Türk Ceza Kanunu, çevreye ve imara ilişkin dört ayrı suç tipi düzenler. Bunlardan biri, uygulamada en çok karşılaşılan ve tek başına bir çıkış kapısı taşıyan hükümdür.
"Yapı ruhsatiyesi alınmadan veya ruhsata aykırı olarak bina yapan veya yaptıran kişi, bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır." (TCK m.184/1)
🔑 Fail tanımı geniştir: yalnız yapan değil yaptıran da cezalandırılır. Yani müteahhit kadar, işi verdiren malik de fail olabilir.
🔴 m.184/5: binayı uygun hale getirmenin sonucu
"Kişinin, ruhsatsız ya da ruhsata aykırı olarak yaptığı veya yaptırdığı binayı imar planına ve ruhsatına uygun hale getirmesi halinde, bir ve ikinci fıkra hükümleri gereğince kamu davası açılmaz, açılmış olan kamu davası düşer, mahkûm olunan ceza bütün sonuçlarıyla ortadan kalkar." (TCK m.184/5)
⚠ Hüküm üç aşamayı da kapsar: dava açılmadan önce, dava sürerken ve hüküm verildikten sonra. Son ihtimalde ceza yalnız infaz edilmez değil, "bütün sonuçlarıyla ortadan kalkar."
🔑 Ancak kapsam sınırlıdır: m.184/5, birinci ve ikinci fıkralara gönderme yapar. Üçüncü fıkradaki suç (yapı kullanma izni olmayan binada sınai faaliyete müsaade) bu kapsamda sayılmamıştır.
Yapı Kayıt Belgesi ile imar barışının kendi rejimi ayrıdır ve beyana dayanır; bunun için yapı kayıt belgesi: beyana dayanan bir belge yazımıza bakınız.
Diğer iki fıkra: şantiye aboneliği ve sınai faaliyet
TCK m.184/2: "Yapı ruhsatiyesi olmadan başlatılan inşaatlar dolayısıyla kurulan şantiyelere elektrik, su veya telefon bağlantısı yapılmasına müsaade eden kişi, yukarıdaki fıkra hükmüne göre cezalandırılır."
⚠ Burada fail, inşaatı yapan değil aboneliğe müsaade eden kişidir; ceza birinci fıkradakiyle aynıdır.
m.184/3: "Yapı kullanma izni alınmamış binalarda herhangi bir sınai faaliyetin icrasına müsaade eden kişi iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır."
🔑 Üçüncü fıkranın alt sınırı birinci fıkradan yüksektir (iki yıl) ve m.184/5'in getirdiği düşme imkânından yararlanmaz.
🔴 Yer bakımından sınır ve tarih sınırı
TCK m.184/4: "Üçüncü fıkra hariç, bu madde hükümleri ancak belediye sınırları içinde veya özel imar rejimine tabi yerlerde uygulanır."
⚠ Bu, savunmanın ilk kontrol noktasıdır: yapı belediye sınırları dışında ve özel imar rejimine tabi olmayan bir yerdeyse birinci ve ikinci fıkralar uygulanmaz. Üçüncü fıkra ise bu yer sınırlamasının dışındadır.
m.184/6 (Ek: 29/6/2005-5377/21 md.): "İkinci ve üçüncü fıkra hükümleri, 12 Ekim 2004 tarihinden önce yapılmış yapılarla ilgili olarak uygulanmaz."
🔑 Yani şantiye aboneliği (fıkra 2) ve yapı kullanma izinsiz binada sınai faaliyet (fıkra 3) suçları, 12 Ekim 2004'ten önce yapılmış yapılar bakımından işlemez.
| Fıkra | Fiil | Ceza | m.184/5 kapsamı | Yer sınırı |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Ruhsatsız veya ruhsata aykırı bina yapan/yaptıran | 1-5 yıl | 🔴 Evet | Belediye sınırı / özel imar rejimi |
| 2 | Şantiyeye elektrik, su, telefon bağlanmasına müsaade | 1-5 yıl | 🔴 Evet | Belediye sınırı / özel imar rejimi; 12.10.2004 öncesi yapılara uygulanmaz |
| 3 | Yapı kullanma izinsiz binada sınai faaliyete müsaade | 2-5 yıl | ❌ Hayır | Yer sınırı yok; 12.10.2004 öncesi yapılara uygulanmaz |
Çevrenin kasten kirletilmesi: m.181
TCK m.181/1: "İlgili kanunlarla belirlenen teknik usullere aykırı olarak ve çevreye zarar verecek şekilde, atık veya artıkları toprağa, suya veya havaya kasten veren kişi, altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır."
m.181/2: "Atık veya artıkları izinsiz olarak ülkeye sokan kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır."
🔴 m.181/3 — kalıcılık: "Atık veya artıkların toprakta, suda veya havada kalıcı özellik göstermesi halinde, yukarıdaki fıkralara göre verilecek ceza iki katı kadar artırılır."
