Taşınmaz rehni tapuya tescil ile kurulur; taşınır rehninde ise kanun teslimi şart koşar ve bunu iki kez, olumlu ve olumsuz yönden söyler.
"Kanunda öngörülen ayrık durumlar dışında taşınırlar, ancak zilyetliğin alacaklıya devri suretiyle rehnedilebilir." (TMK m.939/1)
🔴 m.939/3: "Taşınır, fiilen yalnız rehnedenin hâkimiyetinde kaldığı sürece rehin hakkı doğmaz."
⚠ Uygulamadaki en sık hata budur: "aracı rehin verdim" denilip araç borçlunun elinde kalırsa, kanun bakımından rehin hakkı hiç doğmamıştır.
m.939/2 — iyiniyetin korunması: "Rehnedende tasarrufta bulunma yetkisi olmasa bile, rehin konusu taşınıra iyiniyetle zilyet olan kimse, zilyetlik hükümlerine göre edinimi korunduğu ölçüde rehin hakkı kazanır. Üçüncü kişilerin önceki zilyetlikten doğan hakları saklıdır."
Teslimsiz rehnin iki ayrık hâli
TMK m.940/1 — hayvan rehni: "Yetkili makamlar tarafından izin verilen kuruluşlar ile kooperatiflerin alacaklarının güvence altına alınması için, zilyetlik devredilmeden de, icra dairesinde tutulacak özel sicile yazılmak suretiyle hayvanlar üzerinde rehin kurulabilir."
m.940/2 — sicile kayıtlı taşınırlar: "Gerçek veya tüzel kişilerin alacaklarının güvence altına alınması için, kanun gereğince bir sicile tescili zorunlu olan taşınır mallar üzerinde, zilyetlik devredilmeden de, taşınır malın kayıtlı bulunduğu sicile yazılmak suretiyle rehin kurulabilir."
🔑 Bu fıkra, araç ve gemi gibi tescili zorunlu taşınırlarda teslimsiz rehnin kanunî dayanağıdır. Ticari işletmelerin taşınır rehni ise ayrı bir kanuna tabidir; bunun için ticari işlemlerde taşınır rehni (6750) yazımıza bakınız.
Art rehin ve alt rehin: iki farklı izin
- m.941 — art rehin: rehnedilen taşınırın maliki, üzerinde bir art rehin kurabilir. Koşul: "alacağı ödenince rehnedilen taşınırın sonraki alacaklıya teslim edilmesinin rehinli alacaklıya yazılı olarak bildirilmesi gerekir."
- m.942 — alt rehin: "Alacaklı, rehinli taşınırı ancak rehnedenin rızasıyla bir başkasına rehnedebilir."
⚠ Ayrım şudur: art rehni malik kurar ve yazılı bildirim yeter; alt rehni alacaklı kurar ve rehnedenin rızası gerekir.
Zilyetliği kaybetmenin sonucu
TMK m.943/1: "Taşınır rehni, alacaklının zilyet olmaktan çıkması ve onu zilyet olan üçüncü kişiden geri alamaz hâle gelmesiyle son bulur."
🔑 m.943/2 — askıda kalma: "Taşınır, alacaklının rızasıyla fiilen yalnız rehnedenin hâkimiyeti altında bulunduğu sürece rehnin hükümleri askıda kalır."
⚠ Malı geçici olarak borçluya bırakmak rehni sona erdirmez ama hükümlerini askıya alır — bu ara dönemde rehin hakkına dayanılamaz.
m.944: rehin sona erince alacaklı taşınırı hak sahibine geri verir; ancak "alacaklı, alacağının tamamını almadıkça rehinli taşınırı veya onun bir kısmını geri vermek zorunda değildir."
🔴 m.945 — sorumluluk ve ispat yükü: "Alacaklı, rehinli taşınırın kaybolması, yok olması veya değerinin azalması yüzünden meydana gelen zararlardan, bunların kendi kusuru olmaksızın doğduğunu ispat etmedikçe sorumludur." İkinci fıkra daha da serttir: "Rehinli taşınırı kendiliğinden başkasına devir veya rehneden alacaklı, bundan doğan bütün zararlardan sorumlu olur."
