Maaş haczinde en çok yanlış bilinen nokta, kanunun dörtte biri nasıl kullandığıdır. İİK önce bir kesinti ölçüsü kurar, sonra ona bir taban koyar:
"Maaşlar, tahsisat ve her nevi ücretler, intifa hakları ve hasılatı, ilama müstenit olmayan nafakalar, tekaüt maaşları, sigortalar veya tekaüt sandıkları tarafından tahsis edilen iratlar, borçlu ve ailesinin geçinmeleri için icra memurunca lüzumlu olarak takdir edilen miktar tenzil edildikten sonra haczolunabilir." (İİK m.83/1)
"Ancak haczolunacak miktar bunların dörtte birinden az olamaz." (m.83/2)
⚠ İki cümle sırayla okunur: önce borçlu ve ailesinin geçimi için gerekli miktar düşülür; ancak bu düşme sonucunda kalan haciz miktarı dörtte birin altına inemez. Yani dörtte bir, kesilebilecek azami oran değil, asgari orandır.
Birden fazla haciz varsa
m.83/2'nin devamı: "Birden fazla haciz var ise sıraya konur. Sırada önde olan haczin kesintisi bitmedikçe sonraki haciz için kesintiye geçilemez."
🔑 Yani maaş üzerindeki hacizler birlikte değil sırayla işler: ikinci alacaklı, birincinin kesintisi tamamlanmadan tahsilata başlayamaz.
Alacaklılar arasındaki sıralamanın satış sonrası nasıl kurulduğu ayrı bir konudur; sıra cetveline itiraz yazımıza bakınız.
🔴 m.83/a — önceden feragat geçersiz: "82 ve 83 üncü maddelerde yazılı mal ve hakların haczolunabileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar muteber değildir."
⚠ Bu hüküm, sözleşmelere konulan "her türlü malımın haczini kabul ederim" türü kayıtları geçersiz kılar. Koruma önceden feragatle ortadan kaldırılamaz.
Haczedilemeyen mallar: m.82'nin listesi
m.82, haczolunamayacak şeyleri sayar. Ticari ve kişisel hayatta en çok karşılaşılan bentler şunlardır:
- (1) Devlet malları ile mahsus kanunlarında haczi caiz olmadığı gösterilen mallar,
- (2) (2012 değişikliği) Ekonomik faaliyeti sermayesinden ziyade bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli olan her türlü eşya,
- 🔴 (3) (2012 değişikliği) "Para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi kıymetli şeyler hariç olmak üzere, borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşya ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası*",
- (4) Borçlu çiftçi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri arazi, çift hayvanları, nakil vasıtaları ve ziraat aletleri; değilse sanat ve mesleği için lüzumlu alet, edevat ve kitaplar ile arabacı, kayıkçı, hamal gibi küçük nakliye erbabının geçimini sağlayan nakil vasıtaları,
- (5) Borçlunun tercih edeceği bir süt veren manda veya inek yahut üç keçi veya koyun ve bunların üç aylık yem ve yataklıkları,
- (6) Borçlu ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacakları; borçlu çiftçi ise gelecek mahsul için tohumluğu,
- (7) Bağ, bahçe veya meyve-sebze yetiştiricisinde geçim için zaruri bağ-bahçe ve lüzumlu alet ve edevat; geçimi hayvan yetiştirmeye münhasır olanda zaruri miktar ve bunların üç aylık yem ve yataklıkları,
- (9) Ordu ve zabıta hizmetlerinde malul olanlara bağlanan emeklilik maaşları ile bu hizmetler sebebiyle ailelerine bağlanan maaşlar; ordunun hava ve denizaltı mensuplarına verilen uçuş ve dalış tazminat ve ikramiyeleri; askerî malullerle şehit yetimlerine verilen terfi zammı,
- (10) Bir muavenet sandığı veya cemiyeti tarafından hastalık, zaruret ve ölüm gibi hâllerde bağlanan maaşlar,
- 🔑 (11) Vücut veya sıhhat üzerine ika edilen zararlar için tazminat olarak mutazarrırın kendisine veya ailesine toptan veya irat şeklinde verilen ya da verilmesi gereken paralar,
- 🔴 (12) (2012 değişikliği) Borçlunun haline münasip evi,
- (13) (2012'de eklenmiştir) Öğrenci bursları.
(8) ise Borçlar Kanununun ilgili maddesi uyarınca haczolunmamak üzere tesis edilmiş kaydı hayatla iratları kapsar.
🔴 İki önemli sınır: bedelinden doğan borç ve fazla kıymet
m.82'nin son fıkralarından biri: "2, 4, 5, 7 ve 12 numaralı bentlerdeki istisna, borcun bu eşya bedelinden doğmaması hâline münhasırdır."
⚠ Yani meslek aleti, çiftçilik araçları veya haline münasip ev, o malın bedelinden doğan bir borç için haczedilebilir. Konut kredisi borcu ile "haline münasip ev" savunması aynı düzlemde değerlendirilemez.
🔴 (2012'de eklenen fıkra) — kıymet fazlaysa: "Birinci fıkranın (2), (4), (7) ve (12) numaralı bentlerinde sayılan malların kıymetinin fazla olması durumunda, bedelinden haline münasip bir kısmı, ihtiyacını karşılayabilmesi amacıyla borçluya bırakılmak üzere haczedilerek satılır."
