İş sağlığı ve güvenliği teftişinin en sert sonucu para cezası değildir. İşin durdurulmasıdır: karar yirmi dört saat içinde kolluk kuvvetleri marifetiyle yerine getirilir, işveren itiraz etse bile üretim durmaya devam eder, ve mühürlü işyerinde çalıştırmaya devam etmenin karşılığı hapis cezasıdır:
"İşyerinde durdurulan işlerde izinsiz çalışma yaptıran işveren veya işveren vekillerine üç yıldan beş yıla kadar hapis cezası verilir." (6331 m.25/8)
Hangi hâllerde iş durdurulur
m.25/1 iki ayrı sebep sayar.
Birincisi — hayati tehlike: işyerindeki bina ve eklentilerde, çalışma yöntem ve şekillerinde veya iş ekipmanlarında çalışanlar için hayati tehlike oluşturan bir husus tespit edildiğinde, bu tehlike giderilinceye kadar iş durdurulur. Durdurmanın kapsamı — işyerinin bir bölümü mü tamamı mı — tehlikenin niteliği, riskin etkileyebileceği alan ve çalışanlar dikkate alınarak belirlenir.
🔴 İkincisi — risk değerlendirmesinin hiç yapılmamış olması: "Ayrıca çok tehlikeli sınıfta yer alan maden, metal ve yapı işleri ile tehlikeli kimyasallarla çalışılan işlerin yapıldığı veya büyük endüstriyel kazaların olabileceği işyerlerinde, risk değerlendirmesi yapılmamış olması durumunda iş durdurulur."
⚠ Bu ikinci hâlde ayrıca bir hayati tehlike tespiti aranmaz. Bu işkollarında risk değerlendirmesinin yokluğu tek başına durdurma sebebidir.
m.25/7 üçüncü bir hâl ekler: çok tehlikeli sınıfta yer alan ve ihale ile alınan işlerde; teknolojik gelişme, iş gücü kapasitesinin artırılması, üretim metotlarında yenilik gibi unsurlar sağlanmadan üretim/imalat planlarına ve iş programlarına aykırı hareket edilerek üretim zorlaması nedeniyle hayati tehlike oluşturacak çalışma biçimleri de durdurma sebebi sayılır.
⏱ Kararın alınması ve infazı: saatlerle ölçülen bir süreç
- Karar: iş sağlığı ve güvenliği bakımından teftişe yetkili üç iş müfettişinden oluşan heyet, teftişe yetkili müfettişin tespiti üzerine gerekli incelemeleri yaparak tespit tarihinden itibaren iki gün içerisinde durdurma kararı verebilir (m.25/2).
- Acil müdahale: tespit edilen husus acil müdahaleyi gerektiriyorsa, tespiti yapan müfettiş, heyet karar alıncaya kadar geçerli olmak kaydıyla işi durdurur (m.25/2).
- Gönderim: karar, ilgili mülki idare amirine ve işyeri dosyasının bulunduğu Çalışma ve İş Kurumu il müdürlüğüne bir gün içinde gönderilir (m.25/3).
- İnfaz: mülki idare amiri tarafından kolluk kuvvetleri marifetiyle yirmi dört saat içinde yerine getirilir; acil müdahale gerekçesiyle verilmişse aynı gün (m.25/3).
🔴 İtiraz: altı iş günü — ama üretim durmaya devam eder
m.25/4: işveren, yerine getirildiği tarihten itibaren altı iş günü içinde, yetkili iş mahkemesinde işin durdurulması kararına itiraz edebilir.
Üç nokta kritiktir:
- Süre karar tarihinden değil, kararın yerine getirildiği tarihten işler.
- 🔴 "İtiraz, işin durdurulması kararının uygulanmasını etkilemez." — yani itiraz yürütmeyi durdurmaz; işyeri kapalı kalır.
- Mahkeme itirazı öncelikle görüşür ve altı iş günü içinde karara bağlar; "Mahkeme kararı kesindir."
Kaldırma yolu ayrıdır: işveren, durdurmayı gerektiren hususların giderildiğini Bakanlığa yazılı olarak bildirirse, en geç yedi gün içinde işyerinde inceleme yapılarak talep sonuçlandırılır (m.25/5).
