Türk Medenî Kanunu dernekleri izin rejimine değil bildirim rejimine bağlar ve tüzel kişiliğin doğduğu anı tereddüde yer bırakmayacak biçimde yazar:
"Dernekler, kuruluş bildirimini, dernek tüzüğünü ve gerekli belgeleri yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülkî amirine verdikleri anda tüzel kişilik kazanırlar." (TMK m.59/1)
🔑 m.57/1: "Herkes, önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir." Kurucuların fiil ehliyetine sahip olması gerekir (m.57/2).
m.56/1 — tanım: dernek, "gerçek veya tüzel en az yedi kişinin, kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere, bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmek suretiyle oluşturdukları, tüzel kişiliğe sahip kişi topluluklarıdır." İkinci fıkra: "Hukuka veya ahlâka aykırı amaçlarla dernek kurulamaz."
Kuruluş sonrası iki ayrı süre
TMK m.60/1: kuruluş bildirimi, belgelerin doğruluğu ve tüzük, en büyük mülkî amir tarafından "altmış gün içinde dosya üzerinden" incelenir.
m.60/2 — eksiklik hâli: kanuna aykırılık veya noksanlık tespit edilirse giderilmesi derhâl kuruculardan istenir. "Bu istemin tebliğinden başlayarak otuz gün içinde" noksanlık tamamlanmaz ve aykırılık giderilmezse; en büyük mülkî amir, "yetkili asliye hukuk mahkemesinde derneğin feshi konusunda dava açması için durumu Cumhuriyet savcılığına bildirir." Savcı, mahkemeden "derneğin faaliyetinin durdurulmasına" karar verilmesini de isteyebilir.
🔴 m.62 (Değişik: 4/11/2004-5253/38 md.): dernekler, m.60'ın son fıkrası gereğince yapılan yazılı bildirimi izleyen "altı ay içinde ilk genel kurul toplantılarını yapmak ve zorunlu organlarını oluşturmakla yükümlüdürler."
⚠ Bu yükümlülüğün ihlali, m.87/2 uyarınca derneğin kendiliğinden sona ermesi sebebidir.
m.58 — tüzük: her derneğin bir tüzüğü bulunur; tüzükte ad, amaç, gelir kaynakları, üyelik koşulları, organları ve örgütü ile geçici yönetim kurulunun gösterilmesi zorunludur. Tüzük "kanunun emredici hükümlerine aykırı olamaz" ve düzenlenmemiş konularda kanun hükümleri uygulanır.
Üyelik: kabul, çıkma ve çıkarma
m.63: "Hiç kimse, bir derneğe üye olmaya ve hiçbir dernek de üye kabul etmeye zorlanamaz."
m.64/2: yazılı üyelik başvurusu, yönetim kurulunca "en çok otuz gün içinde" karara bağlanır ve sonuç yazıyla bildirilir.
🔴 m.67 — çıkarmanın iki rejimi:
- Tüzükte çıkarma sebepleri gösterilmişse: "çıkarma kararına bu sebeplerin haklı sayılamayacağı iddiasıyla itiraz edilemez."
- Tüzükte düzenlenmemişse: üye "ancak haklı sebeple çıkarılabilir" ve karara "haklı sebep bulunmadığı ileri sürülerek itiraz edilebilir."
⚠ Yani tüzüğe çıkarma sebeplerinin yazılması, itiraz alanını daraltan bir tercihtir.
m.68 — eşitlik: üyeler eşit haklara sahiptir; dernek "üyeleri arasında dil, ırk, renk, cinsiyet, din ve mezhep, aile, zümre ve sınıf farkı gözetemez." 🔑 Son fıkra: "Dernekten çıkan veya çıkarılan üye, dernek malvarlığında hak iddia edemez."
m.69: "Her üyenin genel kurulda bir oy hakkı vardır; üye, oyunu şahsen kullanmak zorundadır. Onursal üyelerin oy hakkı yoktur."
Organlar ve genel kurul
TMK m.72: zorunlu organlar genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kuruludur. Başka organlar oluşturulabilir; ancak "bu organlara zorunlu organların görev, yetki ve sorumlulukları devredilemez."
m.74/2 (Değişik: 2004): "Olağan genel kurul toplantılarının en geç üç yılda bir yapılması zorunludur."
m.75 — olağanüstü toplantı: yönetim veya denetim kurulunun gerekli gördüğü hâllerde ya da "dernek üyelerinden beşte birinin yazılı başvurusu üzerine" yönetim kurulunca çağrılır. Yönetim kurulu çağırmazsa "üyelerden birinin başvurusu üzerine, sulh hâkimi, üç üyeyi genel kurulu toplantıya çağırmakla görevlendirir."
m.77: genel kurul "en az on beş gün önceden" toplantıya çağrılır; gün, saat, yer ve gündem bildirilir.
