Keşif, hâkimin uyuşmazlığı kendi duyu organlarıyla incelemesidir ve buna katlanmamanın sonucu ispat hukukunda doğrudan hüküm doğurur.
"Keşif yapılmasına taraflardan birinin karşı koyması hâlinde, o kimse ispat yükü kendisine düşen taraf ise bu delilden vazgeçmiş; diğer taraf ise iddia edilen vakıayı kabul etmiş sayılır. Şu kadar ki, hâkim duruma ve karşı koyma sebebine göre bu hükmü uygulamayabilir." (HMK m.291/2)
⚠ Sonuç, karşı koyanın hangi taraf olduğuna göre değişir: ispat yükü sizdeyse delilinizi kaybedersiniz; karşı taraftaysanız vakıayı kabul etmiş sayılırsınız.
Keşif kararı ve yetkili mahkeme
HMK m.288/1: hâkim, "uyuşmazlık konusu hakkında bizzat duyu organları yardımıyla bulunduğu yerde veya mahkemede inceleme yaparak bilgi sahibi olmak amacıyla" keşif kararı verebilir; "Hâkim gerektiğinde bilirkişi yardımına başvurur."
🔑 m.288/2: karar "sözlü yargılamaya kadar taraflardan birinin talebi üzerine veya resen alınır."
m.289/1: keşif "davaya bakan mahkemece icra edilir." Keşif konusu mahkemenin yargı çevresi dışındaysa "inceleme istinabe suretiyle yapılır." 🔑 m.289/2: konu "büyükşehir belediye sınırları içerisinde ise inceleme, davaya bakan mahkeme tarafından da yerine getirilebilir."
Keşfin yapılması ve tutanak
HMK m.290/1: keşfin "yeri, kapsamı ve zamanı mahkeme tarafından tespit edilir. Keşif, taraflar hazır iseler huzurlarında, aksi takdirde yokluklarında yapılır."
m.290/2: mahkeme keşif sırasında tanık ve bilirkişi dinleyebilir; yapılan tüm işlemleri ve beyanları içeren bir tutanak düzenlenir. 🔑 (Ek cümle: 22/7/2020-7251/25 md.) "Tutanağa, hâkimin keşif konusu ve mahalliyle ilgili gözlemleri de yazılır. Plan, çizim, fotoğraf gibi belgeler de tutanağa eklenir."
⚠ 2020'de eklenen bu cümle, keşif tutanağını hâkimin kendi gözlemini kayda geçirdiği bir belgeye dönüştürür; itiraz ve kanun yolu aşamasında bu kayıt belirleyici olur.
🔑 m.290/3: "Mahkeme, bir olayın nasıl geçmiş olabileceğini tespit için temsili uygulama da yaptırabilir."
Üçüncü kişiler ve katlanma zorunluluğu
HMK m.291/1: "Taraflar ve üçüncü kişiler keşif kararının gereğine uymak ve engelleyici tutum ve davranışlardan kaçınmak zorundadırlar."
m.291/3 — üçüncü kişiler: keşif "üçüncü kişi için uygun olan zamanda yapılır" ve zamanı ile yeri kendisine bildirilir; "Gecikmesinde zarar umulan hâllerde bildirim yapılmaksızın keşif icra edilir." Karşı koyma hâlinde hâkim, üçüncü kişiyi "karşı koymanın sebep olduğu giderlere" ve kanunda belirtilen aralıkta disiplin para cezasına mahkûm eder; "gerektiğinde zor kullanılmasına karar verebilir."
🔴 Aynı fıkranın son cümlesi bir çıkış kapısı bırakır: "Ancak, üçüncü kişi tanıklıktan çekinme sebeplerine dayanarak keşfe katlanma yükümlülüğünden kaçınabilir." Bu sebepler için tanık listesi, tanıklıktan çekinme ve disiplin hapsi yazımıza bakınız.
🔴 Soybağı incelemesinde çekinme hakkı yok
HMK m.292/1: "Uyuşmazlığın çözümü bakımından zorunlu ve bilimsel verilere uygun olmak, ayrıca sağlık yönünden bir tehlike oluşturmamak şartıyla, herkes, soybağının tespiti amacıyla vücudundan kan veya doku alınmasına katlanmak zorundadır. Haklı bir sebep olmaksızın bu zorunluluğa uyulmaması hâlinde, hâkim incelemenin zor kullanılarak yapılmasına karar verir."
🔴 m.292/2: "Üçüncü kişi tanıklıktan çekinme hakkı bulunduğunu ileri sürerek bu yükümlülükten kaçınamaz."
⚠ Keşifte tanıklıktan çekinme sebepleri korunurken, soybağı incelemesinde bu koruma açıkça kaldırılmıştır. Babalık davasında ispat yükünün nasıl işlediği için babalık davası: karine, bir yıl ve ananın hakları yazımıza bakabilirsiniz.
Uzman görüşü: bilirkişiden farkı
HMK m.293/1: "Taraflar, dava konusu olayla ilgili olarak, uzmanından bilimsel mütalaa alabilirler. Sadece bu nedenle ayrıca süre istenemez."
🔑 m.293/2: hâkim, "talep üzerine veya resen, kendisinden rapor alınan uzman kişinin davet edilerek dinlenilmesine karar verebilir." Duruşmada "hâkim ve taraflar gerekli soruları sorabilir."
🔴 m.293/3: "Uzman kişi çağrıldığı duruşmaya geçerli bir özrü olmadan gelmezse, hazırlamış olduğu rapor mahkemece değerlendirmeye tabi tutulmaz."
