Uygulamada "ortaklar cari hesabı" adıyla yürüyen para çekişleri, Türk Ticaret Kanunu'nda iki koşula bağlanmıştır:
"Pay sahipleri, sermaye taahhüdünden doğan vadesi gelmiş borçlarını ifa etmedikçe ve şirketin serbest yedek akçelerle birlikte kârı geçmiş yıl zararlarını karşılayacak düzeyde olmadıkça şirkete borçlanamaz." (TTK m.358, 6335/2012 değişik)
🔑 İki koşul birlikte aranır: pay sahibinin vadesi gelmiş sermaye borcunun kalmamış olması ve şirketin serbest yedek akçelerle birlikte kârının geçmiş yıl zararlarını karşılayacak düzeyde bulunması. İkisinden biri yoksa borçlanma yasaktır.
⚠ Madde, borçlanmanın tutarına değil şirketin malî durumuna bakar; bu nedenle yasak, küçük tutarlı çekişler için de işler.
🔴 Yönetim kurulu üyeleri: alacaklılar doğrudan takip edebilir
TTK m.395/1: yönetim kurulu üyesi, "genel kuruldan izin almadan, şirketle kendisi veya başkası adına herhangi bir işlem yapamaz; aksi hâlde, şirket yapılan işlemin batıl olduğunu ileri sürebilir. Diğer taraf böyle bir iddiada bulunamaz."
🔑 Butlanı ileri sürme hakkı tek yanlıdır: yalnız şirket kullanabilir; karşı taraf aynı iddiayı ileri süremez.
🔴 m.395/2 (Değişik: 26/6/2012-6335/17 md.): "Pay sahibi olmayan yönetim kurulu üyeleri ile yönetim kurulu üyelerinin pay sahibi olmayan 393 üncü maddede sayılan yakınları şirkete nakit borçlanamaz. Bu kişiler için şirket kefalet, garanti ve teminat veremez, sorumluluk yüklenemez, bunların borçlarını devralamaz."
Aynı fıkranın son cümlesi yaptırımı doğrudan alacaklılara verir: "Aksi hâlde, şirkete borçlanılan tutar için şirket alacaklıları bu kişileri, şirketin yükümlendirildiği tutarda şirket borçları için doğrudan takip edebilir."
⚠ Bu, şirket tüzel kişiliğinin perdesini aşan nadir kanuni hükümlerden biridir: alacaklı, şirketi beklemeden doğrudan o kişiye gidebilir.
| Kim | Yasak | Sonuç | Madde |
|---|---|---|---|
| Pay sahibi | Sermaye borcu varken veya kâr zararı karşılamıyorken borçlanma | Yasak | m.358 |
| YK üyesi | Genel kurul izni olmadan şirketle işlem | Şirket butlanı ileri sürebilir; karşı taraf süremez | m.395/1 |
| Pay sahibi olmayan YK üyesi ve yakınları | Şirkete nakit borçlanma, şirketin kefalet/garanti/teminatı | Alacaklılar doğrudan takip edebilir | m.395/2 |
| YK üyesi | Rekabet (işletme konusuna giren iş, sınırsız sorumlu ortaklık) | Üç seçimlik hak | m.396/1 |
m.395/3 — topluluk istisnası: "202 nci madde hükmü saklı kalmak şartıyla, şirketler topluluğuna dâhil şirketler birbirlerine kefil olabilir ve garanti verebilirler." Şirketler topluluğunda hâkimiyet ve bildirim rejimi için şirketler topluluğu: hâkimiyet ve bildirim yazımıza bakınız.
m.395/4: Bankacılık Kanununun özel hükümleri saklıdır.
Rekabet yasağı ve üç seçimlik hak
TTK m.396/1: yönetim kurulu üyelerinden biri, genel kurulun iznini almaksızın;
- şirketin işletme konusuna giren ticari iş türünden bir işlemi kendi veya başkası hesabına yapamaz,
- aynı tür ticari işlerle uğraşan bir şirkete sorumluluğu sınırsız ortak sıfatıyla giremez.