⚠ Pratikte iki yol paraleldir: itiraz kararın hukukiliğini, giderme bildirimi ise fiilî durumu hedefler. Üretimi en hızlı geri getiren çoğu kez ikincisidir.
| Aşama | Süre |
|---|---|
| Heyetin karar süresi | Tespitten 2 gün |
| Karar gönderimi | 1 gün |
| Kolluk marifetiyle infaz | 24 saat (acilde aynı gün) |
| İş mahkemesine itiraz | Yerine getirilmeden itibaren 6 iş günü |
| Mahkemenin karar süresi | 6 iş günü — karar kesin |
| Giderme bildirimi sonrası inceleme | En geç 7 gün |
Durdurma süresince ücret ve idari para cezası
m.25/6: işveren, işin durdurulması sebebiyle işsiz kalan çalışanlara ücretlerini ödemekle veya ücretlerinde bir düşüklük olmamak üzere meslek veya durumlarına göre başka bir iş vermekle yükümlüdür.
Yani üretim durur, ücret yükümlülüğü durmaz.
🔑 m.26/4 — çifte yaptırım yok: "İşin durdurulması hâlinde, durdurmaya sebep olan fiilden dolayı ilgili idari para cezası uygulanmaz."
m.26/2: idari para cezaları kural olarak Çalışma ve İş Kurumu il müdürünce, gerekçesi belirtilmek suretiyle verilir ve tebliğinden itibaren otuz gün içinde ödenir. m.14'teki bildirim yükümlülüğünü yerine getirmeyenlere uygulanacak cezalar ise doğrudan Sosyal Güvenlik Kurumunca verilir; bunların tebliğ, itiraz ve tahsilinde 5510 sayılı Kanunun 102 nci maddesi uygulanır.
⚠ Bu ayrım usul bakımından belirleyicidir: iki ceza türünün itiraz mercii ve rejimi aynı değildir.
Bu Kanundaki idari para cezalarının güncel tutarları her yıl yeniden değerleme oranında artırıldığı için burada rakam yazmıyoruz; başvuru anında yürürlükteki tutarın teyit edilmesi gerekir.
🔴 Ölümlü iş kazası: mahkeme kararıyla kamu ihalesinden yasaklama
m.25/A (6645 sayılı Kanunla eklenmiştir): ölümlü iş kazası meydana gelen maden işyerlerinde kusuru yargı kararı ile tespit edilen işveren, mahkeme tarafından iki yıl süreyle kamu ihalelerine katılmaktan — 4735 sayılı Kanunun 26 ncı maddesinin ikinci fıkrasında sayılanlarla birlikte — yasaklanır.
🔑 Bu atıf çok önemlidir: 4735 m.26/2, yasaklamayı şahıs şirketinde ortakların tamamına, sermaye şirketinde sermayenin yarısından fazlasına sahip ortaklara yayar. Dolayısıyla buradaki yasaklama da yalnız şirketle sınırlı kalmaz.
Karar bir örneği işverenin siciline işlenmek üzere Kamu İhale Kurumuna gönderilir ve Kurumun internet sayfasında ilan edilir.
Kamu ihale sözleşmelerindeki fesih ve yasaklama rejiminin tamamı için kamu ihale sözleşmesinde fesih ve yasaklama yazımıza bakınız.
İşverenin sorumluluğu dışarıdan hizmet almakla kalkmaz
m.4/1, işverenin genel yükümlülüğünü sayar: her türlü tedbirin alınması ve organizasyonun yapılması, tedbirlere uyulup uyulmadığının izlenmesi ve denetlenmesi, risk değerlendirmesi yapılması veya yaptırılması, görev verirken çalışanın işe uygunluğunun gözetilmesi, ve yeterli bilgi ve talimat verilmeyenlerin hayati ve özel tehlike bulunan yerlere girmemesi için tedbir alınması.
🔴 m.4/2: "İşyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması, işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz."
m.4/3: çalışanların bu alandaki yükümlülükleri işverenin sorumluluklarını etkilemez. m.4/4: işveren, iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamaz.
Bu üç fıkra birlikte okunduğunda, "OSGB ile sözleşmemiz vardı" veya "çalışan talimata uymadı" savunmalarının sorumluluğu tek başına kaldırmadığı görülür.
