Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, mali hakların devrine tek cümlelik ama çok sert bir şekil şartı bağlar:
"Mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı olması ve konuları olan hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır." (m.52)
İki ayrı şart vardır ve ikisi de birlikte aranır: yazılılık ve hakların ayrı ayrı gösterilmesi. "Tüm hakları devredilmiştir" gibi toplu bir ifade, ikinci şartı karşılamaz.
Bu madde yalnız sözleşme geçerliliğini değil, tazminat talebinin dayanağını da etkiler — aşağıda m.68/4'te göreceğiz.
Bilgisayar programı bir eserdir — ama arayüzün fikri değil
m.2/1, ilim ve edebiyat eserleri arasında "her biçim altında ifade edilen bilgisayar programları" ile "bir sonraki aşamada program sonucu doğurması koşuluyla bunların hazırlık tasarımlarını" açıkça sayar.
m.2/3 ayrıca mimarlık ve şehircilik tasarım ve projelerini, mimari maketleri, endüstri, çevre ve sahne tasarım ve projelerini, harita, plan, proje ve krokileri ilim ve edebiyat eseri sayar.
⚠ Aynı maddenin son fıkrası sınırı çizer: "Arayüzüne temel oluşturan düşünce ve ilkeleri de içine almak üzere, bir bilgisayar programının herhangi bir ögesine temel oluşturan düşünce ve ilkeler eser sayılmazlar."
Yani korunan şey ifadedir; arkasındaki fikir ve ilke değildir.
🔴 Çalışanın ürettiği eser kimin?
m.18/1: mali hakları kullanma yetkisi münhasıran eser sahibine aittir.
m.18/2: "Aralarındaki özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça; memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki haklar bunları çalıştıran veya tayin edenlerce kullanılır. Tüzel kişilerin uzuvları hakkında da bu kural uygulanır."
Üç noktayı ayırmak gerekir:
- Kural, çalışanların "işlerini görürken" meydana getirdiği eserler içindir — iş dışında üretilen eseri kapsamaz.
- Kural kullanma yetkisine ilişkindir ve özel sözleşme veya işin mahiyeti ile aksi kararlaştırılabilir.
- Tüzel kişilerin uzuvları (organları) hakkında da uygulanır.
🔑 m.18/3 — dışarıdan alınan işler bu kurala girmez: "Bir eserin yapımcısı veya yayımcısı, ancak eserin sahibi ile yapacağı sözleşmeye göre mali hakları kullanabilir."
⚠ Pratik sonuç: çalışan ile serbest çalışan/ajans/taşeron aynı rejimde değildir. İş sözleşmesiyle çalışmayan bir geliştirici, tasarımcı veya fotoğrafçının ürettiği eserde haklar, ancak m.52'ye uygun yazılı ve hakları ayrı ayrı gösteren bir sözleşmeyle kullanılabilir.
Koruma süresi
m.27/1: koruma süresi eser sahibinin yaşadığı müddetçe ve ölümünden itibaren 70 yıl devam eder. Eser sahibi birden fazlaysa süre, hayatta kalan son eser sahibinin ölümünden itibaren yetmiş yıl geçmekle son bulur.
- m.27/2: sahibinin ölümünden sonra alenileşen eserlerde koruma süresi ölüm tarihinden sonra 70 yıldır.
- m.27/3: m.12/1 hâllerinde koruma süresi aleniyet tarihinden sonra 70 yıldır; meğer ki eser sahibi bu sürenin bitmesinden önce adını açıklamış bulunsun.
- 🔑 m.27/4: "İlk eser sahibi tüzelkişi ise, koruma süresi aleniyet tarihinden itibaren 70 yıldır."
🔴 m.68: "en çok üç kat" — ve dört ayrı talep
m.68/1: eseri, icrayı, fonogramı veya yapımları hak sahiplerinden bu Kanuna uygun yazılı izni almadan işleyen, çoğaltan, çoğaltılmış nüshaları yayan, temsil eden veya her türlü işaret, ses veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletenlerden, izni alınmamış hak sahipleri;
"sözleşme yapılmış olması hâlinde isteyebileceği bedelin veya bu Kanun hükümleri uyarınca tespit edilecek rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını isteyebilir."
⚠ Metin "en çok üç kat fazlası" der. Yani üç kat bir tavandır, otomatik bir çarpan değil. Talebin hangi orana oturacağı somut olayın koşullarına göre belirlenir.
m.68/2 — kopyalar henüz satışa çıkarılmamışsa hak sahibi üç şıktan birini seçebilir:
- Çoğaltılmış kopyaların ve çoğaltmaya yarayan film, kalıp ve benzeri araçların imhasını,
- Bunların üretim maliyet fiyatını geçmeyecek uygun bir bedel karşılığında kendisine verilmesini,
- Ya da sözleşme olması durumunda isteyebileceği miktarın üç kat fazlasını.