🔑 Aykırılık hâlinde şirketin üç seçimlik hakkı vardır: tazminat istemek, tazminat yerine yapılan işlemi şirket adına yapılmış saymak, veya üçüncü kişiler hesabına yapılan sözleşmelerden doğan menfaatlerin şirkete ait olduğunu dava etmek.
m.396/2: "Bu haklardan birinin seçilmesi birinci fıkra hükmüne aykırı harekette bulunan üyenin dışındaki üyelere aittir."
🔴 m.396/3 — zamanaşımı: bu haklar, "söz konusu ticari işlemlerin yapıldığını veya yönetim kurulu üyesinin diğer bir şirkete girdiğini, diğer üyelerin öğrendikleri tarihten itibaren üç ay ve her hâlde bunların gerçekleşmesinden itibaren bir yıl geçince zamanaşımına uğrar."
⚠ Üç aylık süre çok kısadır ve diğer üyelerin öğrenmesinden işler; bu nedenle yönetim kurulu tutanaklarında öğrenme anının kayda geçirilmesi belirleyicidir.
m.396/4: yönetim kurulu üyelerinin sorumluluklarıyla ilgili hükümler saklıdır. Sorumluluk davası ve ibranın etkisi için yönetim kurulu sorumluluğu: ibra ve altı aylık kural yazımıza bakınız.
Pratikte ne anlama geliyor
Bu üç madde birlikte, şirketten kaynak çıkışını üç ayrı noktadan denetler:
- Pay sahibi bakımından m.358: sermaye borcu ve geçmiş yıl zararı testi.
- Yönetim kurulu üyesi bakımından m.395/1: şirketle yapılacak her işlem için genel kurul izni.
- Pay sahibi olmayan üye ve yakınları bakımından m.395/2: mutlak nakit borçlanma yasağı ve şirketin kefalet, garanti, teminat verme yasağı.
🔑 Uygulamada en sık karşılaşılan hata, ortağa yapılan ödemelerin muhasebede cari hesap olarak izlenip m.358'deki iki koşulun hiç test edilmemesidir. Sermaye taahhüdünün ödenip ödenmediği ve geçmiş yıl zararlarının durumu, her ödeme öncesinde kayda bağlanmalıdır.
⚠ Şirketin malî durumunun bozulduğu dosyalarda bu kayıtlar ayrıca vergi ve amme alacağı boyutuyla da incelenir; kanuni temsilcinin ve limited ortağın sorumluluğu için vergi borcunda kanuni temsilci ve limited ortak sorumluluğu yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: esas sözleşme ve pay sahipliği yapısı, sermaye taahhütlerinin ödenme durumu, ilgili dönemlere ait finansal tablolar (serbest yedek akçeler, dönem kârı ve geçmiş yıl zararları), ortaklar cari hesabı dökümleri ve ödeme kayıtları, yönetim kurulu üyelerinin pay sahibi olup olmadığı ve yakınlık ilişkileri, şirketle yapılan işlemlere ilişkin sözleşmeler ve varsa genel kurul izin kararları, şirketin verdiği kefalet, garanti veya teminatlar, rekabet iddiası varsa ilgili şirketlerin sicil kayıtları ve diğer üyelerin öğrenme tarihine ilişkin belgeler.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: pay sahibine yapılan ödemelerin m.358'deki iki koşulu karşılayıp karşılamadığı ve karşılamıyorsa doğacak sonuçlar, yönetim kurulu üyesiyle yapılan işlemlerde m.395/1 uyarınca genel kurul izninin bulunup bulunmadığı ve butlan iddiasının yalnız şirket tarafından ileri sürülebileceği, üyenin veya yakınının pay sahibi olup olmadığı ve m.395/2'deki mutlak yasağın kapsamına girip girmediği ile alacaklıların doğrudan takip riski, verilen kefalet ve garantilerin m.395/3'teki topluluk istisnasından yararlanıp yararlanamayacağı, rekabet iddiasında m.396/1'deki üç seçimlik haktan hangisinin kullanılacağı ve seçimin diğer üyelere ait olması, ve m.396/3'teki üç aylık ve bir yıllık zamanaşımının durumu.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil ödeme tarihindeki finansal tablonun okunmasıdır; m.358'deki test o tarihteki serbest yedek akçe, kâr ve geçmiş yıl zararı verilerine göre yapılır.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, m.358'de iki koşulu birlikte aramakta ve m.395/2'de doğrudan takip imkânını şirket alacaklılarına tanımaktadır.
