Borçlu ifaya hazırken alacaklı teslimi almıyorsa, kanun borçluyu belirsizlik içinde bırakmaz:
"Yapma veya verme edimi gereği gibi kendisine önerilen alacaklı, haklı bir sebep olmaksızın onu kabulden veya borçlunun borcunu ifa edebilmesi için kendisi tarafından yapılması gereken hazırlık fiillerini yapmaktan kaçınırsa, temerrüde düşmüş olur." (TBK m.106/1)
🔑 İki ayrı kaçınma hâli sayılmıştır: kabulden kaçınma ve kendisine düşen hazırlık fiillerini yapmaktan kaçınma. İkincisi, alacaklının işbirliği yapmadığı dosyalarda belirleyicidir.
m.106/2: "Alacaklı, müteselsil borçlulardan birine karşı temerrüde düşerse, diğerlerine karşı da temerrüde düşmüş olur." Müteselsil borçluluğun genel rejimi için müteselsil borçlulukta ibra, rücu ve payı aşan ödeme yazımıza bakınız.
🔴 Tevdi: hasar ve giderler alacaklıya geçer
TBK m.107/1: alacaklının temerrüdü hâlinde borçlu, "hasar ve giderleri alacaklıya ait olmak üzere, teslim edeceği şeyi tevdi ederek borcundan kurtulabilir."
⚠ Fıkra iki sonucu birlikte doğurur: borçtan kurtulma ve hasarın alacaklıya geçmesi. Depoda bekleyen malın bozulma veya değer kaybı riski artık borçlunun üzerinde değildir.
m.107/2 — tevdi yeri: "Tevdi yerini, ifa yerindeki hâkim belirler. Bununla birlikte ticari mallar, hâkim kararı olmadan da bir ardiyeye tevdi edilebilir."
🔑 Ticari mallarda hâkim kararı beklenmez; bu, ticari işletmeler için hızlı bir çıkış yoludur.
| İmkân | Koşul | Madde |
|---|---|---|
| Tevdi | Alacaklı temerrüde düşmüş olmalı | m.107/1 |
| Tevdi yeri | İfa yerindeki hâkim; ticari mallarda ardiye yeterli | m.107/2 |
| Satma | Tevdiye elverişsizlik, bozulabilirlik veya önemli gider | m.108/1 |
| Artırmasız satış | Borsada kayıt, piyasa fiyatı veya gidere oranla değerin azlığı | m.108/2 |
| Geri alma | Alacaklı kabul beyanında bulunmamış ve tevdi rehni ortadan kaldırmamış olmalı | m.109 |
| Sözleşmeden dönme | Teslim gerektirmeyen edimlerde | m.110 |
| Alacaklıda duraksama | Tevdi veya dönme | m.111 |
Satma hakkı: iki ayrı rejim
TBK m.108/1: sözleşmenin konusu olan şeyin niteliği veya işin özelliği tevdiye uygun düşmez ya da teslim edilecek şey bozulabilir yahut bakımı, korunması veya tevdi edilmesi önemli bir gideri gerektirirse; borçlu, "alacaklıya önceden ihtarda bulunması koşuluyla, hâkimin izniyle onu açık artırma yoluyla sattırıp bedelini tevdi edebilir."
🔑 m.108/2 — kolaylaştırılmış hâl: teslim edilecek şey borsada kayıtlıysa veya piyasa fiyatı varsa ya da yapılacak gidere oranla değeri azsa; "satışın açık artırma yoluyla yapılması zorunlu olmadığı gibi, hâkim, önceden ihtarda bulunma koşulunu aramaksızın satışa izin verebilir."
⚠ İki fıkra arasındaki fark usuldedir: birincisinde ihtar + hâkim izni + açık artırma, ikincisinde bunların bir kısmı aranmayabilir.
Tevdi edilen şeyi geri alma
TBK m.109/1: "Alacaklı, tevdi edilen şeyi kabul ettiğini açıklamış veya tevdi bir rehnin ortadan kaldırılması sonucunu doğurmuş olmadıkça borçlu, tevdi edilen şeyi geri alabilir."
m.109/2: "Tevdi edilen şey geri alındığı anda alacak, bütün yan haklarıyla birlikte varlığını sürdürür."
🔑 Geri alma, borcu yeniden doğurmaz — hiç sona ermemiş gibi, yan haklarıyla birlikte devam eder. Bu nedenle geri alma kararı, teminat ve faiz sonuçları düşünülerek verilmelidir.