🔴 m.181/4 — nitelikli atık: birinci ve ikinci fıkralardaki fiiller, "insan veya hayvanlar açısından tedavisi zor hastalıkların ortaya çıkmasına, üreme yeteneğinin körelmesine, hayvanların veya bitkilerin doğal özelliklerini değiştirmeye neden olabilecek niteliklere sahip" atıklarla işlenirse "beş yıldan az olmamak üzere hapis cezasına ve bin güne kadar adlî para cezasına" hükmolunur.
🔑 m.181/5: ikinci, üçüncü ve dördüncü fıkradaki fiillerden dolayı "tüzel kişiler hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur." Şirket dosyalarında bu fıkra doğrudan sonuç doğurur.
Taksirle kirletme: m.182
TCK m.182/1: çevreye zarar verecek şekilde atık veya artıkların toprağa, suya veya havaya verilmesine taksirle neden olan kişi adlî para cezası ile cezalandırılır; "Bu atık veya artıkların, toprakta, suda veya havada kalıcı etki bırakması halinde, iki aydan bir yıla kadar hapis cezasına hükmolunur."
m.182/2: m.181/4'te tarif edilen nitelikteki atıkların taksirle verilmesine neden olan kişi "bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası" ile cezalandırılır.
⚠ Kasıt ile taksir arasındaki fark ceza türünü değiştirir: taksirin temel hâli adlî para cezasıdır, kalıcılık veya nitelikli atık varsa hapis devreye girer. Çevre idaresinin kusur aranmayan tazmin rejimi için çevrede faaliyetin durdurulması ve kusursuz sorumluluk yazımıza bakabilirsiniz.
Gürültü: m.183
TCK m.183: "İlgili kanunlarla belirlenen yükümlülüklere aykırı olarak, başka bir kimsenin sağlığının zarar görmesine elverişli bir şekilde gürültüye neden olan kişi, iki aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezası ile cezalandırılır."
🔑 Suçun unsuru "rahatsızlık" değil, sağlığın zarar görmesine elverişliliktir; ayrıca fiil ilgili kanunlardaki yükümlülüklere aykırı olmalıdır.
⚠ Bu suç, seri muhakeme usulünün uygulanabileceği suçlar arasında sayılmıştır. Usulün işleyişi için seri muhakeme ve basit yargılama yazımıza bakabilirsiniz.
Yapının teknik denetimi ayrı bir sorumluluk zinciri doğurur
Ruhsata aykırılığın cezaî sonucu yanında, yapı denetim kuruluşunun ve ilgili teknik personelin kendi sorumluluk rejimi işler. Bunun süreleri için yapı denetim sorumluluğu: taşıyıcı sistemde on beş yıl yazımıza bakabilirsiniz.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: yapı ruhsatı ve varsa yapı kullanma izin belgesi, taşınmazın belediye sınırları içinde veya özel imar rejimine tabi bir yerde bulunup bulunmadığını gösteren belgeler, yapının tamamlanma tarihi (m.184/6 bakımından), belediyece düzenlenmiş yapı tatil tutanağı ve encümen kararları, ruhsata aykırılığın hangi kısımda olduğunu gösteren teknik rapor veya proje karşılaştırması, aykırılığın giderilmesine yönelik yapılmış işlemler ve tadilat ruhsatı başvuruları, şantiye abonelik kayıtları, sınai faaliyet iddiası varsa işyeri açma ve çalışma ruhsatı, ve çevre dosyalarında numune ve analiz raporları ile idari yaptırım kararları.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: fiilin m.184'ün hangi fıkrasına girdiği ve failin yapan mı yaptıran mı yoksa müsaade eden mi olduğu; m.184/4 uyarınca yerin belediye sınırları içinde veya özel imar rejimine tabi olup olmadığı ve bunun birinci-ikinci fıkralar bakımından sonucu; m.184/6 uyarınca yapının 12 Ekim 2004 öncesine ait olup olmadığı; en önemlisi m.184/5 kapsamında binanın imar planına ve ruhsatına uygun hale getirilmesinin mümkün olup olmadığı, hangi işlemlerin gerektiği ve bunun dava açılmaması / düşme / cezanın ortadan kalkması sonucunu hangi aşamada doğuracağı; çevre dosyalarında fiilin kasıt (m.181) mı taksir (m.182) mi olduğu, kalıcı özellik ve nitelikli atık artırımlarının uygulanıp uygulanmayacağı; ve m.181/5 uyarınca tüzel kişiye özgü güvenlik tedbirleri riskinin bulunup bulunmadığı.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil binanın plana ve ruhsata uygun hale getirilip getirilemeyeceğinin tespitidir; m.184/5'in sağladığı sonuç buna bağlıdır.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. m.184/5 yalnız birinci ve ikinci fıkralar için sonuç doğurur; üçüncü fıkradaki suç bu kapsamda sayılmamıştır.
