Borç yalnız ödemeyle sona ermez. Türk Borçlar Kanunu ifa dışında beş ayrı sona erme sebebi düzenler ve her birinin şekli, iradesi ve sonucu farklıdır.
TBK m.131/1 — fer'i hakların kaderi: "Asıl borç ifa ya da diğer bir sebeple sona erdiği takdirde, rehin, kefalet, faiz ve ceza koşulu gibi buna bağlı hak ve borçlar da sona ermiş olur."
🔑 m.131/2 — istisna: "İşlemiş faizin ve ceza koşulunun ifasını isteme hakkı sözleşmeyle veya ifa anına kadar yapılacak bir bildirimle saklı tutulmuş ise ya da durum ve koşullardan saklı tutulduğu anlaşılmaktaysa, bu faizler ve ceza koşulu istenebilir."
⚠ Yani işlemiş faiz ve ceza koşulu, ödeme anında saklı tutulmazsa asıl borçla birlikte düşer. Ödeme yapılırken bu kaydın konulup konulmadığı sonradan tartışılamaz hâle gelir.
m.131/3: taşınmaz rehnine, kıymetli evraka ve konkordatoya ilişkin özel hükümler saklıdır.
İbra: şekle bağlı değildir
🔴 TBK m.132: "Borcu doğuran işlem kanunen veya taraflarca belli bir şekle bağlı tutulmuş olsa bile borç, tarafların şekle bağlı olmaksızın yapacakları ibra sözleşmesiyle tamamen veya kısmen ortadan kaldırılabilir."
🔑 Kural açıktır: resmî şekilde kurulmuş bir borç bile şekilsiz ibra ile sona erdirilebilir.
⚠ Bunun önemli bir istisnası iş hukukundadır: İş Kanunu ve TBK'nın işçi ibranamesine ilişkin özel hükümleri ayrı şartlar arar. Bunun için iş sözleşmesinde ceza koşulu ve ibranamenin dört şartı yazımıza bakınız. Müteselsil borçlulukta ibranın diğer borçlulara etkisi için müteselsil borçlulukta ibra, rücu ve payı aşan ödeme yazımıza bakabilirsiniz.
🔴 Yenileme: senet vermek yenileme değildir
TBK m.133/1: "Yeni bir borçla mevcut bir borcun sona erdirilmesi, ancak tarafların bu yöndeki açık iradesi ile olur."
m.133/2: "Özellikle mevcut borç için kambiyo taahhüdünde bulunulması veya yeni bir alacak senedi ya da yeni bir kefalet senedi düzenlenmesi, tarafların açık yenileme iradeleri olmadıkça yenileme sayılmaz."
⚠ Uygulamada en sık yanılgı budur: borç için çek veya senet verilmesi eski borcu sona erdirmez; teminat veya ödeme aracı olarak kalır. Yenileme için taraf iradesinin açıkça ortaya konması gerekir.
m.134 — cari hesapta:
- /1 "Çeşitli kalemlerin bir cari hesaba sadece kaydedilmiş olması, borcun yenilenmiş olduğu anlamına gelmez."
- /2 🔑 "Ancak, hesabın kesilmiş ve hesap sonucu diğer tarafça kabul edilmiş olması durumunda, borç yenilenmiş olur."
- /3 "Kalemlerden birinin güvencesi varsa, aksi kararlaştırılmadıkça, hesap kesilip sonucun kabul edilmiş olması, güvenceyi sona erdirmez."
Cari hesabın itiraz süresi ve bütünlük ilkesi için cari hesapta bir aylık itiraz ve bütünlük ilkesi yazımıza bakabilirsiniz.
Birleşme: sıfatların aynı kişide toplanması
TBK m.135/1: "Alacaklı ve borçlu sıfatlarının aynı kişide birleşmesiyle borç sona erer. Ancak, üçüncü kişilerin alacak üzerinde önceden mevcut olan hakları birleşmeden etkilenmez."
