Hukuk yargılamasında yapılmış bir usul işlemini düzeltmenin yolu ıslahtır. Ama kanun bu hakkı iki sert sınırla çevreler:
"(1) Taraflardan her biri, yapmış olduğu usul işlemlerini kısmen veya tamamen ıslah edebilir. (2) Aynı davada, taraflar ancak bir kez ıslah yoluna başvurabilir." (HMK m.176)
🔑 "Bir kez" sınırı taraf başınadır: davacı da davalı da birer kez kullanabilir. Ama kullanıldıktan sonra ikinci bir ıslah mümkün değildir.
🔴 Zaman: tahkikatın sonuna kadar — ve bozmadan sonra
HMK m.177/1: "Islah, tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir."
🔴 m.177/2 (Ek: 22/7/2020-7251/18 md.): "Yargıtayın bozma kararından veya bölge adliye mahkemesinin kaldırma kararından sonra dosya ilk derece mahkemesine gönderildiğinde, ilk derece mahkemesinin tahkikata ilişkin bir işlem yapması hâlinde tahkikat sona erinceye kadar da ıslah yapılabilir. Ancak bozma kararına uymakla ortaya çıkan hukuki durum ortadan kaldırılamaz."
⚠ Bu fıkra iki koşula bağlıdır: dosyanın ilk derece mahkemesine dönmesi ve mahkemenin tahkikata ilişkin bir işlem yapması. Yalnızca dosyanın dönmüş olması yetmez. Ayrıca bozmayla ortaya çıkan hukuki durum ıslahla ortadan kaldırılamaz.
m.177/3 — şekil: ıslah "sözlü veya yazılı olarak yapılabilir." Karşı taraf duruşmada hazır değilse veya talep duruşma dışında yapılıyorsa, "bu yazılı talep veya tutanak örneği, haber vermek amacıyla karşı tarafa bildirilir."
Teminat: bir hafta içinde yatırılmazsa ıslah yapılmamış sayılır
🔴 HMK m.178/1: ıslah eden taraf, "ıslah sebebiyle geçersiz hâle gelen işlemler için yapılan yargılama giderleri ile karşı tarafın uğradığı ve uğrayabileceği zararları karşılamak üzere hâkimin takdir edeceği teminatı, bir hafta içinde, mahkeme veznesine yatırmak zorundadır. Aksi hâlde, ıslah yapılmamış sayılır."
m.178/2: karşı tarafın zararı kesin olarak tespit edildikten sonra, yatırılan miktar "eksikse tamamlattırılır, fazla ise iade edilir."
⚠ Uygulamada ıslahın en sık kaybedildiği nokta budur: talep zamanında yapılsa bile teminat bir hafta içinde yatırılmazsa ıslah hiç yapılmamış sayılır.
Islahın etkisi: hangi işlemler ayakta kalır
HMK m.179/1: ıslah, "bunu yapan tarafın teşmil edeceği noktadan itibaren, bütün usul işlemlerinin yapılmamış sayılması sonucunu doğurur."
🔴 m.179/2 — ıslahla geçersiz kılınamayanlar:
- ikrar,
- tanık ifadeleri,
- bilirkişi rapor ve beyanları,
- keşif ve isticvap tutanakları,
- yeminin teklifi, reddi veya iadesi — yerine getirilmiş olması ya da "henüz yerine getirilmemiş olmakla beraber, karşı tarafın yerine getireceğini ıslahtan önce bildirmiş olması" koşuluyla.
🔑 m.179/3 — tek istisna: "Şu kadar ki, ıslahtan sonra yapılacak tahkikat sonucuna göre, bu işlemlerin göz önünde tutulması gerekmiyorsa, bunlar da yapılmamış sayılır."
⚠ Yani ıslah, aleyhe olan ikrarı veya tanık beyanını silmez. Islah stratejisi bu listeye bakılarak kurulmalıdır.
| Islahla geçersiz kılınabilen | Islahla geçersiz kılınamayan (m.179/2) |
|---|---|
| Dava dilekçesindeki talep sonucu | 🔴 İkrar |
| Cevap dilekçesindeki savunmalar | 🔴 Tanık ifadeleri |
| Sonradan yapılmış usul işlemleri | 🔴 Bilirkişi rapor ve beyanları |
| — | 🔴 Keşif ve isticvap tutanakları |
| — | 🔴 Yeminin teklifi, reddi veya iadesi (koşullu) |
Tamamen ıslah ile kısmen ıslah: iki ayrı bir hafta
HMK m.180 — tamamen ıslah: "Davasını tamamen ıslah ettiğini bildiren taraf, bu bildirimden itibaren bir hafta içinde yeni bir dava dilekçesi vermek zorundadır. Aksi hâlde, ıslah hakkı kullanılmış sayılır ve ıslah hiç yapılmamış gibi davaya devam edilir."
⚠ Buradaki yaptırım iki katmanlıdır: dilekçe verilmezse ıslah hiç yapılmamış sayılır ama ıslah hakkı da tükenir — m.176/2 gereği ikinci bir ıslah mümkün olmaz.