Aynı fıkra ekler: "Bu husus, izinsiz çoğaltanın hukuki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz."
m.68/3 — kopyalar satışa çıkarılmışsa: hak sahibi, tecavüz edenin elinde bulunan nüshalar hakkında ikinci fıkradaki şıklardan birini kullanabilir.
🔴 m.68/4 — m.52 burada tekrar karşımıza çıkar: "İkinci ve üçüncü fıkraların eser sahibinden başka hak sahiplerince uygulanabilmesi için eser sahibinin bu Kanunun 52 nci maddesine uygun yazılı çoğaltma izni aranır."
Yani hakkı devraldığını düşünen yayıncı, yapımcı veya lisans alan taraf, m.52'ye uygun bir yazılı izin sunamazsa bu taleplerini kullanamaz. Şekil eksikliği burada doğrudan talep hakkını düşürür.
m.68/5: hak sahiplerinden biri ikinci ve üçüncü fıkralar uyarınca talepte bulunduğunda, CMK'nın el koymaya ilişkin hükümleri delil elde etmek amacı dışında uygulanmaz.
m.68/6: bedel talebinde bulunan kişi, tecavüz edene karşı onunla bir sözleşme yapmış olması hâlinde haiz olabileceği bütün hak ve yetkileri ileri sürebilir.
| Durum | Talep |
|---|---|
| İzinsiz kullanım (m.68/1) | Sözleşme bedelinin veya rayiç bedelin en çok 3 katı |
| Kopyalar satışa çıkmamış (m.68/2) | İmha · maliyeti geçmeyen bedelle devir · veya 3 kat |
| Kopyalar satışa çıkmış (m.68/3) | Tecavüz edenin elindeki nüshalarda aynı şıklar |
| Eser sahibi dışındaki hak sahibi (m.68/4) | Ancak m.52'ye uygun yazılı izinle |
Ceza boyutu: şikâyete bağlı, ama belgesiz şikâyet düşer
m.71/1, manevi, mali veya bağlantılı hakları ihlal eden fiilleri sayar. Birinci bent en geniş olanıdır: bir eseri, icrayı, fonogramı veya yapımı hak sahibinin yazılı izni olmaksızın işleyen, temsil eden, çoğaltan, değiştiren, dağıtan, umuma ileten, yayımlayan; ya da hukuka aykırı olarak işlenen veya çoğaltılan eserleri satışa arz eden, satan, kiralamak veya ödünç vermek suretiyle yayan, ticarî amaçla satın alan, ithal veya ihraç eden, kişisel kullanım amacı dışında elinde bulunduran ya da depolayan kişi: bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adlî para cezası.
Diğer bentler:
- (2) Başkasına ait esere kendi eseri olarak ad koyan: altı aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezası. Fiil dağıtmak veya yayımlamak suretiyle işlenirse hapis cezasının üst sınırı beş yıl olur ve adlî para cezasına hükmolunamaz.
- (3) Kaynak göstermeksizin iktibasta bulunan: altı aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezası.
- (4) İzinsiz olarak alenileşmemiş bir eserin muhtevası hakkında kamuya açıklamada bulunan: altı aya kadar hapis.
- (5) Yetersiz, yanlış veya aldatıcı mahiyette kaynak gösteren: altı aya kadar hapis.
- (6) Eseri tanınmış bir başkasının adını kullanarak çoğaltan, dağıtan, yayan veya yayımlayan: üç aydan bir yıla kadar hapis veya adlî para cezası.
🔴 m.75/1 — şikâyet ve belge şartı: m.71 ve m.72'deki suçlardan dolayı soruşturma ve kovuşturma şikâyete bağlıdır. Şikâyetin geçerli kabul edilebilmesi için hak sahiplerinin veya üyesi oldukları meslek birliklerinin haklarını kanıtlayan belge ve sair delilleri Cumhuriyet başsavcılığına vermeleri gerekir.
"Bu belge ve sair delillerin şikâyet süresi içinde Cumhuriyet başsavcılığına verilmemesi hâlinde kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir."