Rehnin kapsamı ve sırası
m.946/1: alacaklı, "ödenmeyen alacağının rehnin paraya çevrilmesi yoluyla ödenmesini isteyebilir."
m.946/2 — güvencenin kapsamı: "Rehin hakkı, alacaklıya asıl alacak ile birlikte sözleşme faizlerinin, takip giderlerinin ve gecikme faizinin güvencesini sağlar."
m.947 — eklenti ve ürünler: rehin, taşınırı eklentileriyle birlikte kapsar. Aksi kararlaştırılmadıkça alacaklı, "rehinli taşınırın doğal ürünlerini, bütünleyici parçası olmaktan çıkınca malike vermekle yükümlüdür." Buna karşılık rehin, "paraya çevirme sırasında bütünleyici parça niteliğindeki doğal ürünleri de kapsar."
m.948 — sıra: birden çok rehin hakkı varsa "alacaklılara rehin haklarının sırasına göre" ödeme yapılır ve "rehin hakkının sırası kuruluş tarihine göre belirlenir."
⚠ Karşılaştırma: taşınmaz rehninde sıra tescilde belirtilen dereceye bağlıdır ve terkin boşalan dereceye geçirmez (TMK m.870-871). Taşınırda ise sıra kuruluş tarihine göredir. Taşınmaz rejimi için rehin derecesi, boşalan derece ve güvencenin kapsamı yazımıza bakabilirsiniz.
🔴 Ödenmezse mal alacaklının olur kaydı geçersizdir
TMK m.949: "Borcun ödenmemesi hâlinde rehinli taşınırın mülkiyetinin alacaklıya geçmesini öngören sözleşme hükmü geçersizdir."
⚠ Bu hüküm, "ödemezsen araç/altın/makine benim olur" biçimindeki kayıtları doğrudan geçersiz kılar. Alacaklının yolu m.946 uyarınca paraya çevirmedir; mülkiyetin kendiliğinden geçmesi değil.
Hapis hakkı: rehin sözleşmesi olmadan doğan güvence
TMK m.950/1 — üç koşul: alacaklı, "borçluya ait olup onun rızasıyla zilyedi bulunduğu taşınırı veya kıymetli evrakı, borcun muaccel olması ve niteliği itibarıyla bu eşyanın alacak ile bağlantısı bulunması hâlinde, borç ödeninceye kadar hapsedebilir."
🔴 m.950/2 — tacirler için karine: "Zilyetlik ve alacak ticarî ilişkiden doğmuşsa, tacirler arasında bu bağlantı var sayılır."
🔑 Bu fıkra ticari dosyalarda ispat yükünü değiştirir: tacirler arasında bağlantının ayrıca kanıtlanması gerekmez.
m.950/3: alacaklı, "borçluya ait olmayan taşınırlar üzerinde de zilyetliğin iyiniyetle kazanılmasının korunduğu ölçüde" hapis hakkına sahiptir.
Hapis hakkının kullanılamayacağı hâller
TMK m.951/1: "Nitelikleri itibarıyla paraya çevrilmeye elverişli olmayan taşınırlar üzerinde hapis hakkı kullanılamaz."
m.951/2: hapis hakkı ayrıca şu hâllerde kullanılamaz — "alacaklının üstlendiği yükümlülükle", "borçlunun teslim sırasında ya da daha önce verdiği talimatla" veya "kamu düzeniyle" bağdaşmayan hâllerde.
Borçlu acze düşerse: muacceliyet aranmaz
🔴 TMK m.952/1: "Alacaklı, borçlunun ödemeden acze düşmesi hâlinde, alacağı muaccel olmasa bile, hapis hakkını kullanabilir."
m.952/2: aciz, "taşınırın tesliminden sonra meydana gelmiş" ya da "daha önce meydana gelmiş olmakla beraber alacaklı bu durumu teslimden sonra öğrenmiş" ise; alacaklı, "o şeyin belli bir yönde kullanılacağı konusunda yüklenilmiş bir yükümlülük veya borçlunun teslim sırasında ya da daha önce verdiği talimatla bağdaşmasa bile" hapis hakkını kullanabilir.
