Kusursuz sorumluluk hâlleri tek bir kalıp değildir. Bazılarında kurtuluş kanıtı tanınmışken, yapı malikinde kanun böyle bir imkân öngörmez:
"Bir binanın veya diğer yapı eserlerinin maliki, bunların yapımındaki bozukluklardan veya bakımındaki eksikliklerden doğan zararı gidermekle yükümlüdür." (TBK m.69/1)
🔑 Karşılaştırın: m.66/2 adam çalıştırana, m.67/2 hayvan bulundurana açıkça bir ispat yoluyla kurtulma imkânı tanır; m.69 bu cümleyi içermez. Yapı malikinin sorumluluğu, yapımdaki bozukluk veya bakımdaki eksikliğin varlığına bağlıdır.
🔴 m.69/2 — müteselsil sorumluluk: "İntifa ve oturma hakkı sahipleri de, binanın bakımındaki eksikliklerden doğan zararlardan, malikle birlikte müteselsilen sorumludurlar."
⚠ Fıkra bir ayrım yapar: intifa ve oturma hakkı sahipleri yapımdaki bozukluktan değil, yalnız bakımdaki eksiklikten sorumludur.
Adam çalıştıranın sorumluluğu: iki ayrı ispat
TBK m.66/1: adam çalıştıran, "çalışanın, kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlüdür."
🔑 m.66/2 — kişisel özen kanıtı: adam çalıştıran; çalışanını seçerken, işiyle ilgili talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken, zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz.
🔴 m.66/3 — işletme kanıtı: "Bir işletmede adam çalıştıran, işletmenin çalışma düzeninin zararın doğmasını önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe, o işletmenin faaliyetleri dolayısıyla sebep olunan zararı gidermekle yükümlüdür."
⚠ Üçüncü fıkra ölçütü kişiden organizasyona taşır: işletmelerde savunma "hangi çalışanı nasıl seçtim" değil, çalışma düzeninin zararı önlemeye elverişli olduğudur.
m.66/4 — rücu sınırı: adam çalıştıran, ödediği tazminat için zarar veren çalışana "ancak onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde" rücu edebilir.
| Sorumluluk | Kurtuluş imkânı | Madde |
|---|---|---|
| Hakkaniyet (ayırt etme gücü yok) | Hâkim tamamen veya kısmen giderime karar verir | m.65 |
| Adam çalıştıran | Seçme, talimat, gözetim ve denetimde özen ispatı | m.66/2 |
| İşletmede adam çalıştıran | Çalışma düzeninin elverişliliği ispatı | m.66/3 |
| Hayvan bulunduran | Gerekli özen ispatı | m.67/2 |
| Yapı maliki | Kanunda kurtuluş kanıtı yok | m.69/1 |
| İntifa ve oturma hakkı sahibi | Bakım eksikliğinden malikle müteselsilen | m.69/2 |
| Tehlike sorumluluğu | İzin verilmiş olsa bile denkleştirme istenebilir | m.71 |
Hayvan bulunduran ve alıkoyma hakkı
TBK m.67/1: bir hayvanın bakımını ve yönetimini sürekli veya geçici olarak üstlenen kişi, hayvanın verdiği zararı gidermekle yükümlüdür.
🔑 Sorumlu, hayvanın maliki değil bulunduranıdır; geçici olarak üstlenen kişi de kapsamdadır.
m.67/2: hayvan bulunduran, zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz. m.67/3: hayvan, bir başkası veya bir başkasına ait hayvan tarafından ürkütülmüş olursa, bulunduranın bu kişilere rücu hakkı saklıdır.
m.68/1 — alıkoyma: bir kişinin hayvanı başkasının taşınmazı üzerinde zarar verirse, taşınmazın zilyedi o hayvanı yakalayabilir, zarar giderilinceye kadar alıkoyabilir; "hatta durum ve koşullar haklı gösteriyorsa hayvanı diğer yollarla etkisiz hâle getirebilir."
⚠ m.68/2 bu hakkı bir yükümlülükle dengeler: zilyet, "derhâl hayvan sahibine bilgi vermek ve sahibini bilmiyorsa, onun bulunması için gerekli girişimleri yapmak zorundadır."
Zarar tehlikesini önleme: dava beklenmeden
TBK m.70/1: başkasına ait bina veya diğer yapı eserlerinden zarar görme tehlikesiyle karşılaşan kişi, "bu tehlikenin giderilmesi için gerekli önlemlerin alınmasını hak sahiplerinden isteyebilir."
🔑 Bu madde zarar doğmadan işler; talep tazminat değil önlemdir. m.70/2: kişilerin ve malların korunması hakkındaki kamu hukuku kuralları saklıdır.
