Trafik kazalarında işletenin sorumluluğu kusura değil işletme tehlikesine dayanır. Bu nedenle kurtulmanın koşulları da ağırdır:
"İşleten veya araç işleticisinin bağlı olduğu teşebbüs sahibi, kendisinin veya eylemlerinden sorumlu tutulduğu kişilerin kusuru bulunmaksızın ve araçtaki bir bozukluk kazayı etkilemiş olmaksızın, kazanın bir mücbir sebepten veya zarar görenin veya bir üçüncü kişinin ağır kusurundan ileri geldiğini ispat ederse sorumluluktan kurtulur." (KTK m.86/1, 4199/1996 değişik)
🔑 Üç unsur birlikte aranır: kusursuzluk, araçta bozukluk bulunmaması ve kazanın mücbir sebep ya da ağır kusurdan doğduğunun ispatı. Üçüncüsünde "kusur" değil ağır kusur aranır.
m.86/2 — kısmi indirim: sorumluluktan kurtulamayan işleten, "kazanın oluşunda zarar görenin kusurunun bulunduğunu ispat ederse, hâkim, durum ve şartlara göre tazminat miktarını indirebilir."
Sorumluluğun kaynağı ve kapsamı
KTK m.85/1 (Değişik: 17/10/1996-4199/28 md.): bir motorlu aracın işletilmesi bir kimsenin ölümüne veya yaralanmasına yahut bir şeyin zarara uğramasına sebep olursa; aracın bir teşebbüsün unvanı veya işletme adı altında ya da bu teşebbüsçe kesilen biletle işletilmesi hâlinde, işleten ve bağlı olduğu teşebbüsün sahibi, doğan zarardan "müştereken ve müteselsilen sorumlu olurlar."
🔴 m.85/5: "İşleten ve araç işleticisi teşebbüsün sahibi, aracın sürücüsünün veya aracın kullanılmasına katılan yardımcı kişilerin kusurundan kendi kusuru gibi sorumludur."
⚠ Bu fıkra, "aracı ben kullanmıyordum" savunmasını kapatır: sürücünün kusuru işletenin kendi kusuru sayılır.
İşleten kimdir? Kanunun tanımlar bölümüne göre işleten, "araç sahibi olan veya mülkiyeti muhafaza kaydıyla satışta alıcı sıfatıyla sicilde kayıtlı görülen veya aracın uzun süreli kiralama, ariyet veya rehni gibi hâllerde kiracı, ariyet veya rehin alan kişidir." Aynı tanım bir istisna tanır: "Ancak ilgili tarafından başka bir kişinin aracı kendi hesabına ve tehlikesi kendisine ait olmak üzere işlettiği ve araç üzerinde fiili tasarrufu bulunduğu ispat edilirse, bu kimse işleten sayılır."
| Konu | Kural | Madde |
|---|---|---|
| Sorumluluk | İşleten + teşebbüs sahibi müştereken ve müteselsilen | m.85/1 |
| Sürücünün kusuru | İşletenin kendi kusuru gibi | m.85/5 |
| İşletilme hâlinde olmayan araç | İspat yükü zarar görende | m.85/3 |
| Kurtuluş | Üç şart birlikte | m.86/1 |
| Zarar görenin kusuru | Hâkim tazminatı indirebilir | m.86/2 |
| Hatır taşıması | Genel hükümler | m.87/1 |
| Taşınan eşya (bagaj hariç) | Genel hükümler | m.87/2 |
| Birden fazla sorumlu | Müteselsil; iç ilişkide kusur oranında | m.88 |
🔴 İşletilme hâlinde olmayan araç: ispat yükü ters döner
KTK m.85/3: "İşletilme hâlinde olmayan bir motorlu aracın sebep olduğu trafik kazasından dolayı işletenin sorumlu tutulabilmesi için, zarar görenin, kazanın oluşumunda işleten veya eylemlerinden sorumlu tutulduğu kişilere ilişkin bir kusurun varlığını veya araçtaki bozukluğun kazaya sebep olduğunu ispat etmesi gerekir."
