz. Bu hâllerde ise haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her bir saat fazla çalışma için ücret, saat başına düşen miktarın "yüzde yüzden az olmamak üzere arttırılması suretiyle" ödenir.
Haftalık kırk beş saat ve denkleştirme
4857 m.63/1: "Genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırkbeş saattir." Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır.
(Ek cümle: 10/9/2014-6552/7 md.; Değişik cümle: 4/4/2015-6645/36 md.) yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi "günde en çok yedi buçuk, haftada en çok otuz yedi buçuk saattir."
🔑 m.63/2 — denkleştirme: tarafların anlaşmasıyla haftalık normal çalışma süresi, günde on bir saati aşmamak koşuluyla haftanın çalışılan günlerine farklı şekilde dağıtılabilir. Bu hâlde "iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamaz."
⚠ "Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleri ile dört aya kadar artırılabilir." (Ek cümle: 6/5/2016-6715/3 md.) turizm sektörü için ayrıca dört aylık bir düzenleme öngörülmüştür.
🔑 Denkleştirmenin fazla çalışmayla ilişkisi m.41/1'de kurulur: ortalama aşılmadıkça, tek tek haftalarda 45 saatin aşılması fazla çalışma sayılmaz. Bu nedenle denkleştirmenin yazılı olarak ve süresi belirlenerek uygulanması, uyuşmazlıkta ilk bakılan noktadır.
Telafi çalışması: dört ay, günde üç saat
4857 m.64/1: zorunlu nedenlerle işin durması, ulusal bayram ve genel tatillerden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi, benzer nedenlerle normal çalışma sürelerinin önemli ölçüde altında çalışılması veya tamamen tatil edilmesi ya da işçinin talebiyle kendisine izin verilmesi hâllerinde, işveren "dört ay içinde çalışılmayan süreler için telafi çalışması yaptırabilir." (Ek cümle: 25/3/2020-7226/43 md.) Cumhurbaşkanı bu süreyi iki katına kadar artırmaya yetkilidir.
🔴 m.64/2 — üç sınır: telafi çalışmaları, "günlük en çok çalışma süresini aşmamak koşulu ile günde üç saatten fazla olamaz. Tatil günlerinde telafi çalışması yaptırılamaz."
⚠ Telafi çalışması fazla çalışma sayılmaz ve bu nedenle zamlı ücret doğurmaz; ancak yukarıdaki üç sınırın aşılması hâlinde nitelendirme tartışmalı hâle gelir.
Ara dinlenmesi
4857 m.68/1: günlük çalışma süresinin ortalama bir zamanında, o yerin gelenekleri ve işin gereğine göre ayarlanmak suretiyle işçilere;
- a) Dört saat veya daha kısa süreli işlerde on beş dakika,
- b) Dört saatten fazla ve yedi buçuk saate kadar (yedi buçuk saat dâhil) süreli işlerde yarım saat,
- c) Yedi buçuk saatten fazla süreli işlerde bir saat
ara dinlenmesi verilir.
m.68/2: "Bu dinlenme süreleri en az olup aralıksız verilir."
m.68/3: ancak bu süreler, iklim, mevsim, o yerdeki gelenekler ve işin niteliği göz önünde tutularak sözleşmeler ile aralı olarak kullandırılabilir.
🔑 Ara dinlenmesi süreleri, günlük çalışma süresinin hesabında dikkate alınır; bu nedenle fazla çalışma iddiasında günlük fiilî çalışmanın ara dinlenmesi düşülerek hesaplanması gerekir.
Fazla çalışma alacağının hangi zamanaşımına tabi olduğu ve arabuluculuk şartı için işçilik alacaklarında zamanaşımı ve arabuluculuk; sözleşmenin süreli olmasının doğurduğu ayrı sonuçlar için belirli süreli iş sözleşmesi yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: iş sözleşmesi ve varsa fazla çalışma onayına ilişkin metin, işyerinde uygulanan haftalık çalışma süresi ve varsa denkleştirme anlaşması, puantaj kayıtları, giriş-çıkış (PDKS) verileri veya vardiya çizelgeleri, bordrolar ve fazla çalışma tahakkuklarını gösteren satırlar, ara dinlenmesinin nasıl kullandırıldığına ilişkin uygulama, telafi çalışması yaptırılmışsa buna ilişkin duyuru ve tarihler, varsa toplu iş sözleşmesi, ve işyerinin yer altı maden işi olup olmadığı.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: çalışmanın m.41/1 anlamında fazla çalışma mı yoksa m.41/3 anlamında fazla sürelerle çalışma mı olduğu ve buna göre %50 veya %25 zam oranının belirlenmesi, m.63/2 denkleştirmenin geçerli biçimde uygulanıp uygulanmadığı ve iki aylık (toplu iş sözleşmesiyle dört aylık) ortalamanın aşılıp aşılmadığı, m.41/7'deki onay koşulunun karşılanıp karşılanmadığı, m.41/8'deki yıllık 270 saatlik üst sınırın aşılıp aşılmadığı, m.41/4-5 uyarınca serbest zaman talebinin kullanılabilirliği ve altı aylık kullanım süresi, m.64 uyarınca yaptırılan çalışmanın gerçekten telafi çalışması sayılıp sayılamayacağı ve günde üç saat ile tatil günü yasağı sınırlarının durumu, ve m.68'deki ara dinlenmesinin günlük çalışma hesabına etkisi.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil haftalık çalışma süresinin ve denkleştirme uygulamasının tespitidir; bu tespit, aynı saatlerin fazla çalışma sayılıp sayılmayacağını belirler.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Fazla çalışmanın ispatı ve hesabı, işyerinde tutulan kayıtlara ve dosyanın delil durumuna bağlıdır.
