Türk Borçlar Kanunu'nun saklama sözleşmesi bölümü, günlük hayatta en çok karşılaşılan üç ilişkiyi düzenler: eşyanın birine emanet edilmesi, ardiyeye bırakılması ve otel ile otoparka bırakılması. Üçünün de sorumluluk rejimi farklıdır.
"Saklama sözleşmesi, saklayanın, saklatanın kendisine bıraktığı bir taşınırı güvenli bir yerde koruma altına almayı üstlendiği sözleşmedir." (TBK m.561/1)
🔑 m.561/2 — ücret: "Açıkça öngörüldüğü veya durum ve koşullar gerektirdiği takdirde, saklayan ücret isteyebilir." Yani saklama kural olarak ücretsiz değil, ücreti koşullara göre doğan bir sözleşmedir.
Temel rejim: kim neyi, ne zaman geri verir
m.562 — saklatanın borçları: "sözleşmenin ifasının zorunlu kıldığı bütün masrafları" öder ve 🔑 "kendi kusurundan ileri gelmediğini ispat etmedikçe, saklayanın saklamadan doğan zararlarını gidermekle yükümlüdür."
⚠ İspat yükü tersine çevrilmiştir: emaneti veren, zararın kendi kusurundan doğmadığını ispat etmek zorundadır.
m.563 — kullanım yasağı: saklayan, "saklatanın izni olmadıkça saklananı kullanamaz." Aykırı davranırsa uygun bir kullanım bedeli öder ve 🔴 "kullanmamış olsaydı bile bu zararın doğacağını ispat etmedikçe, beklenmedik hâlden doğacak zararlardan da sorumlu olur."
m.564 — geri verme: "Saklama sözleşmesinde bir süre belirlenmiş olsa bile saklayan, saklatanın her zaman ileri sürebileceği istemi üzerine, saklananı bütün çoğalmalarıyla birlikte geri vermekle yükümlüdür." Ancak saklatan, saklayanın "belirlenen süreyi dikkate alarak yapmış olduğu masrafları" öder.
m.565 — ters yön: saklayan süre dolmadan geri veremez; istisna, "öngörülemeyen durumlar dolayısıyla sözleşmenin devamı saklanan için tehlikeli veya kendisi için zararlı" olmasıdır. Süre yoksa her zaman geri verebilir.
🔑 m.565/3 — birden çok saklatan: "sözleşmede aksine bir hüküm bulunmadıkça veya hepsinin rızası olmadıkça, saklayan saklananı onlardan birine geri vermekle sorumluluktan kurtulamaz."
m.566: saklanan, "masrafları ve hasarı saklatana ait olmak üzere, korunması gereken yerde" geri verilir.
m.567: "Bir şeyi birlikte saklamak üzere alanlar, müteselsilen sorumlu olurlar."
Üçüncü kişi hak iddia ederse
🔴 TBK m.568/1: "Bir üçüncü kişi, saklanan üzerinde ayni hak iddiasında bulunsa bile, saklanan haczedilmedikçe veya saklayana karşı istihkak davası açılmadıkça saklayan, onu saklatana geri vermekle yükümlüdür."
m.568/2: haciz konulması veya istihkak davası açılması hâlinde saklayan "durumu hemen saklatana bildirmek zorundadır."
⚠ Saklayan, üçüncü kişinin sözlü iddiasına dayanarak teslimden kaçınamaz; kanun ona iki somut ölçüt verir: haciz veya istihkak davası.
m.569 — güvenilirkişi: hukuki durumu çekişmeli veya belirsiz olan şey bir güvenilirkişiye bırakılırsa, bu kişi "saklatanların tamamının rızası veya hâkimin kararı olmadıkça, onu hiçbirine geri veremez."
Para ve mislî şeyler: mühürsüz bırakmanın sonucu
TBK m.570/1: saklayanın parayı "aynen geri vermek zorunda olmaksızın mislen" geri vermesi kararlaştırılmışsa, "o paranın yararı ve hasarı kendisine ait olur."
🔴 m.570/2: "Paranın mühürsüz ve açık olarak bırakılmış olması, örtülü anlaşma sayılır."
⚠ Bu tek cümle, para emanetlerinde hasarın kime ait olduğunu belirler: mühürsüz bırakılan para artık saklayanın hasarındadır.
m.570/3: saklayan, "açıkça yetki verilmedikçe, saklanan diğer mislî eşya veya kıymetli evrak üzerinde tasarrufta bulunamaz."