⚠ Bu, uygulamada en çok dosya kaybettiren hükümlerden biridir: şikâyet dilekçesi tek başına yetmez; hak sahipliğini kanıtlayan belgeler süresi içinde sunulmalıdır. Ve m.52 nedeniyle bu belgelerin yazılı ve hakları ayrı ayrı gösteren nitelikte olması gerekir.
m.75/3 — faaliyetin durdurulması: şikâyet üzerine Cumhuriyet savcısı, suç konusu eşya bakımından CMK'ya göre el koyma işlemlerini yapar. Savcı ayrıca gerek görürse, hukuka aykırı olarak çoğaltıldığı iddia edilen eserlerin çoğaltılmasıyla sınırlı olarak faaliyetin durdurulmasına karar verebilir. Ancak bu karar yirmi dört saat içinde hâkimin onayına sunulur; "Hâkim tarafından yirmidört saat içinde onaylanmayan karar hükümsüz kalır."
🔑 Hukuk davasında ispat: belge sunmamanın bedeli
m.76/1: bu Kanunun düzenlediği hukuki ilişkilerden doğan dava ve işler ile bu Kanundan kaynaklanan ceza davalarında görevli mahkeme, Sınai Mülkiyet Kanunu m.156/1'de belirtilen mahkemelerdir.
🔴 m.76/2 — karine: bu Kanun kapsamında açılacak hukuk davalarında mahkeme, davacının iddianın doğruluğu hakkında kuvvetli kanaat oluşturmaya yeter miktar delil sunması hâlinde, korunmakta olan eserleri, fonogramları, icraları, filmleri ve yayınları kullananların bu Kanunda öngörülen izin ve yetkileri aldıklarına dair belgeleri veya tüm yararlanılan eser ve yayınların listelerini sunmasını isteyebilir.
"Belirtilen belge veya listelerin sunulamaması, tüm eser, fonogram, icra, film ve yayınların haksız kullanılmakta olduğuna karine teşkil eder."
⚠ Bu fıkra, lisans kayıtlarını düzenli tutmayan kullanıcı için ağır bir sonuç doğurur: eksik arşiv, tek tek ihlal ispatı yapılmadan tümü bakımından haksız kullanım karinesine dönüşebilir. Yazılım, görsel bankası ve müzik kullanımında lisans envanterinin güncel tutulması bu nedenle bir uyum meselesidir.
Komşu alanlarla sınır
Marka hakkına tecavüzde talepler ve tazminat rejimi ayrıdır; marka hakkına tecavüz yazımıza bakınız. Tescilli bir hakka dayanmayan taklit ve iltibas iddiaları haksız rekabet hükümlerine oturur; haksız rekabet yazımız ilgilidir.
⚠ Terim uyarısı: Türk Borçlar Kanunu'ndaki eser sözleşmesi (istisna akdi) ile FSEK'teki eser kavramı aynı şey değildir. Birincisi bir iş görme sözleşmesidir; ikincisi fikrî bir ürünün korunma niteliğidir. TBK anlamındaki eser sözleşmesi için eser sözleşmesi: ayıp, zamanaşımı ve götürü bedel yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: eserin ne olduğunu ve ne zaman meydana getirildiğini gösteren kayıtlar, üretenle aranızdaki sözleşme (iş sözleşmesi mi, hizmet/istisna sözleşmesi mi), varsa devir veya lisans sözleşmesi ve içinde hakların nasıl sayıldığı, ihlale ilişkin ekran görüntüsü, nüsha, fatura veya ilan kayıtları, kullanım için ödenmiş veya teklif edilmiş bedel verileri, ve ceza yolu düşünülüyorsa hak sahipliğini kanıtlayan belgeler.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: ürünün m.2 anlamında eser sayılıp sayılmadığı ve korunanın ifade mi fikir mi olduğu, üretenin çalışan mı yoksa bağımsız yüklenici mi olduğu ve buna göre m.18/2 mi m.18/3 mü uygulanacağı, elinizdeki sözleşmenin m.52'deki iki şartı (yazılılık + hakların ayrı ayrı gösterilmesi) karşılayıp karşılamadığı, m.68 kapsamında talep edilebilecek bedelin çerçevesi ve "en çok üç kat" ifadesinin bu dosyadaki anlamı, eser sahibi değilseniz m.68/4'teki yazılı çoğaltma izni şartının karşılanıp karşılanmadığı, ceza yolunda m.75/1'deki belge sunma yükümlülüğünün takvimi, ve hukuk davasında m.76/2 karinesinden yararlanma ya da ona karşı korunma stratejisi.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil sözleşmenin şekil denetimidir; m.52'yi karşılamayan bir devir, ihlal ne kadar açık olursa olsun talebi zayıflatır.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun "en çok üç kat" demektedir; üç kat bir tavandır, kazanılmış bir çarpan değildir.