🔴 Tehlike sorumluluğu: izin verilmiş faaliyette bile denkleştirme
TBK m.71/1: "Önemli ölçüde tehlike arzeden bir işletmenin faaliyetinden zarar doğduğu takdirde, bu zarardan işletme sahibi ve varsa işleten müteselsilen sorumludur."
m.71/2 — ölçüt: bir işletmenin, "mahiyeti veya faaliyette kullanılan malzeme, araçlar ya da güçler göz önünde tutulduğunda, bu işlerde uzman bir kişiden beklenen tüm özenin gösterilmesi durumunda bile sıkça veya ağır zararlar doğurmaya elverişli olduğu sonucuna varılırsa", önemli ölçüde tehlike arz eden işletme sayılır.
🔑 Aynı fıkra bir karine daha kurar: "Özellikle, herhangi bir kanunda benzeri tehlikeler arzeden işletmeler için özel bir tehlike sorumluluğu öngörülmüşse, bu işletme de önemli ölçüde tehlike arz eden işletme sayılır."
m.71/3: belirli bir tehlike hâli için öngörülen özel sorumluluk hükümleri saklıdır.
🔴 m.71/4 — denkleştirme: "Önemli ölçüde tehlike arzeden bir işletmenin bu tür faaliyetine hukuk düzenince izin verilmiş olsa bile, zarar görenler, bu işletmenin faaliyetinin sebep olduğu zararlarının uygun bir bedelle denkleştirilmesini isteyebilirler."
⚠ Bu fıkra, ruhsatlı ve mevzuata uygun faaliyetler bakımından da bir talep imkânı doğurur: izin, zararın karşılanmamasının gerekçesi değildir.
Hakkaniyet sorumluluğu
TBK m.65: "Hakkaniyet gerektiriyorsa; hâkim, ayırt etme gücü bulunmayan kişinin verdiği zararın, tamamen veya kısmen giderilmesine karar verir."
🔑 Bu hüküm, kusur ehliyeti bulunmayan kişinin verdiği zararda tazminatı hâkimin takdirine bağlar; oran da tamamen veya kısmen olarak esnek bırakılmıştır.
Yapı eserinden doğan zararlarda inşaat ve denetim zincirindeki sorumluluk ayrıca işleyebilir — yapı denetim sorumluluğu: taşıyıcı sistemde on beş yıl; komşuluk ilişkisinden doğan taşkınlık ve önleme talepleri için taşkın yapı ve komşuluk hukukunda taşkınlık; işyerinde çalışanın uğradığı zararlarda paralel işleyen iş sağlığı rejimi için işin durdurulması: itiraz, altı iş günü ve hapis yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: zararın oluş biçimini gösteren tutanak, fotoğraf ve raporlar, zarar bir yapı eserinden doğduysa tapu kaydı, varsa intifa veya oturma hakkı kayıtları ile bakım ve onarım belgeleri, zarar bir çalışan eliyle doğduysa çalışanın görev tanımı, talimatlar ve gözetim-denetim kayıtları, işletmede meydana geldiyse çalışma düzenine ilişkin prosedür ve eğitim belgeleri, hayvan kaynaklı zararda bakımı ve yönetimi kimin üstlendiğini gösteren bilgiler, işletme tehlikeli nitelikte ise ruhsat, izin ve mevzuat dayanakları, ve zararın miktarını gösteren belgeler.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: olayın m.65 ilâ m.71 arasındaki hangi sorumluluk türüne girdiği, adam çalıştıran sorumluluğunda savunmanın m.66/2'deki kişisel özen üzerinden mi m.66/3'teki işletme düzeni üzerinden mi kurulacağı, m.66/4 uyarınca çalışana rücuun onun bizzat sorumlu olduğu ölçüyle sınırlı olması, yapı eserinden doğan zararda m.69'da kurtuluş kanıtının bulunmadığı ve tartışmanın yapımdaki bozukluk / bakımdaki eksiklik ekseninde yürüyeceği, intifa ve oturma hakkı sahiplerinin yalnız bakım eksikliğinden müteselsil sorumluluğu, hayvan kaynaklı zararda bulunduran sıfatının kimde olduğu ve m.67/3'teki rücu, henüz zarar doğmamışsa m.70 uyarınca önlem talebinin kurgulanması, ve işletme m.71/2'deki ölçütü karşılıyorsa izin verilmiş olsa dahi m.71/4 uyarınca denkleştirme isteminin değerlendirilmesi.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil hangi kusursuz sorumluluk hâlinin uygulanacağının tespitidir; bu tespit, karşı tarafın kurtuluş kanıtı ileri sürüp süremeyeceğini belirler.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, bazı hâllerde ispat yoluyla kurtulmayı mümkün kılmakta, tehlike sorumluluğunda ise denkleştirme bedelini hâkimin takdirine bırakmaktadır.