Çalışanın çalışmaktan kaçınma hakkı
m.13/1: ciddi ve yakın tehlike ile karşı karşıya kalan çalışanlar kurula, kurulun bulunmadığı işyerlerinde işverene başvurarak durumun tespitini ve gerekli tedbirlere karar verilmesini talep edebilir. Kurul acilen toplanır, işveren derhâl kararını verir, durum tutanakla tespit edilir ve karar çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı olarak bildirilir.
m.13/2: talep yönünde karar verilirse çalışan, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir; bu dönemdeki ücreti ile kanunlardan ve iş sözleşmesinden doğan diğer hakları saklıdır.
m.13/3: tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda çalışan, birinci fıkradaki usule uymak zorunda olmaksızın işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek belirlenen güvenli yere gider; "Çalışanların bu hareketlerinden dolayı hakları kısıtlanamaz."
m.13/4: iş sözleşmesiyle çalışanlar, talep etmelerine rağmen gerekli tedbirlerin alınmadığı durumlarda, tabi oldukları kanun hükümlerine göre iş sözleşmelerini feshedebilir.
m.13/5: m.25'e göre işin durdurulması hâlinde bu madde hükümleri uygulanmaz.
İşçilik alacaklarının zamanaşımı ve arabuluculuk rejimi için işçilik alacaklarında zamanaşımı ve arabuluculuk yazımıza bakınız.
Kaza sonrası bildirim: üç iş günü
m.14/1: işveren bütün iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kaydını tutar, gerekli incelemeleri yaparak raporları düzenler. Ayrıca yaralanma veya ölüme yol açmadığı hâlde işyeri ya da iş ekipmanının zarara uğramasına yol açan veya zarara uğratma potansiyeli olan olayları da inceleyip raporlar.
⏱ m.14/2 — SGK'ya bildirim:
- İş kazaları: kazadan sonraki üç iş günü içinde,
- Meslek hastalıkları: sağlık hizmeti sunucuları veya işyeri hekimi tarafından kendisine bildirilenler, öğrendiği tarihten itibaren üç iş günü içinde.
m.14/4: sağlık hizmeti sunucuları kendilerine intikal eden iş kazalarını, yetkilendirilen sunucular ise meslek hastalığı tanısı koydukları vakaları en geç on gün içinde SGK'ya bildirir.
İş kazasından doğan tazminat davasının çerçevesi için iş kazası tazminat davası yazımıza bakınız.
Sağlık gözetimi ve rapor zorunluluğu
m.15/2: "Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde çalışacaklar, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz."
m.15/3: bu Kanun kapsamında alınması gereken sağlık raporları işyeri hekiminden alınır; 50'den az çalışanı bulunan ve az tehlikeli işyerleri için ÇASMER'lerden, aile hekimlerinden veya diğer kamu sağlık hizmeti sunucularından da alınabilir. Raporlara itirazlar hakem hastanelere yapılır ve "verilen kararlar kesindir."
m.15/4: sağlık gözetiminden doğan maliyet ve her türlü ek maliyet işverence karşılanır, çalışana yansıtılamaz. m.15/5: çalışanın özel hayatı ve itibarının korunması açısından sağlık bilgileri gizli tutulur.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: iş müfettişi tespit tutanağı ve işin durdurulması kararı, kararın yerine getirildiği tarihi gösteren belge (itiraz süresi buradan işler), işyerinin tehlike sınıfı ve çalışan sayısı, risk değerlendirmesi raporu ve tarihi, OSGB/işyeri hekimi/iş güvenliği uzmanı sözleşmeleri, kaza varsa SGK bildirim kaydı ve tarihi, ve durdurma sebebi olarak gösterilen hususa ilişkin teknik belgeler.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: durdurmanın m.25/1'in birinci mi ikinci cümlesine (hayati tehlike mi risk değerlendirmesinin yokluğu mu) yoksa m.25/7'ye mi dayandığı, altı iş günlük itiraz süresinin başlangıç tarihinin belirlenmesi, itiraz ile m.25/5 giderme bildiriminin paralel yürütülmesi, m.26/4 uyarınca aynı fiilden idari para cezası uygulanmış olup olmadığı, ölümlü kaza varsa m.25/A yasaklamasının ve 4735 m.26/2 üzerinden ortaklara sirayetinin riski, ve m.14'teki üç iş günlük bildirimin süresinde yapılıp yapılmadığı.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil kararın yerine getirildiği tarihin tespitidir; altı iş günü, çoğu işverenin durumu kavramasından önce dolar.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, itirazın durdurma kararının uygulanmasını etkilemeyeceğini ve mahkeme kararının kesin olduğunu açıkça yazmaktadır.
