"Süre geçmiş" değerlendirmesi, çoğu dosyada erken verilen bir karardır. Türk Borçlar Kanunu, zamanaşımının işleyişini üç ayrı mekanizmayla esnetir:
- Kesilme — süre sıfırlanır ve yeniden işlemeye başlar; bazı hâllerde on yıl olarak.
- Durma — belirli ilişkiler sürdüğü sürece süre hiç işlemez.
- Altmış günlük ek süre — usulden reddedilen dava, hakkı kurtarabilir.
Ve dördüncü bir kural her şeyin üzerindedir: hâkim zamanaşımını kendiliğinden dikkate alamaz.
Genel süre: on yıl, istisnası beş yıl
m.146: "Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir."
m.147 ise beş yıllık zamanaşımına tabi alacakları sayar. Bunlar arasında ilk sıradakiler:
- Kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi diğer dönemsel edimler,
- Otel, motel, pansiyon ve tatil köyü gibi yerlerdeki konaklama bedelleri ile lokanta ve benzeri yerlerdeki yeme içme bedelleri,
- Küçük sanat işlerinden ve küçük çapta perakende satışlardan doğan alacaklar.
⚠ Bu iki madde genel rejimi kurar. Pek çok kanunda özel süreler vardır ve onlar önce gelir: taşımada bir yıl, eser sözleşmesinde iki, beş veya yirmi yıl, haksız rekabette bir ve üç yıl gibi. Dosyada önce özel bir süre var mı sorusu sorulmalıdır.
m.149 — başlangıç: zamanaşımı, alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar. 🔑 Alacağın muaccel olması bir bildirime bağlıysa, zamanaşımı bu bildirimin yapılabileceği günden işlemeye başlar — bildirimin fiilen yapıldığı günden değil.
m.152: asıl alacak zamanaşımına uğrayınca, ona bağlı faiz ve diğer alacaklar da zamanaşımına uğramış olur.
Durma: ilişki sürdüğü sürece süre işlemez
m.153, zamanaşımının işlemeye başlamadığı veya durduğu hâlleri sayar. Bunların başında aile ilişkileri gelir:
- Velayet süresince, çocukların ana ve babalarından olan alacakları için,
- Vesayet süresince, vesayet altında bulunanların vasiden veya vesayet işlemleri sebebiyle Devletten olan alacakları için,
- 🔑 Evlilik devam ettiği sürece, eşlerin diğerinden olan alacakları için.
Üçüncü bent, boşanma ve mal rejimi dosyalarında doğrudan sonuç doğurur: evlilik sürerken eşler arasındaki alacaklar bakımından zamanaşımı işlemez.
🔴 Kesilme: iki grup sebep
m.154, zamanaşımının kesildiği hâlleri iki başlıkta toplar.
Borçlunun davranışıyla (m.154/1): borçlu borcu ikrar etmişse — özellikle;
- faiz ödemiş,
- kısmen ifada bulunmuş,
- rehin vermiş,
- veya kefil göstermişse.
⚠ Bu, alacaklı bakımından çok önemlidir: borçlunun yaptığı kısmi bir ödeme dahi zamanaşımını keser ve süreyi yeniden başlatır.
Alacaklının davranışıyla (m.154/2): alacaklı;
- dava veya def'i yoluyla mahkemeye veya hakeme başvurmuşsa,
- icra takibinde bulunmuşsa,
- ya da iflas masasına başvurmuşsa.
Kesilmenin sonucu: bazen on yıl
🔴 m.156/1: "Zamanaşımının kesilmesiyle, yeni bir süre işlemeye başlar."
🔑 m.156/2: "Borç bir senetle ikrar edilmiş veya bir mahkeme ya da hakem kararına bağlanmış ise, yeni süre her zaman on yıldır."
Bu fıkra, kısa süreli alacakları uzun süreli hâle getirir: beş yıllık bir alacak, senetle ikrar edilmiş veya ilama bağlanmışsa, kesilmeden sonra on yıllık süreye tabi olur.
| Mekanizma | Etki | Dayanak |
|---|---|---|
| Durma | Süre işlemez; sebep kalkınca kaldığı yerden işler | m.153 |
| Kesilme | Süre sıfırlanır, yeniden başlar | m.154, m.156/1 |
| Kesilme + senet veya karar | Yeni süre her zaman on yıl | m.156/2 |
| Usulden ret | 60 günlük ek süre | m.158 |
Altmış günlük ek süre: usulden ret hakkı öldürmez
🔑 m.158: "Dava veya def'i; mahkemenin yetkili veya görevli olmaması ya da düzeltilebilecek bir yanlışlık yapılması yahut vaktinden önce açılmış olması nedeniyle reddedilmiş olup da o arada zamanaşımı veya hak düşürücü süre dolmuşsa, alacaklı altmış günlük ek süre içinde haklarını kullanabilir."
