Mimari estetik komisyonu adı, kurulun yalnızca görünüş meselelerine baktığı izlenimi verir. Oysa Planlı Alanlar İmar Yönetmeliğinde bu komisyon, ruhsat sürecinde bir kapı işlevi görür ve proje müellifinin telif hakkı üzerinde doğrudan sonuç doğuran kararlar alır. Komisyonun yapısı 2023'te, telif hükümlerinden biri ise 2019'da değişmiştir. Bu yazıdaki tarih damgası 8 Eylül 2026'dır.
Bileşim 2023'te değişti
| Unsur | 3/7/2017 metni | 12/5/2023'ten sonra |
|---|---|---|
| Kurucu | İlgili idareler, gerekmesi hâlinde ilgili kamu kuruluşlarının katılımıyla | İlgili idareler, gerekmesi hâlinde üniversitelerin ve ilgili kamu kuruluşlarının katılımıyla |
| Mimar sayısı | İdare bünyesindeki en az biri mimar | En az ikisi mimar |
| Diğer üyeler | İnşaat mühendisi, peyzaj mimarı, sanat tarihçisi, şehir plancısı ve harita mühendisi | Kalan üç üye mimar, inşaat mühendisi, peyzaj mimarı, sanat tarihçisi, şehir plancısı, harita mühendisi unvanlarından seçilir |
| Başkan | İdare tarafından görevlendirilir | Kamu kurum ve kuruluşları, KİT'ler, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları veya üniversitelerin mimarlık bölümlerinde ya da meslek odasına kayıtlı serbest mimarlar arasından |
Komisyon beş uzmandan teşkil eder, salt çoğunlukla toplanır ve kararlar oyçokluğu ile alınır. Gündemi ilgili idare belirler. Değişikliğin yönü, kurulun mimarlık ağırlığını artırmak ve başkanlığı mesleki nitelik şartına bağlamaktır.
Nerede kurulur
| Yer | Kural |
|---|---|
| Büyükşehirler | Büyükşehir belediyeleri ve — büyükşehir belediyesinin 5216 sayılı Kanundan gelen yetkileri saklı kalmak kaydıyla — ilçe belediyeleri |
| Büyükşehir olmayan iller | İl ve ilçe belediyeleri ile ilgili diğer idareler |
| Müdürlükler | Valilik onayı ile oluşturulan komisyonlar görev yapar |
| Kapsam dışı | Organize sanayi bölge müdürlükleri |
Büyükşehirlerde iki katmanlı yapı, plan ve ruhsat yetkilerindeki genel bölüşümle paraleldir; büyükşehir ve ilçe belediyesi arasındaki yetki ayrımı için büyükşehirde nazım imar planı ve üç ay kuralı ayrıca okunmalıdır.
Telif katmanı: müellifin izni ne zaman aranmaz
Komisyonun asıl ağırlığı buradadır. Yönetmelik, mimari projeyi bir fikir ve sanat eseri olarak görür ve müellifin iznine ilişkin iki ayrı kural kurar.
| Hâl | Sonuç |
|---|---|
| Komisyonca özgün fikir ifade etmediği karara bağlanan projeler | Farklı bir müellif tarafından yapılacak değişikliklerde önceki müelliflerin görüşü aranmaz; sorumluluk değişiklik projesini yaptıranlar ve projeyi hazırlayan müelliflerdedir |
| Özgün fikir ifade eden, ancak eserin bütünlüğünü bozmadığı ve estetik görünümünü değiştirmediği; teknik, yönetsel amaçlar ve kullanım amacı nedeniyle zorunlu olduğuna komisyonca karar verilen değişiklikler | Müellifin izni alınmaksızın yapılabilir |
İkinci hâlde müellifin eli tamamen boş kalmaz; ancak talep edebileceği bedelin tavanı yazılıdır.
