Türk Borçlar Kanunu ödüncü ikiye ayırır ve ikisinin kuralları temelden farklıdır:
| Kullanım ödüncü (m.379-385) | Tüketim ödüncü (m.386-392) | |
|---|---|---|
| Konu | Bir şeyin karşılıksız kullanımı | Para veya tüketilebilen şey |
| Geri verilen | Aynı şey | Aynı nitelik ve miktarda şey |
| Karşılık | 🔴 Karşılıksız (tanımın unsuru) | Faiz mümkün |
| Ölüm | 🔴 Kendiliğinden sona erer (m.385) | Sona erdiren hüküm yok |
| Devir | Başkasına kullandırılamaz (m.380/2) | — |
Kullanım ödüncü: karşılıksızlık tanımın içindedir
TBK m.379: "Kullanım ödüncü sözleşmesi, ödünç verenin bir şeyin karşılıksız olarak kullanılmasını ödünç alana bırakmayı ve ödünç alanın da o şeyi kullandıktan sonra geri vermeyi üstlendiği sözleşmedir."
🔑 Bir bedel kararlaştırılmışsa ilişki kullanım ödüncü değil kiradır; bu, uygulanacak bütün hükümleri değiştirir.
m.380/1 — kullanım sınırı: ödünç alan, konusunu "ancak sözleşmede kararlaştırılan şekilde, sözleşmede hüküm yoksa niteliğine veya özgülendiği amaca göre" kullanabilir.
m.380/2: "Ödünç alan, ödünç konusunu başkasına kullandıramaz."
🔴 m.380/3 — ağırlaştırılmış sorumluluk: bu hükümlere aykırı davranan ödünç alan "beklenmedik hâllerden doğan zararlardan da sorumludur." Kurtuluş dardır: "Ancak, bu hükümlere uymuş olsaydı bile zararın doğacağını ispat ederse sorumluluktan kurtulur."
⚠ Ödünç aldığı aracı, aleti veya taşınırı başkasına kullandıran kişi, artık kusursuz olduğu hâllerden de sorumludur.
m.381 — giderler: ödünç alan "olağan bakım ve koruma giderlerini" karşılar; buna karşılık "ödünç verenin yararına yapmak zorunda kaldığı olağanüstü giderlerin ödenmesini isteyebilir."
m.382: "Bir şeyi birlikte ödünç alanlar, ondan müteselsilen sorumlu olurlar."
Kullanım ödüncü ne zaman biter
m.383/1 — amacı belirlenmiş kullanmada: süre öngörülmemişse sözleşme, "ödünç alanın, ödünç konusunu sözleşme uyarınca kullanmış olmasıyla" veya "kullanabilecek kadar bir zaman geçmesiyle" sona erer.
🔴 m.383/2 — erken geri isteme sebepleri: ödünç veren şu dört hâlde şeyi daha önce geri isteyebilir:
- ödünç alan konusunu sözleşmeye aykırı kullanırsa,
- onu bozarsa,
- kullanmak için başka bir kimseye verirse,
- ya da "önceden bilinmeyen bir durum yüzünden ödünç verenin ivedi gereksinimi ortaya çıkarsa."
⚠ Dördüncü sebep ödünç alanın davranışına bağlı değildir: ödünç verenin kendi durumundaki beklenmedik değişiklik yeterlidir.
m.384 — amacı belirlenmemiş kullanmada: ödünç konusu "kullanım süresi ve hangi amaçla kullanılacağı belirlenmeden verilmişse, ödünç veren onu dilediği zaman geri isteyebilir."
🔴 m.385: "Kullanım ödüncü sözleşmesi, ödünç alanın ölmesiyle kendiliğinden sona erer."
🔑 Bu hüküm ödünç alanın mirasçılarına devir imkânı bırakmaz; şey terekede kalmaz, geri verilir.
Tüketim ödüncü: faiz kararlaştırılmadıysa ne olur
TBK m.386: "Tüketim ödüncü sözleşmesi, ödünç verenin, bir miktar parayı ya da tüketilebilen bir şeyi ödünç alana devretmeyi, ödünç alanın da aynı nitelik ve miktarda şeyi geri vermeyi üstlendiği sözleşmedir."
🔴 m.387 — faizin kaynağı:
- "Ticari olmayan tüketim ödüncü sözleşmesinde, taraflarca kararlaştırılmış olmadıkça faiz istenemez."
- "Ticari tüketim ödüncü sözleşmesinde, taraflarca kararlaştırılmamış olsa bile faiz istenebilir."
⚠ Arkadaşa veya akrabaya verilen borç para ticari değilse, sözleşmede yazmadıkça faiz istenemez.
m.388/1 — oran belirlenmemişse: "kural olarak ödünç alma zamanında ve yerinde o tür ödünçlerde geçerli olan faiz oranı uygulanır."
m.388/2: "Sözleşmede aksine bir hüküm yoksa, belirlenen faiz, yıllık olarak ödenir."
🔴 m.388/3 — bileşik faiz yasağı: "Faizin anaparaya eklenerek birlikte yeniden faiz yürütülmesi kararlaştırılamaz."