İki nokta belirleyicidir:
- Madde yalnız zamanaşımını değil, ⚠ hak düşürücü süreyi de kapsar.
- Ret sebebi sayılıdır: yetkisizlik veya görevsizlik, düzeltilebilecek bir yanlışlık, veya vaktinden önce açılma. Esastan ret bu maddenin kapsamında değildir.
Yanlış mahkemede açılıp reddedilen bir dava, bu madde sayesinde altmış gün içinde yeniden açılabilir.
m.159 — rehinli alacak: alacağın bir taşınır rehniyle güvenceye bağlanmış olması, o alacak için zamanaşımının işlemesine engel olmaz; bununla birlikte alacaklının hakkını rehinden alma yetkisi devam eder.
🔴 Önceden feragat edilemez
m.160/1: "Zamanaşımından önceden feragat edilemez."
Sözleşmeye konulan "taraflar zamanaşımı def'inde bulunmayacaktır" türü kayıtlar bu hüküm karşısında sonuç doğurmaz.
Aynı madde feragatin kişisel etkisini de belirler:
- Müteselsil borçlulardan birinin feragat etmiş olması, diğerlerine karşı ileri sürülemez.
- Bölünemez bir borcun borçlularından birinin feragati için de aynı hüküm uygulanır.
- 🔑 Asıl borçlunun feragati de kefile karşı ileri sürülemez.
Son cümle kefalet dosyalarında doğrudan sonuç doğurur: asıl borçlu zamanaşımından feragat etse bile kefil, kendi def'ini ileri sürebilir. Kefaletin şekil ve kapsam kuralları için kefalette şekil, eşin rızası ve on yıllık sınır yazımıza bakınız.
🔴 Hâkim kendiliğinden dikkate alamaz
m.161: "Zamanaşımı ileri sürülmedikçe, hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz."
Bu, zamanaşımını bir def'i hâline getirir: davalı ileri sürmezse, süre dolmuş olsa dahi mahkeme bunu dikkate almaz. Savunma hazırlanırken zamanaşımının açıkça ve süresinde ileri sürülmesi bu yüzden zorunludur.
⚠ Buna karşılık hak düşürücü süreler farklıdır; onlar def'i olarak ileri sürülmeye bağlı değildir. Korpusumuzda pek çok kurum hak düşürücü süreye tabidir — ihalenin feshinde yedi gün, önalımda üç ay ve bir yıl, vasiyetnamenin iptalinde bir yıl gibi.
Özel sürelerle birlikte okumak
Bu genel rejim, özel kanunlardaki sürelerin yerine geçmez; onları tamamlar. Korpusumuzdaki bazı özel süreler:
- İşçilik alacaklarında kalem kalem değişen süreler — işçilik alacaklarında zamanaşımı,
- Eser sözleşmesinde ayıp davaları: iki, beş veya yirmi yıl — eser sözleşmesi,
- Taşımada bir yıl, kasıt veya pervasızlıkta üç yıl — taşıyıcının sorumluluğu,
- Haksız rekabette bir ve üç yıl, fiil suç oluşturuyorsa TCK süresi — haksız rekabet.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: alacağın kaynağı ve belgeleri, alacağın muaccel olduğu tarih veya muacceliyetin bir bildirime bağlıysa bildirimin yapılabileceği ilk gün, borçlunun kısmi ödeme, faiz ödemesi, rehin veya kefil verme gibi davranışlarına ilişkin kayıtlar, daha önce açılmış dava veya icra takibi dosyaları ve akıbetleri, ve borç senede veya ilama bağlanmışsa bunlar.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: alacağa özel bir sürenin uygulanıp uygulanmadığı, uygulanmıyorsa on yıl mı beş yıl mı rejiminin işlediği, sürenin m.149 uyarınca hangi tarihte başladığı, m.153'teki durma hâllerinden birinin bulunup bulunmadığı, m.154 uyarınca kesilme doğuran bir davranış olup olmadığı ve varsa m.156/2 gereği yeni sürenin on yıl olup olmayacağı, daha önce usulden reddedilmiş bir dava varsa altmış günlük ek sürenin durumu, ve savunma tarafındaysanız zamanaşımının def'i olarak nasıl ve ne zaman ileri sürüleceği.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil sürenin yeniden hesaplanmasıdır; kısmi bir ödeme veya eski bir takip, dolmuş görünen süreyi baştan başlatmış olabilir.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, zamanaşımının ileri sürülmedikçe hâkim tarafından kendiliğinden göz önüne alınamayacağını ve zamanaşımından önceden feragat edilemeyeceğini açıkça yazmaktadır.