🔑 Bu fıkra, park hâlindeki veya çalışmayan bir araçtan doğan zararlarda dengeyi değiştirir: kusursuz sorumluluk yerine zarar görenin ispat yükü devreye girer.
m.85/4 — yardım edenin zararı: işleten ve teşebbüs sahibi, "hâkimin takdirine göre kendi aracının katıldığı bir kazadan sonra yapılan yardım çalışmalarından dolayı yardım edenin maruz kaldığı zarardan da sorumlu tutulabilir." Teşebbüs sahibinin sorumlu tutulabilmesi için kazadan kendisinin sorumlu olması veya yardımın doğrudan doğruya kendisine, araçtakilere yahut kazaya taraf üçüncü kişilere yapılmış olması gerekir.
Savcılık şerhi ve bir aylık süre
🔑 m.85/2 (Ek: 4199/1996): motorlu araç ölüme veya yaralanmaya sebebiyet vermişse, aracın başkalarına devir ve temlikini veya üzerinde hak tesisini önlemek amacıyla, olaya el koyan Cumhuriyet savcılıklarınca tescil kuruluşuna trafik kaydı üzerine şerh düşülmesi için talimat verilir.
⚠ Aynı fıkra iki sonuç daha bağlar:
- "Kaza anı ile … şerh düşülmesi arasında geçen süreler içinde kötü niyetle yapılan araç tescilleri hükümsüz sayılır."
- "Şerhin konulduğu tarihten itibaren bir ay içerisinde, şerhin kaldırıldığına veya devamına ilişkin mahkeme kararı ibraz edilmediği takdirde bu şerh hükümsüz sayılır."
🔑 Bir aylık süre alacaklı taraf için kritiktir: mahkeme kararı ibraz edilmezse aracın üzerindeki koruma kendiliğinden kalkar.
Hatır taşıması: kusursuz sorumluluk dışında
🔴 KTK m.87/1 (Değişik: 4199/1996): "Yaralanan veya ölen kişi, hatır için karşılıksız taşınmakta ise veya motorlu araç, yaralanan veya ölen kişiye hatır için karşılıksız verilmiş bulunuyorsa, işletenin veya teşebbüs sahibinin sorumluluğu ve motorlu aracın maliki ile işleteni arasındaki ilişkide araca gelen zararlardan dolayı sorumluluk, genel hükümlere tabidir."
⚠ Sonuç önemlidir: hatır taşımasında KTK'nın kusursuz sorumluluk rejimi değil, Türk Borçlar Kanununun haksız fiil hükümleri uygulanır; bu da kusur tartışmasını dosyanın merkezine taşır. Kusursuz sorumluluk hâllerinin genel şeması için kusursuz sorumluluk: adam çalıştıran, yapı maliki, tehlike yazımıza bakınız.
m.87/2: zarar görenin beraberinde bulunan bagaj ve benzeri eşya dışında araçta taşınan eşyanın uğradığı zararlardan dolayı sorumluluk da genel hükümlere tabidir.
Birden fazla sorumlu ve işletenler arası ilişki
KTK m.88/1: bir motorlu aracın katıldığı kazada üçüncü kişinin uğradığı zarardan dolayı birden fazla kişi tazminatla yükümlüyse, bunlar müteselsil olarak sorumlu tutulur.
m.88/2 (Değişik: 4199/1996) — iç ilişki: zarar, "olayın bütün şartları değerlendirilerek paylaştırılır. Özel durumlar ve özellikle araçların işletme tehlikeleri, zararın iç ilişkide başka türlü paylaştırılmasını haklı göstermedikçe, işletenler … kusurları oranında zarara katlanırlar."
m.89/1: birden çok motorlu aracın katıldığı kazada işletenlerden biri bedensel bir zarara uğrarsa, özel durumlar ve işletme tehlikeleri başka türlü paylaştırmayı haklı göstermedikçe, kazaya katılan araçların işletenleri kusur oranında zararı gidermekle yükümlüdür.