⚠ Bu yasağın ticari alandaki istisnası TTK m.8/2'dedir: "Üç aydan aşağı olmamak üzere, faizin anaparaya eklenerek birlikte tekrar faiz yürütülmesi şartı, yalnız cari hesaplarla her iki taraf bakımından da ticari iş niteliğinde olan ödünç sözleşmelerinde geçerlidir. Şu şartla ki, bu fıkra, sözleşenleri tacir olmayanlara uygulanmaz." Aynı maddenin dördüncü fıkrası, buna aykırı işletilen faizi "yok hükmünde" sayar. Ticari faizin genel rejimi için ticari işlerde faiz ve fatura: sekiz günlük kural yazımıza bakınız.
Teslim istemleri altı ayda zamanaşımına uğrar
TBK m.389: "Ödünç alanın, ödünç konusunun teslimine ve ödünç verenin de bu şeyin teslim alınmasına ilişkin istemleri, diğer tarafın bu konuda temerrüde düşmesinden başlayarak altı ayın geçmesiyle zamanaşımına uğrar."
🔑 Bu kısa süre yalnız teslim istemlerine ilişkindir; ödünç verilen paranın geri ödenmesi istemine değil. Zamanaşımının kesilmesi ve durması için zamanaşımı: kesilme, durma ve def'i yazımıza bakabilirsiniz.
Ödeme güçsüzlüğü: teslimden kaçınma hakkı
TBK m.390/1: "Ödünç alan, ödünç sözleşmesinin kurulmasından sonra ödeme güçsüzlüğüne düşerse ödünç veren, ödünç konusunun tesliminden kaçınabilir."
m.390/2: ödünç veren, ödünç alanın "sözleşmenin kurulmasından önce ödeme güçsüzlüğüne düşmüş olduğunu daha sonra öğrenmişse, aynı hakka sahiptir."
Para yerine mal verilirse
🔴 TBK m.391: "Ödünç alana, sözleşmede kararlaştırılan para yerine, kıymetli evrak veya ticari mallar verilirse, borcun tutarı, bunların teslim zamanı ve yerindeki borsa ya da piyasa değeri üzerinden hesaplanır; aksine yapılan sözleşme geçersizdir."
⚠ Son cümle emredicidir: mal veya senet, sözleşmede yazılan nominal tutar üzerinden borçlandırılamaz; ölçü teslim anındaki piyasa değeridir.
🔴 Geri verme zamanı: altı hafta
TBK m.392: "Ödüncün geri verilmesi konusunda belirli bir gün ya da bildirim süresi veya borcun geri istendiği anda muaccel olacağı kararlaştırılmamışsa ödünç alan, ilk istemden başlayarak altı hafta geçmedikçe ödüncü geri vermekle yükümlü değildir."
🔑 Uygulamadaki sonucu şudur: sözleşmede vade yoksa, alacaklının ilk talebi borcu anında muaccel yapmaz; altı haftalık bir süre işler. Bu süre, temerrüt ve faiz başlangıcı hesaplarında doğrudan rol oynar.
⚠ Üç kayıttan biri sözleşmede varsa m.392 uygulanmaz: belirli bir gün, bildirim süresi veya istendiği anda muacceliyet. Tüketici kredilerinde muacceliyet ayrı bir rejime tabidir; bunun için tüketici kredisinde muacceliyet: iki taksit ve otuz gün yazımıza bakabilirsiniz.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: ödünç sözleşmesi veya yerine geçen yazışma, senet ya da dekont; verilen şeyin ne olduğu (para, tüketilebilen mal, kullanılan taşınır) ve karşılık kararlaştırılıp kararlaştırılmadığı; ilişkinin ticari olup olmadığına dair bilgiler (tarafların sıfatı, faaliyet alanı); faiz oranı ve ödeme dönemine ilişkin kayıtlar; geri verme talebinin ne zaman ve nasıl yapıldığını gösteren ihtarname ve tebliğ belgeleri; para yerine kıymetli evrak veya mal verilmişse teslim tarihi ve o tarihteki piyasa/borsa değerine ilişkin veriler; ve ödünç alanın ödeme güçsüzlüğüne ilişkin belgeler.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: ilişkinin kullanım ödüncü mü tüketim ödüncü mü, yoksa bir bedel kararlaştırıldığı için kira mı olduğu; kullanım ödüncünde m.380/2 yasağına aykırılık bulunup bulunmadığı ve bunun m.380/3'teki beklenmedik hâl sorumluluğuna etkisi; m.381 uyarınca hangi giderin kime ait olduğu; sona ermenin m.383, m.384 veya m.385'ten hangisine dayandığı; tüketim ödüncünde m.387 uyarınca faiz istenip istenemeyeceği ve m.388/1'e göre oranın nasıl belirleneceği; sözleşmedeki bileşik faiz kaydının m.388/3 ile TTK m.8/2-4 karşısındaki durumu; m.389'daki altı aylık zamanaşımının hangi isteme uygulandığı; para yerine mal verilmişse m.391'in emredici hesaplama kuralı; ve vade yoksa m.392'deki altı haftalık sürenin muacceliyet ve faiz başlangıcına etkisi.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil vade kaydının bulunup bulunmadığının tespitidir; m.392'deki altı haftalık süre bu tespite bağlıdır.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. İlişkinin ticari sayılıp sayılmaması faiz sonucunu değiştirir ve bu, tarafların sıfatına göre belirlenir.
