Vekâletsiz iş görmenin en az bilinen hükmü, işi kendi menfaatine gören kişiye karşı işsahibine tanınan haktır:
"İşsahibi, kendi menfaatine yapılmamış olsa bile, işgörmeden doğan faydaları edinme hakkına sahiptir; ancak zenginleştiği ölçüde, işgörenin masraflarını ödemek ve giriştiği borçlardan onu kurtarmakla yükümlüdür." (TBK m.530)
🔑 Mekanizma iki yönlüdür: fayda işsahibine geçer, ancak işsahibi karşılığında kendi zenginleşmesiyle sınırlı olmak üzere masrafları üstlenir. Sorumluluğun tavanı zenginleşme miktarıdır; masrafların tamamı değil.
Temel yükümlülük: menfaat ve varsayılan irade
TBK m.526: "Vekâleti olmaksızın başkasının hesabına işgören, o işi sahibinin menfaatine ve varsayılan iradesine uygun olarak görmekle yükümlüdür."
⚠ İki ölçüt birlikte aranır: işin menfaate uygunluğu ve varsayılan iradeye uygunluğu. Objektif olarak yararlı bir iş bile, işsahibinin varsayılan iradesine aykırıysa bu maddedeki ölçüyü karşılamaz.
Sorumluluk: her türlü ihmal — ve yasağa rağmen görülen iş
TBK m.527/1: "Vekâletsiz işgören, her türlü ihmalinden sorumludur." Aynı fıkra bir hafifletme getirir: işgören bu işi "işsahibinin karşılaştığı zararı veya zarar tehlikesini gidermek üzere" yapmışsa, sorumluluğu daha hafif olarak değerlendirilir.
🔴 m.527/2 — yasağa rağmen iş görme: işgören, işsahibinin açıkça veya örtülü olarak yasaklamış olmasına karşın bu işi yapmışsa ve işsahibinin yasaklaması da hukuka veya ahlaka aykırı değilse, "beklenmedik hâlden de sorumlu olur."
🔑 Fıkra tek bir kurtuluş kapısı bırakır: "Ancak, işgören o işi yapmamış olsaydı bile, bu zararın beklenmedik hâl sonucunda gerçekleşeceğini ispat ederse sorumluluktan kurtulur."
⚠ Bu, sorumluluğun kusursuz hâle geldiği bir durumdur: yasağa rağmen işe girişen kişi, kendi kusuru bulunmasa dahi beklenmedik hâlden doğan zarardan sorumludur.
TBK m.528 — işgörenin ehliyetsizliği: işgören sözleşme ehliyetinden yoksunsa, yaptığı işlemden "ancak zenginleştiği ölçüde veya iyiniyetli olmaksızın elinden çıkardığı zenginleşme miktarıyla" sorumlu olur. Haksız fiillerden doğan daha kapsamlı sorumluluk saklıdır.
İş, işsahibinin menfaatine yapılmışsa
TBK m.529/1 işsahibinin borçlarını sayar. İş kendi menfaatine yapılmışsa işsahibi;
- işgörenin, durumun gereğine göre zorunlu ve yararlı bulunan bütün masraflarını faiziyle ödemek,
- gördüğü iş dolayısıyla üstlendiği edimleri ifa etmek,
- ve hâkimin takdir edeceği zararı gidermek
ile yükümlüdür.
🔑 Aynı fıkranın ikinci cümlesi kritiktir: "Bu hüküm, umulan sonuç gerçekleşmemiş olsa bile, işi yaparken gereken özeni göstermiş olan işgören hakkında da uygulanır."
⚠ Yani başarı şart değildir; ölçüt gösterilen özendir.
m.529/2 — masraflar ödenmezse: "İşgören, yapmış olduğu giderleri alamadığı takdirde, sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre ayırıp alma hakkına sahiptir."
