Tanık delilinde en sert kural, tanığın kim olduğuyla değil listenin nasıl verildiğiyle ilgilidir:
"Tanık gösteren taraf, tanık dinletmek istediği vakıayı ve dinlenilmesi istenen tanıkların adı ve soyadı ile tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi mahkemeye sunar. Bu listede gösterilmemiş olan kimseler tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez." (HMK m.240/2)
⚠ Listede vakıanın da gösterilmesi gerekir: hangi tanığın hangi olguyu ispat için dinleneceği belirtilmelidir.
m.240/1: "Davada taraf olmayan kişiler tanık olarak gösterilebilir."
🔑 m.240/3 — adres: listede adres gösterilmemiş veya tanık o adreste bulunamamışsa, tarafa "adres göstermesi için, işin niteliğine uygun kesin süre" verilir. Bu süre içinde adres gösterilmez veya yeni adres de doğru değilse "bu tanığın dinlenilmesinden vazgeçilmiş sayılır."
m.241: mahkeme, gösterilen tanıklardan bir kısmının tanıklığıyla yeter derecede bilgi edinirse "geri kalanların dinlenilmemesine karar verebilir."
Davet: bir hafta ve elektronik bildirimin sınırı
HMK m.243/1: tanık davetiye ile çağrılır; "Ancak, davetiye gönderilmeden taraflarca hazır bulundurulan tanık da dinlenir." Tanık listesi için kesin süre verilmiş ve dinlenme günü belirlenmişse, "liste verilmemiş olsa dahi taraf, o duruşmada hazır bulundurursa tanıklar dinlenir."
m.243/2: "Davetiyenin duruşma gününden en az bir hafta önce tebliğ edilmiş olması gerekir." Acele hâllerde daha önce gelmesine karar verilebilir.
🔑 m.243/3: davet "telefon, faks, elektronik posta gibi araçlardan yararlanılmak suretiyle de yapılabilir. Ancak, davete rağmen gelmemeye bağlanan sonuçlar, bu durumda uygulanmaz."
⚠ Elektronik davet bilgilendirme değerindedir; zorla getirme ve disiplin para cezası sonuçlarını doğurmaz.
m.244 — davetiyenin içeriği: tanığın adı, soyadı ve açık adresi, tarafların ad ve soyadları, tanıklık yapacağı konu, yer, gün ve saat, "gelmemesinin veya gelmesine rağmen tanıklıktan ya da yemin etmekten çekinmesinin hukuki ve cezai sonuçları" ve "Adalet Bakanlığınca hazırlanan tarife gereğince ücret ödeneceği".
🔴 m.245 — gelmeme: "Kanunda gösterilen hükümler saklı kalmak üzere, tanıklık için çağrılan herkes gelmek zorundadır." Usulüne uygun çağrılmasına rağmen mazeret bildirmeksizin gelmeyen tanık zorla getirtilir; gelmemesinin sebep olduğu giderlere ve kanunda belirtilen tutara kadar disiplin para cezasına hükmolunur. 🔑 Zorla getirtilen tanık "evvelce gelmemesini haklı gösterecek sebepleri sonradan bildirirse, aleyhine hükmedilen giderler ve disiplin para cezası kaldırılır."
m.246 — soru kâğıdı: hâkim gerekli görürse "sözlü olarak dinlenmesi yerine, belirlenecek süre içinde cevaplarını yazılı olarak bildirmesi için tanığa soru kâğıdı gönderilmesine karar verebilir"; verilen yazılı cevaplar yetersizse tanığı dinlemek üzere davet edebilir.
🔴 Kişisel nedenlerle çekinme: altı grup
HMK m.247/2: "Kişisel nedenlerle tanıklıktan çekinme sebeplerinin varlığı hâlinde, hâkim tanık olarak çağrılmış kimsenin çekinme hakkı bulunduğunu önceden hatırlatır."
m.248 çekinebilecekleri sayar:
| Bent | Kim |
|---|---|
| (a) | İki taraftan birinin nişanlısı |
| (b) | 🔴 Evlilik bağı ortadan kalkmış olsa dahi iki taraftan birinin eşi |
| (c) | Kendisi veya eşinin altsoy veya üstsoyu |
| (ç) | Taraflardan biri ile arasında evlatlık bağı bulunanlar |
| (d) | Üçüncü derece de dâhil olmak üzere kan veya (evlilik bağı ortadan kalkmış olsa dahi) kayın hısımları |
| (e) | Koruyucu aile ve onların çocukları ile koruma altına alınan çocuk |
⚠ (b) ve (d) bentlerindeki "evlilik bağı ortadan kalkmış olsa dahi" ibaresi, boşanmış eş ve eski kayın hısımları için çekinme hakkını korur.