| Yapının durumu | Telif ücreti tavanı |
|---|---|
| Tamamlanan yapılar | Bedelin %20'sini geçemez |
| İnşaatı süren yapılar | Bedelin %15'ini geçemez |
Tavanın hesaplandığı "bedel" de tanımlıdır: proje sözleşmesinde belirlenen veya fatura edilen bedel; sözleşmede belirlenmemiş veya fatura edilmemişse ilgili meslek odasınca belirlenen mimari proje asgari hizmet bedeli. Kamu tarafında ise ayrı bir kural vardır: kamu kurum ve kuruluşlarınca birbirinden farklı konut, eğitim, sağlık, güvenlik ve sanayi tesisi gibi yatırımlara ilişkin hazırlanan tip projelerin telif hakkı ilgili kamu kurum ve kuruluşuna aittir.
2019'da kaldırılan feragat varsayımı
Yönetmeliğin ilk hâlinde, proje sözleşmesine ilişkin fıkra iki cümleden oluşuyordu ve ikinci cümle çok sert bir sonuç doğuruyordu.
| Dönem | Fıkranın metni |
|---|---|
| 3/7/2017 – 24/7/2019 | Sözleşmede telif hakkının devrine ilişkin hükmün yer alması zorunludur. Sözleşme olmadığı veya sözleşmede herhangi bir hükmün yer almadığı takdirde, müellifin telif hakkından 5846 sayılı Kanun uyarınca feragat ettiği varsayılır. |
| 25/7/2019'dan sonra | Sözleşmede telif hakkının devrine ilişkin hükmün yer alması zorunludur. |
25 Temmuz 2019 tarihli değişiklik fıkrayı bütün olarak yeniden yazmış ve feragat varsayımını metinden çıkarmıştır. Bugün geçerli olan tek kural, sözleşmede devir hükmünün bulunmasının zorunlu olmasıdır; sözleşmede hüküm bulunmamasının sonucu artık Yönetmelikte değil, genel telif rejiminde aranır.
Bu ayrım pratikte belirleyicidir; çünkü Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu mali hak devrini yazılı şekle ve devredilen hakların ayrı ayrı gösterilmesine bağlar. Sözleşmenin şekli ve devrin kapsamı için telif dosyalarında yazılı şekil, çalışan eseri ve üç kat bedel ayrıca okunmalıdır. 2017–2019 arasında imzalanmış sözleşmelerde ise o dönemin metni gündeme gelebilir.
On iş günü: nitelikli yapılarda proje incelemesi
12 Mayıs 2023 tarihli değişiklik komisyona iki yeni görev verdi. Birincisi, nüfusu 50 binden fazla belediyelerdeki umumun kullanımına mahsus belirli yapılara ilişkin mimari projelerin, o hükümdeki kriterlere uygunluk bakımından incelenmesidir.
| Unsur | İçerik |
|---|---|
| Kapsam | 57 nci maddenin ikinci fıkrasının (ç) bendi kapsamındaki mimari projeler |
| Yetki | Referans bina belirlemek ve bu amaçla projelerde değişiklik talep etmek |
| Süre | Projeler komisyonca en geç on iş günü içinde incelenir |
| Karar türleri | Kabul, ret veya belirtilen düzeltmeler yapılmak kaydıyla kabul |
| Ara karar | Projelerin tadil edilmesi ve incelenmek üzere tekrar komisyona sunulması |
| Bildirim | Nihai kararlar idarenin yapı ruhsatı düzenlemeye yetkili birimine bildirilir |
İkinci görev daha az bilinir: komisyon, aynı kapsamdaki yapılarda reklam yüzeyi olarak kullanılabilecek binalar ve bunların cephelerine ilişkin de karar alabilir. Bu, ticari yapılarda cephe reklam gelirinin idari izne bağlandığı anlamına gelir.
Bu iki fıkra ile aynı paketteki müellif yeterlilik şartı, devam eden projeler için 31 Aralık 2025'e kadar ertelenmişti; erteleme yenilenmediğinden bugün uygulanır. Ertelemenin kapsamı ve sona ermesi için kapalı çıkma yasağı ve 31 Aralık 2025'te biten erteleme okunmalıdır.