⚠ Yani m.951/2'deki iki engel, borçlunun acze düşmesi hâlinde kalkar. Bu, ardiyeci, taşıyıcı ve tamirci gibi malı elinde bulunduran alacaklılar için belirleyicidir. Otel ve otopark işletenlerinin hapis hakkı için saklama sözleşmesi: otel, otopark ve ardiyeci sorumluluğu yazımıza bakabilirsiniz.
Hapsedilen mal nasıl paraya çevrilir
TMK m.953/1: "Borç yerine getirilmez ve yeterli güvence de gösterilmezse alacaklı, borçluya daha önce bildirimde bulunarak, hapsettiği şeylerin teslime bağlı rehin hükümleri uyarınca paraya çevrilmesini isteyebilir."
🔑 İki koşul birlikte aranır: yeterli güvence gösterilmemiş olması ve önceden bildirim.
m.953/2: "Üzerinde hapis hakkı bulunan nama yazılı kıymetli evrakın paraya çevrilmesi için icra dairesi, borçlu yerine gerekli işlemleri yapar."
| Kurum | Nasıl doğar | Sona erme / sınır |
|---|---|---|
| Teslime bağlı rehin | Zilyetliğin devri (m.939/1) | Zilyetliğin kaybı (m.943/1); borçlunun hâkimiyetinde kalırsa doğmaz (m.939/3) |
| Sicile yazılı rehin | Özel sicil veya taşınırın kayıtlı olduğu sicil (m.940) | — |
| Art rehin | Malik kurar, yazılı bildirim (m.941) | — |
| Alt rehin | Alacaklı kurar, rehnedenin rızası (m.942) | — |
| Hapis hakkı | Rıza ile zilyetlik + muacceliyet + bağlantı (m.950/1) | Paraya çevrilmeye elverişsizlik, yükümlülük, talimat, kamu düzeni (m.951) |
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: rehin sözleşmesi veya yerine geçen belgeler, malın kimin fiilî hâkimiyetinde olduğunu gösteren kayıtlar (teslim tutanağı, depo giriş fişi, servis kabul formu), taşınır sicile kayıtlı ise sicil kaydı, alacağın kaynağı ve muacceliyet tarihi, tarafların tacir olup olmadığı, malın paraya çevrilmeye elverişliliğine ilişkin bilgiler, borçlunun teslim sırasında veya öncesinde verdiği talimatlar, borçlunun ödemeden acze düştüğüne dair belgeler, ve sözleşmede "ödenmezse mal alacaklının olur" benzeri kayıt varsa metni.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: rehnin m.939/1 uyarınca kurulup kurulmadığı ve malın borçluda kalması hâlinde m.939/3 karşısındaki sonuç; m.940'taki teslimsiz rehin hâllerinden birinin uygulanıp uygulanmadığı; kurulmuşsa m.948 uyarınca kuruluş tarihine göre sıranın belirlenmesi ve m.946/2 ile güvenceye giren kalemler; sözleşmedeki mülkiyet kaydının m.949 karşısında geçersizliği; malı elinizde tutuyorsanız m.950/1'deki üç koşulun (rıza ile zilyetlik, muacceliyet, bağlantı) karşılanıp karşılanmadığı ve tacirseniz m.950/2 karinesi; m.951'deki engellerin bulunup bulunmadığı; borçlu acze düşmüşse m.952'nin bu engelleri kaldırıp kaldırmadığı; ve m.953 uyarınca paraya çevirme için bildirim ve yeterli güvence koşullarının durumu.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil malın fiilî hâkimiyetinin kimde olduğunun tespitidir; m.939/3 gereği rehin hakkının doğup doğmadığı buna bağlıdır.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. m.950/1'deki "niteliği itibarıyla bağlantı" ölçütü, tacirler dışında somut olayda değerlendirilir.