Sır ve menfaat ihlali nedeniyle çekinme
HMK m.249: "Kanun gereği sır olarak korunması gereken bilgiler hakkında tanıklığına başvurulacak kimseler, bu hususlar hakkında tanıklıktan çekinebilirler." 🔑 "Ancak, 1136 sayılı Avukatlık Kanunu hükmü saklı kalmak üzere sır sahibi tarafından sırrın açıklanmasına izin verildiği takdirde, bu kimseler tanıklıktan çekinemezler."
⚠ Avukat bakımından özel bir saklı tutma vardır: sır sahibinin izni diğer meslek gruplarında çekinme hakkını kaldırırken, Avukatlık Kanunu hükmü saklı tutulmuştur. Ticari ve müşteri sırrının ceza hukuku boyutu için tefecilik, ticari sır ve ekonomiye karşı suçlar yazımıza bakabilirsiniz.
HMK m.250 — menfaat ihlali tehlikesi:
- (a) beyan "kendisine veya 248 inci maddede yazılı kimselerden birine doğrudan doğruya maddi bir zarar verecekse",
- (b) beyan "kendisinin veya 248'de yazılı kimselerden birinin şeref veya itibarını ihlal edecek ya da ceza soruşturmasına veya kovuşturmasına sebep olacaksa",
- (c) beyan "meslek veya sanatına ait olan sırların ortaya çıkmasına sebebiyet verecekse."
Çekinme hakkının dört istisnası
🔴 HMK m.251: m.248, m.249 ve m.250/(a) hâllerinde şu konularda çekinilemez:
- (a) "Bir hukuki işlemin yapılması sırasında tanık olarak bulundurulmuş olan kimse o işlemin esası ve içeriği hakkında",
- (b) "Aile bireylerinin doğum, ölüm veya evlenmelerinden kaynaklanan olaylar hakkında",
- (c) "Aile bireyleri arasında, ailevi ilişkilerden kaynaklanan mali uyuşmazlıklara ilişkin vakıalar hakkında",
- (ç) "Taraflardan birinin hukuki selefi veya temsilcisi olarak kendisinin yaptığı işler hakkında."
⚠ (a) bendi uygulamada belirleyicidir: sözleşme imzalanırken tanık olarak bulundurulan kişi, akraba olsa bile o işlemin esası ve içeriği hakkında çekinemez.
Çekinme nasıl bildirilir
HMK m.252/1: çekinen kimse, "çekinme sebebini ve bu sebebi haklı gösterecek delilini, dinleneceği günden önce yazılı veya davet edildiği duruşmada sözlü olarak bildirmek zorundadır."
🔑 m.252/2: "Çekinme sebeplerini ve bunun dayanaklarını önceden bildirmiş olan tanık belli günde mahkemeye gelmek zorunda değildir."
m.252/3: mahkeme, duruşmadaki tarafları dinledikten sonra "tanıklıktan çekinmenin haklı olup olmadığına" karar verir.
🔴 m.253: iki haftaya kadar disiplin hapsi
HMK m.253/1: tanık "kanuni bir sebep göstermeden tanıklıktan çekinir, yemin etmez veya göstermiş olduğu sebep mahkemece kabul edilmemesine rağmen tanıklık yapmaktan çekinirse" kanunda belirtilen aralıkta disiplin para cezasına ve doğan giderleri ödemesine hükmedilerek, "yeniden dinlenilmek üzere yargılama başka güne bırakılır."
🔴 m.253/2: "Tanık kendisine sorulan sorulara cevap vermez veya yemin etmemekte direnirse o mahkemece iki haftayı geçmemek üzere disiplin hapsine mahkûm edilir."