Sebepsiz zenginleşmenin kendi geri verme ve süre rejimi için sebepsiz zenginleşme: iki yıl, on yıl ve geri verme yazımıza bakınız.
| Durum | İşsahibinin yükümlülüğü | Madde |
|---|---|---|
| İş işsahibinin menfaatine yapılmış | Zorunlu ve yararlı bütün masraflar faiziyle + üstlenilen edimlerin ifası + hâkimin takdir edeceği zarar | m.529/1 |
| Sonuç gerçekleşmemiş ama özen gösterilmiş | Aynı hüküm uygulanır | m.529/1 |
| İş işgörenin menfaatine yapılmış | Faydaları edinme hakkı; zenginleştiği ölçüde masraf ve borçtan kurtarma | m.530 |
| İşsahibi işi uygun bulmuş | Vekâlet hükümleri uygulanır | m.531 |
🔴 Uygun bulma: rejim tamamen değişir
TBK m.531: "İşsahibi yapılan işi uygun bulmuşsa, vekâlet hükümleri uygulanır."
🔑 Bu tek cümle, uyuşmazlığın hukuki çerçevesini baştan değiştirir. Uygun bulma hâlinde artık m.526-530 değil, vekâlet sözleşmesine ilişkin hükümler işler: vekilin özen ve sadakat borcu, hesap verme yükümlülüğü, ücret ve azil-istifa rejimi bu çerçevede değerlendirilir.
⚠ Bu nedenle işsahibinin, yapılan işe ilişkin beyanları — özellikle sonradan verilen onay, teşekkür veya ödeme — dosyada uygun bulma olarak nitelendirilebilir. Vekâlet ilişkisinin sona ermesine ilişkin kurallar için vekâlette azil, istifa ve özel yetki yazımıza bakınız.
Uygulamada nerede karşımıza çıkar
Vekâletsiz iş görme, tarafların arasında bir sözleşme bulunmayan hâllerde borç ilişkisi kuran genel bir kurumdur. Tipik olarak;
- bir kişinin, yokluğunda başkasının taşınmazında zorunlu onarım yaptırması,
- ortaklardan birinin, diğerinin payına düşen bir borcu ödemesi,
- bir kişinin, başkasının malını koruma amacıyla masraf yapması,
- ya da bir kişinin, başkasının hakkını kendi hesabına kullanarak kazanç elde etmesi
gibi durumlarda gündeme gelir. İlk üçünde m.529, sonuncusunda m.530 çerçevesi işler.
🔑 Nitelendirme sonucu doğrudan belirler: aynı olayda m.529 işsahibini tüm zorunlu ve yararlı masraflardan faiziyle sorumlu tutarken, m.530 sorumluluğu zenginleşme ile sınırlar.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: işin kim tarafından, ne zaman ve hangi amaçla görüldüğünü gösteren belgeler, taraflar arasında bir sözleşme veya vekâlet bulunup bulunmadığı, yapılan masrafların belgeleri (fatura, dekont, sözleşme), işin görülmesinden doğan fayda veya kazancı gösteren veriler, işsahibinin açık veya örtülü yasaklamasına ilişkin yazışmalar, iş görüldükten sonra işsahibinin verdiği onay, teşekkür veya ödeme kayıtları, ve işgörenin ehliyet durumu tartışmalıysa buna ilişkin belgeler.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: işin m.526'daki menfaat ve varsayılan irade ölçütlerini karşılayıp karşılamadığı, işin işsahibinin menfaatine (m.529) mi yoksa işgörenin menfaatine (m.530) mi yapıldığı ve buna göre sorumluluğun tam masraf mı zenginleşme ile sınırlı mı olacağı, m.527/1 uyarınca sorumluluğun hafifletilmesi koşullarının bulunup bulunmadığı, m.527/2 uyarınca bir yasaklama varsa beklenmedik hâlden sorumluluğun doğup doğmadığı ve ispat yükünün nasıl karşılanacağı, m.529/1 uyarınca umulan sonuç gerçekleşmese bile özen gösterilmiş olmasının talebe etkisi, masrafların alınamaması hâlinde m.529/2'deki ayırıp alma hakkının kullanılabilirliği, ve işsahibinin beyanlarının m.531 anlamında uygun bulma sayılıp sayılmayacağı ile bunun vekâlet hükümlerine geçişi doğurup doğurmayacağı.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil işin kimin menfaatine görüldüğünün tespitidir; bu tespit, talep edilebilecek tutarın tavanını doğrudan belirler.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, m.529'da giderilecek zararın hâkimin takdirine bırakıldığını açıkça yazmaktadır.