🔑 Bu fıkra, haline münasip ev korumasının mutlak olmadığını gösterir: ev, borçlunun hâline göre fazla kıymetliyse satılır ve satış bedelinden borçluya hâline münasip bir kısım bırakılır.
(2012'de eklenen son fıkra) — karar mercii: "İcra memuru, haczi talep edilen mal veya hakların haczinin caiz olup olmadığını değerlendirir ve talebin kabulüne veya reddine karar verir."
⚠ Bu, haczedilmezlik itirazının ilk muhatabını gösterir. İcra dairesi işlemlerine karşı şikâyet yolu ve süresi için icra takibine itiraz ve itirazın iptali yazımıza bakınız.
| Konu | Kural |
|---|---|
| Maaşta kesinti | Geçim için gerekli miktar düşülür; kalan, dörtte birden az olamaz (m.83) |
| Birden fazla haciz | Sıraya konur; öndekinin kesintisi bitmeden sonrakine geçilmez (m.83) |
| Önceden feragat | Geçersiz (m.83/a) |
| Ev eşyası | Kıymetli şeyler hariç, kişisel eşya ve tüm ev eşyası haczedilemez (m.82/3) |
| Haline münasip ev | Kural olarak haczedilemez (m.82/12) |
| İstisnanın istisnası | Borç o malın bedelinden doğmuşsa koruma yok |
| Kıymet fazlaysa | Satılır, bedelinden hâline münasip kısım borçluya bırakılır |
| Karar mercii | İcra memuru kabul veya ret kararı verir |
Diğer haciz sınırları
m.83/b — yavrulu hayvanlar: hayvan hacizlerinde, anaları tarafından beslenme ve bakılmaya muhtaç yavrular analarından ayrı haczedilemeyeceği gibi, anaları da yavrularından ayrı haczedilemez.
m.83/c — rehin kapsamındaki eklenti: "Taşınmaz rehni ipotek akit tablosunda sayılı bulunan eklenti taşınmazdan ayrı olarak haczedilemez."
İpotekli alacağın paraya çevrilmesindeki usul için ipoteğin paraya çevrilmesi yazımıza bakınız.
m.84 — yetişmemiş mahsuller: yetişmemiş her nevi toprak ve ağaç mahsulleri, "yetişmeleri zamanından en çok iki ay evvel" haczolunabilir. Bu şekilde haczedilen mahsullerin borçlu tarafından başkasına devri, haczeden alacaklıya karşı hükümsüz olup icranın devamına mani olmaz.
Aynı madde, alacağı taşınmaz rehniyle temin edilmiş alacaklının mütemmim cüz olarak yetişmemiş mahsuller üzerindeki hakkını saklı tutar; ancak bunun için mahsullerin yetişmesinden evvel takip talebinde bulunulmuş olması gerekir.
Haczedilen mal üçüncü kişinin ise
Haczedilmezlik itirazı ile istihkak iddiası farklı yollardır: birincisi malın borçluya ait olduğu ama haczedilemeyeceği, ikincisi malın borçluya ait olmadığı iddiasıdır. İstihkak rejimi için istihkak davasında belirleyici soru yazımıza bakınız.
Ödeme taahhüdü verilip ihlal edilmesinin ayrı bir yaptırımı vardır; taahhüdü ihlal ve tazyik hapsi yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: haciz tutanağı ve haczedilen mal veya hakların dökümü, maaş haczinde işverene gönderilen müzekkere ve kesinti oranı, maaş bordronuz ve varsa aile durumunuza ilişkin bilgiler, aynı maaş üzerinde başka haciz olup olmadığı ve sıraları, konut haczinde tapu kaydı ve taşınmazın değeri ile başka konutunuz bulunup bulunmadığı, borcun hangi ilişkiden doğduğu (özellikle haczedilen malın bedelinden doğup doğmadığı), ve varsa icra dairesine yapılmış haczedilmezlik başvurusu ile verilen cevap.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: haczedilen kalemlerin m.82'deki hangi bende girdiği, m.82/3'teki "kıymetli şeyler" istisnası karşısında ev eşyası değerlendirmesi, konutta m.82/12'deki "haline münasip ev" ölçütü ile kıymet fazlalığı hâlinde satış fıkrasının uygulanabilirliği, borcun eşyanın bedelinden doğup doğmadığı ve bunun korumayı ortadan kaldırıp kaldırmadığı, maaş haczinde geçim payı ile dörtte birlik taban arasındaki hesabın doğruluğu, birden fazla haciz varsa sıra kuralına uyulup uyulmadığı, ve sözleşmede m.83/a'ya aykırı bir feragat kaydı bulunup bulunmadığı.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil haciz tutanağının kalem kalem tasnifidir; dörtte bir bir taban olduğu için, kesinti oranı tartışması çoğu dosyada yanlış yerden başlar.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, haline münasip evin kıymetinin fazla olması durumunda haczedilerek satılacağını ve bedelinden borçluya hâline münasip bir kısım bırakılacağını açıkça yazmaktadır.