⚠ Bu fıkra, uzman görüşünün pratikteki en büyük riskidir: rapor sunulduktan sonra uzman duruşmaya çağrılır ve gelmezse rapor tümüyle dışlanır.
| Bilirkişi (m.266 vd.) | Uzman görüşü (m.293) | |
|---|---|---|
| Kim seçer | Mahkeme (bölge kurulu listesinden) | 🔴 Taraf |
| Ücret | Tarifeye göre, yargılama gideri | Tarafın kendisi |
| Süre | Rapor için en çok üç ay (basit yargılamada iki ay) | 🔴 "Sadece bu nedenle ayrıca süre istenemez" |
| Duruşmaya gelmezse | m.269/2 disiplin hükümleri | 🔴 Rapor değerlendirmeye tabi tutulmaz |
Bilirkişi rejiminin ayrıntısı ve rapora itiraz süresi için bilirkişi raporuna itiraz: iki hafta ve üç ay yazımıza bakabilirsiniz.
🔴 Delil sözleşmesi: yapılabilir, ama iki sınırı var
HMK m.193/1: taraflar "yazılı olarak veya mahkeme önünde tutanağa geçirilecek imzalı beyanlarıyla":
- kanunda belirli delillerle ispatı öngörülen vakıaların başka delil veya delillerle ispatını kararlaştırabilir,
- belirli delillerle ispatı öngörülmeyen vakıaların da sadece belirli delil veya delillerle ispatını kabul edebilir.
🔴 m.193/2: "Taraflardan birinin ispat hakkının kullanımını imkânsız kılan veya fevkalade güçleştiren delil sözleşmeleri geçersizdir."
⚠ Sözleşmeye konulan "uyuşmazlık yalnız şirket kayıtlarıyla ispatlanır" türü kayıtlar bu ikinci fıkrayla karşılaşır.
İspatın çerçevesi: dört temel kural
HMK m.189:
- /1 taraflar "kanunda belirtilen süre ve usule uygun olarak ispat hakkına sahiptir."
- 🔴 /2 "Hukuka aykırı olarak elde edilmiş olan deliller, mahkeme tarafından bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz."
- /3 "Kanunun belirli delillerle ispatını emrettiği hususlar, başka delillerle ispat olunamaz."
- /4 delilin caiz olup olmadığına mahkeme karar verir.
m.190/1 — ispat yükü: "kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir." 🔑 /2: "Kanuni bir karineye dayanan taraf, sadece karinenin temelini oluşturan vakıaya ilişkin ispat yükü altındadır."
m.191 — karşı ispat: diğer taraf, iddianın doğru olmadığı hakkında delil sunabilir; "Karşı ispat faaliyeti için delil sunan taraf, ispat yükünü üzerine almış sayılmaz."
m.192: kanunun belirli delille ispat zorunluluğu öngörmediği hâllerde "Kanunda düzenlenmemiş olan diğer delillere de başvurulabilir."
🔑 m.194 — somutlaştırma yükü: taraflar "dayandıkları vakıaları, ispata elverişli şekilde somutlaştırmalıdırlar" ve /2: "dayandıkları delilleri ve hangi delilin hangi vakıanın ispatı için gösterildiğini açıkça belirtmeleri zorunludur."
⚠ Bu fıkra, tanık listesindeki vakıa gösterme zorunluluğunun da genel dayanağıdır. Senetle ispat zorunluluğunun sınırları için senetle ispat zorunluluğu ve senede karşı tanık yasağı yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: keşif ara kararı ve keşfin yeri, kapsamı ve zamanı, düzenlenmişse keşif tutanağı ile ekindeki plan, çizim ve fotoğraflar, keşfe karşı koyma iddiası varsa buna ilişkin tutanak ve karşı koyma sebebi, keşif konusu üçüncü kişinin taşınmazında veya alanında ise ona yapılan bildirim, soybağı dosyalarında inceleme kararı ve varsa çekinme beyanı, alınmışsa uzman görüşü raporu ile uzmanın duruşmaya çağrılıp çağrılmadığına dair kayıtlar, ve sözleşmede delil sözleşmesi niteliğinde kayıt varsa metni.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: keşif kararının m.288/2 uyarınca sözlü yargılamaya kadar alınıp alınmadığı; keşfin m.289 uyarınca doğru mahkemece veya istinabe yoluyla icra edilip edilmediği ve büyükşehir istisnası; tutanağın m.290/2 uyarınca hâkimin gözlemlerini ve ek belgeleri içerip içermediği; keşfe karşı koyma varsa m.291/2'nin hangi sonucu (delilden vazgeçme / vakıayı kabul) doğuracağı ve hâkimin bu hükmü uygulamama takdiri; üçüncü kişi söz konusuysa tanıklıktan çekinme sebeplerine dayanma imkânı; soybağı dosyalarında m.292'deki üç koşul (zorunluluk, bilimsel veriye uygunluk, sağlık yönünden tehlike oluşturmama) ve çekinme hakkının bulunmaması; uzman görüşü alınacaksa m.293/1 uyarınca ek süre istenemeyeceği ve m.293/3'teki duruşmaya gelmeme riski; ve sözleşmedeki delil kaydının m.193/2 uyarınca ispat hakkını imkânsız kılıp kılmadığı.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil ispat yükünün hangi tarafta olduğunun tespitidir; keşfe karşı koymanın sonucu bu tespite bağlıdır.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. m.291/2'nin son cümlesi uyarınca hâkim, duruma ve karşı koyma sebebine göre bu hükmü uygulamayabilir.
