Dernek bir kişi topluluğu, vakıf ise bir mal topluluğudur ve bu fark tüzel kişiliğin doğuş anını da değiştirir.
"Vakıflar, gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemeleriyle oluşan tüzel kişiliğe sahip mal topluluklarıdır." (TMK m.101/1)
m.101/2: "Bir malvarlığının bütünü veya gerçekleşmiş ya da gerçekleşeceği anlaşılan her türlü geliri veya ekonomik değeri olan haklar vakfedilebilir."
🔴 m.101/4 — amaç sınırı: "Cumhuriyetin Anayasa ile belirlenen niteliklerine ve Anayasanın temel ilkelerine, hukuka, ahlâka, millî birliğe ve millî menfaatlere aykırı veya belli bir ırk ya da cemaat mensuplarını desteklemek amacıyla vakıf kurulamaz."
Kuruluş: iki yol, tek doğum anı
TMK m.102/1: "Vakıf kurma iradesi, resmî senetle veya ölüme bağlı tasarrufla açıklanır. Vakıf, yerleşim yeri mahkemesi nezdinde tutulan sicile tescil ile tüzel kişilik kazanır."
⚠ Derneklerde tüzel kişilik başvuru anında doğar (TMK m.59); vakıfta ise mahkeme siciline tescil gerekir. Karşılaştırma için dernek: kuruluş, genel kurul nisabı ve fesih yazımıza bakınız.
🔑 m.102/2 — temsilci ile kurma: resmî senetle vakıf kurma işleminin temsilci aracılığıyla yapılması, "temsil yetkisinin noterlikçe düzenlenmiş bir belgeyle verilmiş olmasına ve bu belgede vakfın amacı ile özgülenecek mal ve hakların belirlenmiş bulunmasına" bağlıdır.
⚠ Genel vekâletnameyle vakıf kurulamaz: yetki belgesi hem amacı hem özgülenecek malları göstermelidir.
m.102/3 — başvuruyu kim yapar: resmî senet düzenlenmişse vakfeden; ölüme bağlı tasarrufa dayanıyorsa "ilgililerin veya vasiyetnameyi açan sulh hâkiminin bildirimi üzerine ya da Vakıflar Genel Müdürlüğünce re'sen".
m.102/4: başvurulan mahkeme "mal ve hakların korunması için gerekli önlemleri re'sen alır."
Temyiz, iptal, tescil ve ilân
m.103/1: mahkemenin kararı, "tebliğ tarihinden başlayarak bir ay içinde, başvuran veya Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından temyiz edilebilir."
m.103/2: Vakıflar Genel Müdürlüğü veya ilgililer "vakfın kurulmasını engelleyen sebeplerin varlığı hâlinde iptal davası açabilirler."
m.104: tesciline karar verilen vakıf, yerleşim yeri mahkemesi sicilinde tescil edilir; ayrıca "Vakıflar Genel Müdürlüğünde tutulan merkezî sicile kaydolunur" ve Resmî Gazete ile ilân olunur. Tescil kararı başka bir mahkemece verilmişse ilgili belgelerle birlikte yerleşim yeri mahkemesine gönderilir.
🔑 m.105/1: "Özgülenen malların mülkiyeti ile haklar, tüzel kişiliğin kazanılmasıyla vakfa geçer." Mahkeme, vakfedilen taşınmazın vakıf adına tescilini tapu idaresine bildirir.
🔴 m.105/3: "Ölüme bağlı tasarrufla kurulan vakfın mirasbırakanın borçlarından sorumluluğu, özgülenen mal ve haklarla sınırlıdır."
Vakıf senedi: eksiklik her zaman ret sebebi değil
TMK m.106: senette "vakfın adı, amacı, bu amaca özgülenen mal ve haklar, vakfın örgütlenme ve yönetim şekli ile yerleşim yeri" gösterilir.