Ardiyeci: senet, karıştırma ve hapis hakkı
TBK m.571: "Saklamak üzere ticari mal kabul ettiğini açıkça kamuya bildiren ardiyeci, saklatılan malı temsil eden senet çıkarmaya izin verilmesini, yetkili makamdan isteyebilir."
m.572 — özen ve inceleme: ardiyeci malları "bir komisyoncu gibi özenle" saklar ve "mallarda ayrıca önlem alınmasını gerektiren bir değişiklik olursa, durumu imkân ölçüsünde saklatana" bildirir. Saklatana, malların durumunu incelemesi ve örnek alması için "alışılmış iş zamanlarında"; koruma önlemleri alabilmesi için "her zaman" izin vermek zorundadır.
m.573 — karıştırma: ardiyeci "açıkça yetkili kılınmadıkça, aynı tür ve nitelikteki mislî şeyleri birbirine karıştıramaz." Yetkiye dayanılarak karıştırılırsa saklatanlardan her biri "hakkıyla orantılı bir pay" isteyebilir ve ardiyeci "saklatanların birlikte hazır bulunmasına gerek olmaksızın" payları ayırabilir.
🔑 m.574 — ödeme zamanı ve hapis hakkı: ardiyeci, kararlaştırılmış veya alışılmış ardiye ücretini ve "saklamadan doğmayan bakım, taşıma ve gümrük gibi bütün giderlerini" isteyebilir. "Bu giderler hemen; ardiye ücreti ise her üç ayda bir ve her hâlde malların tümünün veya bir bölümünün geri alınması sırasında ödenir." Ardiyeci, mallara zilyet olduğu veya eşyayı temsil eden senetle tasarruf yetkisine sahip olduğu sürece "alacakları için bu mallar üzerinde hapis hakkına sahiptir."
m.575: ardiyeci malları genel saklama sözleşmesindeki gibi geri verir; ancak "saklayanın sözleşmede öngöremeyeceği sebeplerle, süresinden önce geri verme yetkisi bulunduğu durumlarda bile ardiyeci, kararlaştırılmış olan sürenin sonuna kadar malları korumak zorundadır."
Borçlunun ticari malı hâkim kararı olmadan ardiyeye tevdi edebileceği hâl için alacaklının temerrüdü: tevdi, satma ve sözleşmeden dönme yazımıza bakınız. Lisanslı depoculuk ayrı bir izin rejimidir; bunun için lisanslı depoculuk: ürün senedi, %15 teminat ve haciz yazımıza bakabilirsiniz.
🔴 Otel: üç kat sınırı ve onu kaldıran şey
TBK m.576/1: "Otel, motel, pansiyon, tatil köyü gibi yerleri işletenler, konaklayanların getirdikleri eşyanın yok olması, zarara uğraması veya çalınmasından sorumludurlar."
Kurtuluş üç sebeple sınırlıdır — işletenler zararın şunlardan doğduğunu ispat ederek kurtulur:
- "bizzat konaklayana veya onu ziyarete gelen ya da beraberinde veya hizmetinde bulunan kimseye yükletilebilecek kusurdan",
- mücbir sebepten,
- ya da eşyanın niteliğinden.
🔴 m.576/2 — tavan: "Bu sorumluluk, işletenlere veya çalışanlarına bir kusur yüklenmedikçe, konaklayanlardan her biri için, günlük konaklama ücretinin üç katını aşamaz."
⚠ Tavanın koşulu açıktır: kusur yoksa üç kat sınırı işler. İşletene veya çalışanına kusur yüklenirse bu sınır uygulanmaz.
m.577 — kıymetli eşya: kıymetli eşya, önemli miktarda para veya kıymetli evrak "işletene saklanması için bırakılmamışsa", işleten ancak kendisinin veya çalışanlarının kusuru hâlinde sorumlu olur. 🔑 Buna karşılık "İşleten, bunları saklamak üzere almış veya almaktan kaçınmışsa, eşyanın tam değerinden sorumludur."
⚠ "Almaktan kaçınma" da tam sorumluluk doğurur — kasa hizmetini reddetmek işleteni korumaz.
🔴 m.578 — iki ayrı kural:
- "Konaklayan zararını öğrenir öğrenmez işletene bildirmezse, istem hakkını kaybeder."