🔴 m.78/2 — toplantı yeter sayısı: genel kurul, "katılma hakkı bulunan üyelerin salt çoğunluğunun, tüzük değişikliği ve derneğin feshi hâllerinde üçte ikisinin katılımıyla toplanır." Çoğunluk sağlanamazsa "ikinci toplantıda çoğunluk aranmaz. Ancak, bu toplantıya katılan üye sayısı, yönetim ve denetim kurulları üye tam sayısının iki katından az olamaz."
⚠ m.78/3: "Genel kurul toplantısı, bir defadan fazla geri bırakılamaz."
🔑 m.81 — karar yeter sayısı: kararlar "toplantıya katılan üyelerin salt çoğunluğuyla" alınır; "Şu kadar ki, tüzük değişikliği ve derneğin feshi kararları, ancak toplantıya katılan üyelerin üçte iki çoğunluğuyla alınabilir."
| Konu | Toplantı yeter sayısı | Karar yeter sayısı |
|---|---|---|
| Olağan konular | Katılma hakkı olanların salt çoğunluğu | Katılanların salt çoğunluğu |
| 🔴 Tüzük değişikliği | Üçte iki | Üçte iki |
| 🔴 Derneğin feshi | Üçte iki | Üçte iki |
| İkinci toplantı | Çoğunluk aranmaz; yönetim + denetim kurulu tam sayısının iki katından az olamaz | — |
Gündem, oydan yoksunluk ve iptal
m.79/2: genel kurulda "yalnız gündemde yer alan maddeler görüşülür. Ancak, toplantıda hazır bulunan üyelerin en az onda biri tarafından görüşülmesi yazılı olarak istenen konuların gündeme alınması zorunludur."
m.80: genel kurul "üyeliğe kabul ve üyelikten çıkarma hakkında son kararı verir", organları seçer, diğer organları denetler ve "onları haklı sebeplerle her zaman görevden alabilir."
🔴 m.82 — oy hakkından yoksunluk: "Hiçbir dernek üyesi, dernek ile kendisi, eşi, üstsoyu ve altsoyu arasındaki bir hukukî işlem veya uyuşmazlık konusunda alınması gereken kararlarda oy kullanamaz." Ek fıkraya göre "Tüzel kişi adına oy kullanacak kişi hakkında da" aynı hüküm uygulanır.
🔴 m.83 — kararın iptali: kanuna veya tüzüğe aykırı genel kurul kararlarına karşı:
- toplantıda hazır bulunan ve karara katılmayan her üye: "karar tarihinden başlayarak bir ay içinde",
- toplantıda hazır bulunmayan her üye: "kararı öğrenmesinden başlayarak bir ay içinde ve her hâlde karar tarihinden başlayarak üç ay içinde"
mahkemeye başvurarak iptal isteyebilir.
⚠ m.83/2: "Diğer organların kararlarına karşı, dernek içi denetim yolları tüketilmedikçe iptal davası açılamaz." m.83/3: kararların "yok veya mutlak butlanla hükümsüz sayıldığı durumlar saklıdır."
Şirketlerde genel kurul kararının iptali ayrı bir rejime tabidir; karşılaştırma için genel kurul kararının iptali: butlan ve TTK 445 yazımıza bakabilirsiniz.
Yönetim ve denetim kurulu
m.84/1: yönetim kurulu "beş asıl ve beş yedek üyeden az olmamak üzere" tüzükte belirtilen sayıda üyeden oluşur.
m.84/2: üye sayısı boşalmalar sebebiyle "üye tamsayısının yarısının altına düşerse", genel kurul kalan yönetim kurulu üyeleri veya denetim kurulu tarafından bir ay içinde toplantıya çağrılır; çağrı yapılmazsa sulh hâkimi üç üyeyi görevlendirir.
m.85: yönetim kurulu "derneğin yürütme ve temsil organıdır"; temsil görevi "üyelerden birine veya bir üçüncü kişiye" verilebilir.
m.86: denetim kurulu "üç asıl ve üç yedek üyeden az olmamak üzere" tüzükte belirtilen sayıda üyeden oluşur ve sonuçları bir raporla yönetim kuruluna ve genel kurula sunar.