🔑 m.107/1: "Vakıf senedinde vakfın amacı ile bu amaca özgülenen mal ve haklar yeterince belirlenmiş ise, diğer noksanlıklar vakfın tüzel kişilik kazanması için yapılan başvurunun reddini gerektirmez."
m.107/2: bu noksanlıklar "tescil kararı verilmeden önce mahkemece tamamlattırılabileceği gibi; kuruluştan sonra da denetim makamının başvurusu üzerine, olanak varsa vakfedenin görüşü alınarak" tamamlattırılır.
m.107/3 — yetersiz özgüleme: ölüme bağlı tasarrufla özgülenen mal ve haklar amacın gerçekleşmesine yeterli değilse, "vakfeden aksine bir irade açıklamasında bulunmuş olmadıkça bu mal ve haklar, denetim makamının görüşü alınarak hâkim tarafından benzer amaçlı bir vakfa özgülenir."
m.108: "Vakfedenin mirasçıları ile alacaklılarının, bağışlamaya ve ölüme bağlı tasarruflara ilişkin hükümler uyarınca dava hakları saklıdır."
⚠ Bu, saklı pay ve tenkis tartışmalarının kapısını açık bırakır; tenkisin sırası ve süreleri için tenkis davası: saklı pay, bir yıl ve on yıl yazımıza bakabilirsiniz.
Örgüt ve denetim
TMK m.109: "Vakfın bir yönetim organının bulunması zorunludur. Vakfeden, vakıf senedinde gerekli gördüğü başka organları da gösterebilir."
⚠ Dernekten farkı belirgindir: dernekte üç zorunlu organ vardır (genel kurul, yönetim kurulu, denetim kurulu); vakıfta zorunlu olan yalnız yönetim organıdır.
m.110 — çalıştırılanlara ve işçilere yardım vakfı: yöneticiler yararlananlara "vakfın örgütü, işleyişi ve malî durumu hakkında gerekli bilgiyi vermekle" yükümlüdür; ödenti veren çalışanlar "en az yapmış oldukları ödeme oranında yönetime katılırlar" ve temsilcilerini "olabildiğince kendi aralarından" seçerler. Vakfın malvarlığının çalışan ödemeleriyle sağlanacak bölümünün işverene karşı bir alacaktan ibaret olması, "ancak bu alacak için yeterli güvence sağlanmış olmasına" bağlıdır.
m.111 — denetim: vakıfların "senetteki hükümleri yerine getirip getirmedikleri, vakıf mallarını amaca uygun biçimde yönetip yönetmedikleri ve gelirlerini amaca uygun harcayıp harcamadıkları Vakıflar Genel Müdürlüğünce ve üst kuruluşlarınca denetlenir."
🔑 m.114 — yıllık rapor: yönetim organı "her takvim yılının ilk üç ayı içinde" önceki yıla ait malvarlığı durumunu ve çalışmalarını bir rapor hâlinde denetim makamına bildirir ve "durumun uygun araçlarla yayımlanmasını sağlar."
🔴 Yönetimin, amacın ve malların değiştirilmesi
TMK m.112/1: "Haklı sebepler varsa mahkeme, vakfın yönetim organı veya denetim makamının istemi üzerine diğerinin yazılı görüşünü aldıktan sonra vakfın örgütünü, yönetimini ve işleyişini değiştirebilir."
m.112/2: mahkeme, denetim makamının başvurusu üzerine duruşma yaparak yöneticileri görevden alabilir ve vakıf senedinde başka hüküm yoksa yenisini seçebilir.
🔴 m.113 — amacın değiştirilmesi: "Durum ve koşullardaki değişmeler yüzünden vakıf senedinde yazılı amaca bağlı kalınması vakfedenin arzusuna açıkça uymayacak hâle gelmiş ise mahkeme, vakfın yönetim organı veya denetim makamının başvurusu üzerine diğerinin yazılı görüşünü aldıktan sonra vakfın amacını değiştirebilir."
⚠ Ölçüt "vakfın yararı" değil, vakfedenin arzusuna açıkça uymayacak hâle gelmedir; başvuru yalnız yönetim organı veya denetim makamı tarafından yapılabilir.