Teslim gerektirmeyen edimler ve dönme
TBK m.110: "Borcun konusu bir şeyin teslimini gerektirmiyorsa, alacaklının temerrüdü hâlinde borçlu, borçlunun temerrüdüne ilişkin hükümlere göre sözleşmeden dönebilir."
⚠ Yani hizmet, yapma veya yapmama edimlerinde borçlunun yolu tevdi değil dönmedir ve bu, borçlu temerrüdünün genel rejimine göre işler.
Alacaklının kim olduğu belirsizse
🔴 TBK m.111: "Borçlunun kusuru olmaksızın, alacağın kime ait olduğunda veya alacaklının kimliğinde duraksama sebebiyle ya da alacaklıdan kaynaklanan diğer kişisel bir sebeple borç, alacaklıya veya temsilcisine ifa edilemezse borçlu, alacaklının temerrüdünde olduğu gibi, tevdi ya da sözleşmeden dönme hakkını kullanabilir."
🔑 Bu madde uygulamada üç tipik durumu kapsar: alacağın devredilip devredilmediğinin tartışmalı olması, alacaklının ölümü veya ehliyet sorunu, ve birden çok kişinin aynı alacağı talep etmesi. Alacağın devrinde bildirim ve şeklin sonuçları için alacağın devri: yazılı şekil, bildirim ve garanti yazımıza bakınız.
⚠ Fıkranın ilk koşulu borçlunun kusursuzluğudur: belirsizliğe borçlu kendi davranışıyla yol açmışsa bu yol kapalıdır.
Pratikte sıra
Alacaklı teslimi almıyorsa izlenecek sıra genellikle şudur:
- İfanın gereği gibi önerildiği belgelenir (ihtarname, teslim denemesi tutanağı, taşıyıcı kaydı).
- Alacaklının haklı bir sebebi bulunup bulunmadığı değerlendirilir — ayıplı ifa veya eksik teslim iddiası varsa temerrüt doğmayabilir.
- Edim teslim gerektiriyorsa tevdi (ticari malda ardiye), gerektirmiyorsa dönme yolu seçilir.
- Mal bozulabilir veya saklaması pahalıysa m.108 uyarınca satış izni istenir.
- Tevdi sonrası geri alma düşünülüyorsa, alacaklının kabul beyanı ve rehin durumu kontrol edilir.
Borçlu tarafındaki temerrüt ve faiz rejimi ayrıdır; ticari işlerde faiz ve temerrüt için ticari işlerde faiz ve fatura: sekiz günlük kural yazımıza bakabilirsiniz.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: sözleşme ve ifa yeri ile zamanına ilişkin kayıtlar, ifanın önerildiğini gösteren belgeler (ihtarname, teslim tutanağı, taşıma ve sevk belgeleri), alacaklının kaçınma gerekçesini gösteren yazışmalar, malın niteliği, bozulabilirliği ve saklama giderleri hakkındaki veriler, malın borsada kayıtlı veya piyasa fiyatının bulunup bulunmadığı, tevdi yapılmışsa tevdi kararı ve makbuzları, alacaklının kimliği veya alacağın devri konusunda duraksama varsa buna ilişkin belgeler, ve varsa rehin kayıtları.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: edimin m.106 anlamında gereği gibi önerilip önerilmediği ve alacaklının kaçınmasının haklı bir sebebe dayanıp dayanmadığı, müteselsil borçluluk varsa m.106/2'nin sonucu, edimin teslim gerektirip gerektirmediğine göre tevdi (m.107) mi dönme (m.110) mi yolunun uygun olduğu, ticari mal ise ardiyeye tevdi imkânı, m.108 uyarınca satış izni koşullarının (bozulabilirlik, önemli gider, tevdiye elverişsizlik) karşılanıp karşılanmadığı ve m.108/2 kapsamında ihtar ve açık artırma şartlarının aranmayabileceği, tevdi sonrası m.109 uyarınca geri alma imkânının sürüp sürmediği, ve alacaklının kimliğinde duraksama varsa m.111'in uygulanabilirliği ile borçlunun kusursuzluğu koşulu.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil ifanın gereği gibi önerildiğinin belgelenmesidir; bu belgelenmeden alacaklının temerrüdü kurulamaz.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, alacaklının kaçınmasının haklı bir sebebe dayanıp dayanmadığını somut olaya bırakmıştır.