🔑 m.89/2 — işletenin malına gelen zarar: işletenlerden birine ait bir şeyin zarara uğraması hâlinde, zarar gören ancak "zarar veren işletenin … veya eylemlerinden sorumlu tutulduğu kimsenin kusuru veya geçici olarak temyiz gücünü kaybetmesi veya zarar verene ait araçtaki bir bozukluk yüzünden zararın vuku bulduğunu ispat etmesi hâlinde" tazminat isteyebilir.
⚠ İşletenler arasındaki maddi hasar taleplerinde de ispat yükü zarar görendedir.
m.89/3: tazminatla yükümlü işletenler, zarar gören işletene karşı müteselsilen sorumludur.
Tazminatta uygulanacak hükümler
KTK m.90 (Değişik: 14/4/2016-6704/3 md.): zorunlu mali sorumluluk sigortası kapsamındaki tazminatlar bu Kanunda öngörülen usul ve esaslara tabidir. Söz konusu tazminatlar ve manevi tazminata ilişkin olarak bu Kanunda düzenlenmeyen hususlarda "6098 sayılı Türk Borçlar Kanununun haksız fiillere ilişkin hükümleri uygulanır."
⚠ Bu maddeye 9/6/2021 tarihli ve 7327 sayılı Kanunla eklenen bir cümle ve bir fıkra, Anayasa Mahkemesinin 29/12/2022 tarihli ve E.2021/82, K.2022/167 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. İptal edilen hükümlerin içeriğine dayanan bir değerlendirme yapmıyoruz.
Sigortacının ödeme sonrası halefiyeti ve avans rejimi için sigortada halefiyet, avans ve muacceliyet; kazanın idari yaptırım ve ehliyet boyutu için sürücü belgesinin geri alınması; tazminat kalemleri ve dava öncesi zorunlu adım için trafik kazasında tazminat ve araç değer kaybı yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: kaza tespit tutanağı ve varsa bilirkişi kusur raporu, araçların ruhsat kayıtları ve işleten sıfatını belirleyen belgeler (uzun süreli kiralama, ariyet, rehin sözleşmeleri), sürücü ile işleten arasındaki ilişki, zarar görenin araçta hangi sıfatla bulunduğu (hatır için karşılıksız taşınma iddiası varsa buna ilişkin deliller), araç işletilme hâlinde değilse buna ilişkin veriler, zorunlu mali sorumluluk sigortası poliçesi ve sigortacıya yapılan başvuru, savcılıkça trafik kaydına şerh konulmuşsa tarihi, ve zararı gösteren belgeler.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: işleten sıfatının kimde olduğu ve tanımdaki fiilî tasarruf istisnasının uygulanıp uygulanmayacağı, m.85/1 uyarınca işleten ile teşebbüs sahibinin müteselsil sorumluluğu ve m.85/5 uyarınca sürücü kusurunun işletene yüklenmesi, araç işletilme hâlinde değilse m.85/3 uyarınca ispat yükünün zarar görene geçmesi, karşı tarafta m.86/1'deki üç kurtuluş şartının birlikte gerçekleşip gerçekleşmediği ve ağır kusur eşiği, zarar görenin kusuru varsa m.86/2 uyarınca indirim ihtimali, hatır taşıması iddiası varsa m.87 uyarınca genel hükümlere geçişin sonucu, birden fazla sorumlu varsa m.88 ve işletenler arasında m.89 uyarınca paylaşım, ve m.85/2'deki bir aylık şerh süresinin durumu.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil zarar görenin araçta hangi sıfatla bulunduğunun tespitidir; hatır taşıması kabul edilirse dosya kusursuz sorumluluktan çıkar.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, kurtuluşu üç şartın birlikte ispatına, indirimi ise hâkimin takdirine bağlamıştır.