Faaliyetten alıkoyma ve sona erme
m.115: İçişleri Bakanlığı, "Anayasada öngörülen hâllerde ve belirlenen usullere uygun olarak, denetim makamının da görüşünü almak suretiyle mahkemece bir karar verilinceye kadar vakfı geçici olarak faaliyetten alıkoyabilir ve derhâl mahkemeye başvurur. Hâkim başvuruyu gecikmeksizin karara bağlar."
m.116/1 — kendiliğinden sona erme: "Amacın gerçekleşmesi olanaksız hâle geldiği ve değiştirilmesine de olanak bulunmadığı takdirde, vakıf kendiliğinden sona erer ve mahkeme kararıyla sicilden silinir."
m.116/2 — dağıtma: "Yasak amaç güttüğü veya yasak faaliyetlerde bulunduğu sonradan anlaşılan veya amacı sonradan yasaklanan vakfın amacının değiştirilmesine olanak bulunmazsa; vakıf, denetim makamının ya da Cumhuriyet savcısının başvurusu üzerine duruşma yapılarak dağıtılır."
🔴 m.117/1: "Vakıfların malları üzerinde zilyetlik yoluyla kazanma hükümleri uygulanmaz."
⚠ Bu tek cümle, vakıf taşınmazları bakımından kazandırıcı zamanaşımı yolunu kapatır. Genel rejim için kazandırıcı zamanaşımı: on yıl, yirmi yıl ve tescil yazımıza bakabilirsiniz.
m.117/2-3: derneklerin uluslararası faaliyet ve üst kuruluş kurma hükümleri vakıflar hakkında kıyasen uygulanır; "Kamuya yararlı veya özel kanunlarla kurulan vakıflar hakkındaki özel hükümler saklıdır."
Yabancı kurucular bakımından mütekabiliyet ve ek şartlar ayrıca işler; bunun için yabancı kurucu ve vakıf: mütekabiliyet, m.35 ve şirket yazımıza bakabilirsiniz.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: vakıf senedi (resmî senet veya ölüme bağlı tasarruf metni), temsilci ile kurulmuşsa noterlikçe düzenlenmiş yetki belgesi, özgülenen mal ve hakların listesi ile değerlerine ilişkin belgeler, mahkemeye yapılan tescil başvurusu ve verilen karar ile tebliğ tarihi, sicil kaydı ve Resmî Gazete ilânı, vakfedilen taşınmazların tapu kayıtları, son üç yılın m.114 raporları, denetim makamının yazışmaları ve varsa görevden alma ya da faaliyetten alıkoyma talepleri, ve amaç değişikliği düşünülüyorsa koşullardaki değişimi gösteren veriler.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: amacın m.101/4'teki yasaklar karşısındaki durumu; kuruluşun resmî senet mi ölüme bağlı tasarruf mu olduğuna göre başvuru usulü ve m.105/3'teki sınırlı sorumluluk; temsilci ile kurulmuşsa yetki belgesinin m.102/2 koşullarını (amaç + özgülenecek mal ve haklar) taşıyıp taşımadığı; senetteki eksikliklerin m.107/1 uyarınca reddi gerektirip gerektirmediği ve kuruluştan sonra tamamlattırma imkânı; ölüme bağlı tasarrufta özgüleme yetersizse m.107/3 uyarınca benzer amaçlı vakfa özgüleme riski; mirasçı ve alacaklıların m.108 kapsamındaki dava hakları; m.112 uyarınca yönetimin değiştirilmesi veya yöneticilerin görevden alınması koşulları; m.113'teki amaç değişikliğinde vakfedenin arzusuna açıkça uymama ölçütü ve başvuru yetkisi; m.114 raporlama yükümlülüğünün yerine getirilip getirilmediği; ve sona erme iddiasında m.116/1 (kendiliğinden) ile m.116/2 (dağıtma) ayrımı.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil senetteki amacın ve özgülenen malların yeterince belirlenip belirlenmediğinin tespitidir; m.107 bu iki unsuru diğer eksikliklerden ayırır.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. m.117/3 uyarınca kamuya yararlı veya özel kanunlarla kurulan vakıflar hakkındaki özel hükümler saklıdır; bu yazı Türk Medenî Kanunu'ndaki genel rejimi anlatır.