- "İşleten böyle bir sorumluluk üstlenmediğini veya sorumluluğu bu Kanunda gösterilmemiş olan bir koşula bağladığını, herhangi bir yolla ilan etse bile, sorumluluktan kurtulamaz."
Otopark ve garaj: on kat
TBK m.579/1: "Garaj, otopark ve benzeri yerleri işletenler, kendilerine bırakılan veya çalışanlarınca kabul edilen hayvan, at arabası, bunlara ait koşum ve benzeri eşya ile motorlu taşıt ve eklentilerinin yok olmasından, zarara uğramasından veya çalınmasından sorumludurlar." Kurtuluş sebepleri otelle aynıdır: kusur, mücbir sebep, eşyanın niteliği.
🔴 m.579/2: sorumluluk, "kendilerine veya çalışanlarına bir kusur yüklenmedikçe, saklananların her biri için alınan günlük saklama ücretinin on katını aşamaz."
m.579/3: işleten, sorumluluk üstlenmediğini veya kanunda gösterilmeyen bir koşula bağladığını "herhangi bir yolla ilan etse bile, sorumluluktan kurtulamaz."
| Yer | Tavan | Tavanı kaldıran | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Otel, motel, pansiyon, tatil köyü | Günlük konaklama ücretinin üç katı | İşletenin veya çalışanının kusuru | m.576/2 |
| Otelde saklamaya bırakılan kıymetli eşya | 🔴 Tam değer | — (almış veya almaktan kaçınmışsa) | m.577/2 |
| Garaj, otopark ve benzeri | Günlük saklama ücretinin on katı | İşletenin veya çalışanının kusuru | m.579/2 |
m.580 — hapis hakkı: işletenler, kendilerine bırakılan veya bu yerlere konulan eşya ya da hayvanlar üzerinde "ücretlerini veya saklama giderlerinden doğan alacaklarını güvenceye almak için hapis hakkına sahiptirler." 🔑 "Kiraya verenin hapis hakkına ilişkin hükümler, kıyas yoluyla burada da uygulanır."
Kusursuz sorumluluğun genel türleri için kusursuz sorumluluk: adam çalıştıran, yapı maliki ve tehlike yazımıza bakabilirsiniz.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: eşyanın bırakıldığını gösteren belge (konaklama kaydı, otopark fişi, ardiye makbuzu, teslim tutanağı), günlük konaklama veya saklama ücretini gösteren fatura ya da tarife, kaybolan veya zarar gören eşyanın listesi ve değerine ilişkin belgeler, kıymetli eşya söz konusuysa kasaya bırakma talebine ve verilen cevaba dair kayıtlar, zararı ne zaman öğrendiğinizi ve bildirdiğinizi gösteren yazışmalar, varsa kamera kayıtları ve kolluk tutanakları, işletmenin duyurduğu sorumsuzluk ilanı veya sözleşme kaydı, ve ardiye dosyalarında ardiye senedi ile ücret-gider hesapları.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: ilişkinin genel saklama (m.561 vd.), ardiye (m.571 vd.) ya da konaklama/otopark (m.576-580) rejimine girdiği; işletenin m.576/1 veya m.579/1'deki üç kurtuluş sebebinden (konaklayana veya yakınına yüklenebilecek kusur, mücbir sebep, eşyanın niteliği) birini ispat edip edemeyeceği; üç kat ya da on kat tavanının uygulanıp uygulanmayacağı ve işleten ile çalışanlara kusur yüklenip yüklenemeyeceği; kıymetli eşyada m.577 uyarınca tam değer sorumluluğunun doğup doğmadığı (özellikle almaktan kaçınma hâli); m.578'deki "öğrenir öğrenmez bildirme" koşulunun karşılanıp karşılanmadığı; işletmenin ilan veya sözleşmeyle sorumsuzluk kaydının m.578/2 ve m.579/3 karşısındaki geçersizliği; ardiye dosyalarında m.573 karıştırma yetkisi, m.574 ödeme zamanları ve hapis hakkı; ve üçüncü kişi hak iddia ediyorsa m.568'in haciz veya istihkak davası ölçütü.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil zararın ne zaman öğrenildiğinin ve bildirildiğinin tespitidir; m.578 bu bildirimi istem hakkının şartı sayar.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Üç kat ve on kat tavanları, işletene veya çalışanına kusur yüklenmediği sürece uygulanır; kusurun varlığı somut olayda değerlendirilir.