🔑 m.135/2: "Birleşme geçmişe etkili olarak ortadan kalkarsa, borç varlığını sürdürür."
⚠ Miras yoluyla veya şirket birleşmeleriyle doğan bu hâlde, birleşmenin sonradan (örneğin mirasın reddiyle) ortadan kalkması borcu yeniden doğurmaz — hiç sona ermemiş sayılır. m.135/3'e göre taşınmaz rehni ve kıymetli evraka ilişkin özel hükümler saklıdır.
İfa imkânsızlığı: tam ve kısmi
TBK m.136/1: "Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa, borç sona erer."
🔴 m.136/2 — karşılıklı sözleşmelerde: imkânsızlık sebebiyle borçtan kurtulan borçlu, "karşı taraftan almış olduğu edimi sebepsiz zenginleşme hükümleri uyarınca geri vermekle yükümlü olup, henüz kendisine ifa edilmemiş olan edimi isteme hakkını kaybeder." Kanun veya sözleşmeyle hasarın alacaklıya yükletildiği durumlar bu hükmün dışındadır.
🔑 m.136/3 — bildirim yükümlülüğü: "Borçlu ifanın imkânsızlaştığını alacaklıya gecikmeksizin bildirmez ve zararın artmaması için gerekli önlemleri almazsa, bundan doğan zararları gidermekle yükümlüdür."
⚠ İmkânsızlık borcu sona erdirse bile, bildirmemek ayrı bir tazmin sorumluluğu doğurur.
m.137 — kısmi imkânsızlık:
- /1 borçlu "borcunun sadece imkânsızlaşan kısmından kurtulur." Ancak "bu kısmi ifa imkânsızlığı önceden öngörülseydi taraflarca böyle bir sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa, borcun tamamı sona erer."
- /2 karşılıklı sözleşmelerde alacaklı kısmi ifaya razı olursa karşı edim de o oranda ifa edilir; "Alacaklının böyle bir ifaya razı olmaması" veya karşı edimin bölünemeyen nitelikte olması hâlinde tam imkânsızlık hükümleri uygulanır.
Öngörülemeyen olağanüstü durumlarda sözleşmenin uyarlanması (m.138 aşırı ifa güçlüğü) ayrı bir kurumdur; bunun için sözleşmede hâkim nereye müdahale eder yazımıza bakabilirsiniz.
🔴 Takas: kendiliğinden değil, bildirimle
TBK m.139/1 — koşullar: "İki kişi, karşılıklı olarak bir miktar para veya özdeş diğer edimleri birbirine borçlu oldukları takdirde, her iki borç muaccel ise her biri alacağını borcuyla takas edebilir."
🔑 m.139/2: "Alacaklardan biri çekişmeli olsa bile takas ileri sürülebilir."
🔑 m.139/3 — zamanaşımı: "Zamanaşımına uğramış bir alacağın takası, ancak takas edilebileceği anda henüz zamanaşımına uğramamış olması koşuluyla ileri sürülebilir."
⚠ Yani zamanaşımı dolmuş bir alacak, takas koşullarının oluştuğu anda henüz zamanaşımına uğramamışsa hâlâ takasa konu olabilir. Zamanaşımının işleyişi için zamanaşımı: kesilme, durma ve def'i yazımıza bakınız.
🔴 m.143/1 — hüküm: "Takas, ancak borçlunun takas iradesini alacaklıya bildirmesiyle gerçekleşir. Bu durumda her iki borç, takas edilebilecekleri anda daha az olan borç tutarınca sona erer."
⚠ İki sonuç birlikte okunmalıdır: takas kendiliğinden işlemez, beyan gerekir; ama beyan yapıldığında sonuç geçmişe etkili olarak "takas edilebilecekleri an"a bağlanır. m.143/2'ye göre cari hesapla ilgili ticari teamüller saklıdır.