🔴 Sona erme: üç ayrı yol
m.87 — kendiliğinden sona erme hâlleri beştir:
- Amacın gerçekleşmesi, gerçekleşmesinin olanaksız hâle gelmesi veya sürenin sona ermesi,
- İlk genel kurul toplantısının kanunda öngörülen sürede yapılmamış ve zorunlu organların oluşturulmamış olması,
- Borç ödemede acze düşmüş olması,
- Tüzük gereğince yönetim kurulunun oluşturulmasının olanaksız hâle gelmesi,
- Olağan genel kurul toplantısının iki defa üst üste yapılamaması.
🔑 "Her ilgili, sulh hâkiminden, derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespitini isteyebilir."
m.88 — genel kurul kararıyla: "Genel kurul, her zaman derneğin feshine karar verebilir." (Nisap m.78 ve m.81 uyarınca üçte ikidir.)
m.89 — mahkeme kararıyla: derneğin amacı "kanuna veya ahlâka aykırı hâle gelirse; Cumhuriyet savcısının veya bir ilgilinin istemi üzerine mahkeme, derneğin feshine karar verir." Mahkeme "dava sırasında faaliyetten alıkoyma dahil gerekli bütün önlemleri alır."
m.90/3: faaliyetlere ilişkin yasak ve sınırlamalara aykırılık hâlinde "Cumhuriyet savcısının istemiyle mahkemece faaliyetten alıkoyma kararı verilebilir."
m.91 (Değişik: 2/1/2003-4778/34 md.): dernekler "tüzüklerinde gösterilen amaçları gerçekleştirmek üzere uluslararası faaliyette ve işbirliğinde bulunabilirler, yurt dışında şube açabilirler ve yurt dışında kurulmuş dernek veya kuruluşlara üye olarak katılabilirler."
Yabancı derneklerin Türkiye'deki şube ve temsilcilik rejimi ayrıdır; bunun için yabancı dernekler: iki bakanlık izni ve yardım bildirimi yazımıza bakabilirsiniz. Vakıflarda yabancı kurucu rejimi için ise yabancı kurucu ve vakıf: mütekabiliyet, m.35 ve şirket yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: dernek tüzüğü ve varsa değişiklik metinleri, kuruluş bildirimi ile mülkî amirliğe verildiği tarihi gösteren belge, dernekler kütüğü kaydı, ilk genel kurulun yapıldığı tarih, son üç yıla ait genel kurul çağrı yazıları, hazirun cetvelleri ve tutanakları, tartışmalı kararın gündemde yer alıp almadığı, kararın hangi nisapla alındığı, üyelikten çıkarma kararları ve tebliğ belgeleri, yönetim ve denetim kurulu üye sayıları ile istifalar, ve varsa faaliyetten alıkoyma ya da fesih talepli dava evrakı.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: tüzel kişiliğin m.59 uyarınca hangi anda doğduğu ve m.60'taki altmış / otuz günlük sürelerin işleyip işlemediği; m.62'deki altı aylık ilk genel kurul yükümlülüğünün yerine getirilip getirilmediği ve m.87/2 riski; tartışmalı genel kurulda m.77'deki on beş günlük çağrı süresi ile m.78'deki toplantı nisabının (tüzük değişikliği ve fesihte üçte iki; ikinci toplantıda yönetim + denetim tam sayısının iki katı) tutup tutmadığı; kararın m.81 uyarınca doğru çoğunlukla alınıp alınmadığı; m.79/2 gündem sınırı ve onda bir istisnası; m.82 uyarınca oydan yoksun üyenin oy kullanıp kullanmadığı; iptal düşünülüyorsa m.83'teki bir ay / üç ay sürelerinin dolup dolmadığı ve diğer organ kararlarında dernek içi denetim yollarının tüketilmesi koşulu; üyelikten çıkarmada tüzükte sebep gösterilip gösterilmediğine göre m.67'nin hangi rejiminin uygulanacağı; ve sona erme iddiasında m.87'nin beş bendinden birine girilip girilmediği.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil çağrı, hazirun ve nisap belgelerinin karşılaştırılmasıdır; iptal tartışması bu üç belgeyle yürür.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. m.83'teki süreler hak düşürücü niteliktedir ve dosyanızda hangi tarihten işlediği somut belgelere göre belirlenir.