HMK m.181 — kısmen ıslah: "Kısmen ıslaha başvuran tarafa, ıslah ettiği usul işlemini yapması için bir haftalık süre verilir. Bu süre içinde ıslah edilen işlem yapılmazsa, ıslah hiç yapılmamış gibi davaya devam edilir."
🔑 İki madde arasındaki fark, hakkın tükenip tükenmediğindedir: m.180'de ıslah hakkı kullanılmış sayılır; m.181'de bu ibare yoktur.
Kötüniyetli ıslah
HMK m.182: ıslahın "davayı uzatmak veya karşı tarafı rahatsız etmek gibi kötüniyetli düşüncelerle yapıldığı deliller veya belirtilerle anlaşılırsa, mahkeme, ıslahı dikkate almadan karar verir."
⚠ Ayrıca hâkim, kötüniyetle ıslaha başvuranı "karşı tarafın bu yüzden uğradığı bütün zararlarını ödemeye" ve kanunda belirtilen aralıkta bir disiplin para cezasına mahkûm eder.
Islah değil, düzeltme: m.183
HMK m.183: "Tarafların veya mahkemenin dava dosyasında bulunan belgelerdeki açık yazı ve hesap hataları, karar verilinceye kadar düzeltilebilir. Taraflardan birinin yazı veya hesap hatasını düzeltmesi sonucu yargılama uzamışsa, yargılama giderlerinin belirlenmesinde bu durum da dikkate alınır."
🔑 Açık yazı ve hesap hatası için ıslah hakkını harcamaya gerek yoktur — m.183 ayrı ve süresiz (karara kadar) bir yol açar. Hüküm verildikten sonraki düzeltme yolları için tavzih, tashih ve hükmün tamamlanması: bir ay yazımıza bakınız.
Toplu mahkemelerde tahkikat
HMK m.183/A (Ek: 22/7/2020-7251/19 md.): dava açılmadan önce veya sonra talep edilen "delil tespiti, ihtiyati haciz ve ihtiyati tedbir gibi geçici hukuki koruma tedbirleri de dâhil olmak üzere" toplu mahkemenin görevine giren dava ve işlerde tüm yargılama aşamaları heyet tarafından yerine getirilir ve karara bağlanır.
🔑 m.183/A/2-3: heyet, işin özelliğine göre tahkikatın "tahkikat hâkimi olarak görevlendirilen bir üye tarafından" yapılmasına karar verebilir; tahkikat heyetçe yürütülüyorsa başkan, belirli işlemler için üyelerden birini naip hâkim olarak görevlendirebilir.
Islahla artırılan talep bakımından ispat kuralları da değişmez; senetle ispat sınırları için senetle ispat zorunluluğu ve senede karşı tanık yasağı yazımıza bakabilirsiniz. Kanun yolu aşamasındaki süre ve sınırlar için ise istinaf ve temyiz: iki hafta ve parasal sınırlar yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: dava ve cevap dilekçeleri ile varsa cevaba cevap ve ikinci cevap, tahkikatın hangi aşamada olduğunu gösteren son duruşma tutanağı, daha önce ıslah yapılıp yapılmadığına dair kayıtlar, dosyada alınmış tanık beyanları, bilirkişi raporları, keşif ve isticvap tutanakları ile ikrar teşkil edebilecek beyanlar, yemin teklif edilmişse buna ilişkin işlemler, dosya bozmadan dönmüşse bozma/kaldırma kararı ve sonrasında yapılan tahkikat işlemleri, ve ıslahla ulaşılmak istenen yeni talep sonucu ile bunun dayanağı.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: ıslah hakkının m.176/2 uyarınca kullanılıp kullanılmadığı; m.177/1 uyarınca tahkikatın sona erip ermediği ve dosya bozmadan dönmüşse m.177/2'deki iki koşulun (dosyanın ilk derece mahkemesine gönderilmesi + tahkikata ilişkin işlem) gerçekleşip gerçekleşmediği ile bozmayla ortaya çıkan hukuki durumun sınırı; ıslahın tamamen mi kısmen mi yapılacağı ve buna göre m.180 mi m.181 mi uygulanacağı (ve m.180'de dilekçe verilmemesinin ıslah hakkını tüketmesi); m.178 uyarınca teminatın hâkimce takdir edilecek kapsamı ve bir haftalık yatırma süresi; m.179/2 listesindeki işlemlerden hangilerinin ayakta kalacağı ve m.179/3'ün uygulanabilirliği; talebin m.182 anlamında kötüniyetli görünme riski; ve düzeltilmek istenen şey açık yazı veya hesap hatası ise ıslah yerine m.183 yolunun kullanılması.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil ıslah hakkının daha önce kullanılıp kullanılmadığının ve tahkikat aşamasının tespitidir; hak bir kez kullanılabildiğinden zamanlama geri alınamaz.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. m.179/2 gereği ikrar ve tanık ifadeleri ıslahla geçersiz kılınamaz; ıslah aleyhe delilleri dosyadan çıkarmaz.