Takasın özel hâlleri
| Hâl | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Kefalet | Asıl borçlunun takas hakkı durdukça kefil ifadan kaçınabilir | m.140 |
| Üçüncü kişi yararına sözleşme | Borçlanan kişi bu borcunu diğer taraftan olan alacağıyla takas edemez | m.141 |
| 🔴 Borçlunun iflası | Alacaklılar muaccel olmasalar bile alacaklarını müflise olan borçlarıyla takas edebilir | m.142 |
| Feragat | Borçlu takas hakkından önceden de feragat edebilir | m.145 |
🔴 m.144: alacaklının rızası olmadan takas edilemeyenler
TBK m.144 üç alacak türünü sayar; bunlar "takas haklarının doğumundan sonra, ancak alacaklıların rızasıyla takas edilebilir":
- Tevdi edilmiş eşyanın geri verilmesine veya bedeline ilişkin alacaklar,
- Haksız olarak alınmış veya aldatma sonucunda alıkonulmuş eşyanın geri verilmesine veya bedeline ilişkin alacaklar,
- 🔴 "Nafaka ve işçi ücreti gibi, borçlunun ve ailesinin bakımı için zorunlu olup, özel niteliği gereği, doğrudan alacaklıya verilmesi gereken alacaklar."
⚠ Üçüncü bent uygulamada belirleyicidir: işveren, işçinin ücretini kendi alacağıyla tek taraflı takas edemez; işçinin rızası gerekir. Aynı kural nafaka alacakları için de geçerlidir.
Tevdi edilen eşyanın geri verilmesi rejimi için saklama sözleşmesi: otel, otopark ve ardiyeci sorumluluğu yazımıza bakabilirsiniz.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: borcu doğuran sözleşme ve varsa ekleri, ödeme yapıldıysa dekont ve makbuzlar ile ödeme sırasında işlemiş faiz veya ceza koşulunun saklı tutulduğuna ilişkin kayıtlar, ibra iddiası varsa ibra metni veya yazışmalar, borç için çek, bono veya yeni senet verilmişse bunların örnekleri ve düzenlenme amacına ilişkin yazışmalar, cari hesap varsa hesap kesim ve kabul belgeleri, alacaklı ve borçlu sıfatlarının birleşmesine yol açan miras veya şirket işlemleri, imkânsızlık iddiasında olayın niteliğine ve bildirimin yapılıp yapılmadığına dair kayıtlar, ve takas söz konusuysa karşılıklı alacakların muacceliyet tarihleri ile takas beyanının metni ve tebliğ tarihi.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: asıl borç sona ermişse m.131 uyarınca rehin, kefalet, faiz ve ceza koşulunun akıbeti ile saklı tutma kaydının bulunup bulunmadığı; ibra iddiasının m.132'deki şekilsizlik kuralı karşısındaki durumu ve işçi ibranamesi gibi özel rejimlerin devreye girip girmediği; senet veya çek verilmesinin m.133/2 uyarınca yenileme sayılmayacağı ve açık yenileme iradesinin ispat edilip edilemeyeceği; cari hesapta m.134/2 uyarınca hesap kesimi ve kabulün yenileme doğurup doğurmadığı ile güvencelerin akıbeti; m.135 uyarınca birleşmenin sonuçları ve üçüncü kişi haklarının korunması; imkânsızlık iddiasında borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebep ölçütü, m.136/2'deki sebepsiz zenginleşme sonucu ve m.136/3 bildirim yükümlülüğünün ihlali; kısmi imkânsızlıkta m.137'nin hangi fıkrasının uygulanacağı; takasta m.139'daki muacceliyet ve özdeşlik koşulları, m.139/3 zamanaşımı kuralı, m.143 uyarınca beyanın yapılıp yapılmadığı; ve alacağın m.144'teki üç kategoriden birine girip girmediği.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil senedin hangi amaçla verildiğinin ve takas beyanının yapılıp yapılmadığının tespitidir; yenileme ve takas bu iki veriye bağlıdır.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. m.133/2 gereği yenileme iradesinin açık olması aranır; bu iradenin varlığı somut belgelerle tartışılır.