İki sınır
| Kural | İçerik |
|---|---|
| İç ölçülerde esneklik | Umumî binaların, komisyonca fonksiyonu ve özelliği gereği farklılık arz ettiğine karar verilenleri ile sanayi bölgelerindeki yapı ve tesislerde, planda belirlenmemişse Yönetmelikte benzer binalar için öngörülen iç ölçülere tabi olunması zorunlu değildir |
| Erişilebilirlik | Komisyon tarafından getirilecek kurallar, engellilerle ilgili erişilebilirlik standartlarına aykırı olamaz |
İkinci satır komisyonun takdirine konulmuş açık bir üst sınırdır; estetik gerekçesiyle erişilebilirlikten ödün verilemez. Erişilebilirlik yükümlülüğünün ruhsat tarafındaki karşılığı için erişilebilirlik ve ruhsat engeli ayrıca değerlendirilmelidir.
Komisyonun üzerindeki katman: Bakanlığın denetim yetkisi
Komisyon idare bünyesinde çalışır; ancak idarenin kendisi de denetlenir. Yönetmeliğin 67 nci maddesi, Bakanlığa kademeli ve sonunda doğrudan uygulama yetkisine varan bir denetim zinciri kurar.
| Kademe | Yetki |
|---|---|
| 1 | İlgili idareler, kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişilerce yapılan veya onaylanan mekânsal planlar, harita ve parselasyon planları, etüt ve projeler, yapı ruhsatı ve yapı kullanma izin belgeleri ile enerji kimlik belgelerini incelemek; aykırılıkları süre vererek bildirmek |
| 2 | Aykırılıklar verilen şekilde giderilmezse, Bakanlık kendisi değişiklik yapmaya ve onaylamaya yetkilidir |
| 3 | Ruhsatla inşa edilen yapıları ve kullanılan yapı malzemelerini standartlara uygunluk bakımından denetlemek |
| 4 | Aykırılık tespit edilen yapıları, İmar Kanunu m.32 kapsamında işlem tesis edilmek üzere süre vererek ilgili idareye bildirmek |
| 5 | İdare süresinde yapı tatil tutanağı tanzim etmez ve mühürlemezse, Bakanlık m.32'ye göre işlem tesis ederek tutanak tanzim etmeye, mühürlemeye, yıkım kararı almaya ve yıkımın valiliklerce gerçekleştirilmesini sağlamaya yetkilidir |
| 6 | Aynı hâlde ilgililer hakkında İmar Kanunu m.42'ye göre idari yaptırım kararı vermek ve müeyyideleri uygulamak |
Beşinci kademe, uygulamada en çok gözden kaçan yetkidir: belediyenin işlem yapmaması, sürecin durduğu anlamına gelmez; Bakanlık idarenin yerine geçerek mühürleme ve yıkım zincirini işletebilir. Yapı tatil tutanağı tanzim etme, mühürleme ve yıkım kararına ilişkin rapor düzenleme işleri ile denetlemeye ilişkin görevler, Bakanlığın merkez ve taşra teşkilatında denetçi belgesini haiz personel tarafından yürütülür.
Ruhsata aykırılığın tapu kaydına işlenmesi ve idari para cezası zincirinin nasıl işlediği için İmar Kanunu m.32 ve m.42 uygulamasının otopark örneği ayrıca okunmalıdır.
| Kontrol | Ne bakılmalı |
|---|---|
| Kapsam | Yapı, nüfusu 50 binden fazla belediyede ve komisyon incelemesine tabi türlerden mi |
| Süre | Proje komisyona sunuldu mu; on iş günlük süre işlemeye başladı mı |
| Referans bina | Cadde veya sokakta belirlenmiş referans bina var mı |
| Telif | Proje sözleşmesinde telif hakkının devrine ilişkin hüküm yer alıyor mu |
| Değişiklik | Yapılacak değişiklik özgün fikri etkiliyor mu; komisyon kararı alındı mı |
| Reklam | Cephenin reklam yüzeyi olarak kullanımı komisyon kararına bağlandı mı |