⚠ İki fıkra arasındaki fark önemlidir: çekinme disiplin para cezası doğururken, direnme doğrudan disiplin hapsine yol açar.
Dinleme: kimlik, itiraz ve uyarı
m.254: dinleme sırasında öncelikle tanıktan "adı, soyadı, doğum tarihi, mesleği, adresi, taraflarla akrabalığının veya başka bir yakınlığının bulunup bulunmadığı, tanıklığına duyulacak güveni etkileyebilecek bir durumu olup olmadığı" sorulur.
m.255 — tanıklara itiraz: "Tanığın davada yararı bulunmak gibi tanıklığının doğruluğu konusunda kuşkuyu gerektiren sebepler varsa, bunu iki taraftan biri iddia ve ispat edebilir."
m.256 — görevin önemi: tanığa dinlenmeden önce gerçeği söylemesinin önemi, "gerçeği söylememesi hâlinde yalan tanıklık suçundan dolayı cezalandırılacağı", yemin edeceği ve "mahkeme başkanı veya hâkimin açık izni olmadan mahkeme salonunu terk edemeyeceği ve gerekirse diğer tanıklarla yüzleştirilebileceği" anlatılır.
Senetle ispat zorunluluğu bulunan hâllerde tanık dinlenip dinlenemeyeceği ayrı bir eşiktir; bunun için senetle ispat zorunluluğu ve senede karşı tanık yasağı yazımıza bakınız. Tanık ifadelerinin ıslahla silinemeyeceği konusunda ise davanın ıslahı: bir kez, bir hafta ve teminat yazımıza bakabilirsiniz.
Kamu görevlisi tanıklığı izne bağlıdır
HMK m.242/1: "Kamu görevlileri, görevlerinden ayrılmış olsalar bile, görevleri gereğince sır olarak saklamak zorunda oldukları hususlar hakkında, sırrın ait olduğu resmî makamın yazılı izni olmadıkça tanık olarak dinlenemezler." İzni, milletvekilleri hakkında TBMM üyeleri, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında Cumhurbaşkanı, diğerleri hakkında bağlı oldukları bakan veya kuruluşun amiri verir.
🔑 m.242/2: "Tanıklık kamu yararına aykırı bulunmadıkça izin verilmesinden kaçınılamaz."
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderilir: tanık listesi ve mahkemeye sunulduğu tarih, listede gösterilen vakıalar ve tanıkların adres bilgileri, mahkemenin verdiği kesin süreler ve ara kararlar, tanıklara gönderilen davetiyeler ile tebliğ tarihleri, tanıkla taraflar arasındaki akrabalık veya yakınlık ilişkisine dair bilgiler, çekinme bildirilmişse çekinme dilekçesi ve dayanağı, kamu görevlisi tanıklıkta izin yazışmaları, ve dinlenmiş tanıklara ilişkin duruşma tutanakları.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: tanık listesinin m.240/2'deki zorunlu içeriği (vakıa + ad-soyad + tebliğe elverişli adres) taşıyıp taşımadığı ve ikinci liste yasağının sonuçları; adres eksikliğinde m.240/3'teki kesin süre ve vazgeçilmiş sayılma riski; davetiyenin m.243/2 uyarınca bir hafta önce tebliğ edilip edilmediği ve elektronik davetin m.243/3 gereği sonuç doğurmaması; tanığın m.248'deki altı gruptan birine girip girmediği ve m.249-250'deki sır ile menfaat ihlali sebeplerinin bulunup bulunmadığı; en önemlisi m.251'deki dört istisnanın (özellikle işlem sırasında tanık olarak bulundurulmuş olma) uygulanıp uygulanmayacağı; çekinmenin m.252 usulüne uygun bildirilip bildirilmediği; m.253 uyarınca disiplin para cezası ile iki haftaya kadar disiplin hapsi riskleri; ve m.255 uyarınca karşı tanığa itiraz imkânı.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil tanık listesinin içeriğinin ve sunuluş tarihinin tespitidir; ikinci liste verilemediğinden bu belge geri alınamaz.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. m.252/3 uyarınca çekinmenin haklı olup olmadığına mahkeme karar verir; çekinme bildirimi tek başına sonuç doğurmaz.
