Saklı payı zedelenen mirasçının elindeki dava, mirasbırakanın tasarruflarını rastgele değil, kanunun çizdiği sıraya göre geri alır:
"Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar, önce ölüme bağlı tasarruflardan; bu yetmezse, en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilmek üzere sağlararası kazandırmalardan yapılır." (TMK m.570/1)
🔑 m.570/2 — en son sıra: "Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan ölüme bağlı tasarruflar ve sağlararası kazandırmalar en son sırada tenkis edilir."
⚠ Sıra kuralı, hangi kazandırmanın önce hedef alınacağını belirler: ölüme bağlı tasarruflar tükenmeden sağlararası kazandırmalara geçilmez; sağlararası kazandırmalarda ise en yakın tarihli olan ilk sıradadır.
Saklı pay oranları
m.506: saklı pay şu oranlardan ibarettir:
- (1) Altsoy için yasal miras payının yarısı,
- (2) Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri,
- (4) Sağ kalan eş için; altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçü.
⚠ Maddenin üçüncü bendi, 4/5/2007 tarihli ve 5650 sayılı Kanunla mülga edilmiştir. Bu nedenle bugünkü metinde saklı pay sahipleri altsoy, ana-baba ve sağ kalan eş olarak sayılmaktadır.
🔑 Sağ kalan eşin oranı iki kademelidir ve bu ayrım sık karıştırılır: altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçıysa saklı payı yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde dörtte üçüdür.
| Saklı pay sahibi | Oran |
|---|---|
| Altsoy | Yasal miras payının 1/2'si |
| Ana ve babadan her biri | Yasal miras payının 1/4'ü |
| Sağ kalan eş — altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte | Yasal miras payının tamamı |
| Sağ kalan eş — diğer hâllerde | Yasal miras payının 3/4'ü |
Davanın konusu ve kimin açabileceği
m.560/1: "Saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilirler."
m.560/2: yasal mirasçıların paylarına ilişkin olarak tasarrufta yer alan kurallar, mirasbırakanın arzusunun başka türlü olduğu tasarruftan anlaşılmadıkça sadece paylaştırma kuralları sayılır.
🔑 m.562 — alacaklıların dava hakkı: mirasbırakan tasarruf edebileceği kısmı aştığında, saklı payı zedelenen mirasçı; iflâsı hâlinde iflâs dairesinin veya mirasın geçtiği tarihte kendisine karşı ellerinde ödemeden aciz belgesi bulunan alacaklıların ihtarına rağmen tenkis davası açmazsa, iflâs idaresi veya bu alacaklılar, alacaklarının elde edilmesi için gerekli olan oranda ve mirasçıya tanınan süre içinde tenkis davası açabilirler.
Aynı madde, mirasçılıktan çıkarılanın çıkarma tasarrufuna itiraz etmemesi durumunda da iflâs idaresi veya alacaklıların aynı koşullarla dava açabileceğini düzenler. Mirasçılıktan çıkarmanın kendi şartları için mirasçılıktan çıkarma: sebep ve ispat yazımıza bakınız.
🔴 Sağlararası kazandırmalar da tenkise tabidir
m.565, ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tabi olan karşılıksız kazandırmaları sayar:
- (1) Mirasbırakanın, mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yaptığı sağlararası kazandırmalar; geri verilmemek kaydıyla altsoyuna malvarlığı devri veya borçtan kurtarma yoluyla yaptığı kazandırmalar; ya da alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi,
- (2) Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi maksadıyla yapılan kazandırmalar,
- 🔑 (3) Mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ve ölümünden önceki bir yıl içinde — âdet üzere verilen hediyeler dışında — yaptığı bağışlamalar,
- (4) Mirasbırakanın saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yaptığı açık olan kazandırmalar.
⚠ (3) numaralı bent iki ayrı hâli birleştirir: dönme hakkı saklı tutulan bağışlamalar tarih sınırı olmaksızın, diğer bağışlamalar ise ölümden önceki bir yıl içinde yapılmışsa tenkise girer. Âdet üzere verilen hediyeler bu kapsamın dışındadır.
🔑 (4) numaralı bent ise bir amaç unsuru arar: kazandırmanın saklı pay kurallarını etkisiz kılma amacının açık olması. Bu, muris muvazaasından farklı bir yoldur; muvazaa iddiasının kendi rejimi için muris muvazaası ve tapu iptali yazımıza bakınız.
Kazandırmayı alanın durumu
m.566/1: kendisine tenkise tabi bir kazandırma yapılmış olan kimse iyiniyetli ise, "sadece mirasın geçmesi anında kazandırmadan elinde kalanı geri vermekle yükümlüdür"; iyiniyetli değilse, iyiniyetli olmayan zilyedin geri verme borcuna ilişkin hükümlere göre sorumlu olur.
m.566/2: miras sözleşmesiyle elde ettiği kazandırma tenkise tabi tutulan kimse, bu kazandırma için mirasbırakana verdiği karşılığın tenkis oranında geri verilmesini isteyebilir.
Özel hâller
m.561 — saklı paylı mirasçılara yapılan kazandırmalar: saklı pay sahibi mirasçılara ölüme bağlı tasarrufla yapılan ve tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmaların onların saklı paylarını aşan kısmı orantılı olarak tenkise tabidir. Birden fazla tasarruf varsa, saklı pay sahibine yapılan kazandırmanın saklı payı aşan kısmı ile saklı pay sahibi olmayanlara yapılan kazandırmalar orantılı olarak tenkis edilir.
m.563: tenkis, mirasbırakanın arzusu başka türlü anlaşılmadıkça, mirasçı atanması yoluyla veya diğer bir ölüme bağlı tasarrufla elde edilen kazandırmaların tamamında orantılı olarak yapılır.
🔑 m.564 — bölünmez mal vasiyeti: değerinde azalma meydana gelmeksizin bölünmesine olanak bulunmayan belirli bir mal vasiyeti tenkise tabi olursa, vasiyet alacaklısı seçim hakkına sahiptir: dilerse tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malın verilmesini, dilerse tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı isteyebilir.
m.567 — hayat sigortası: mirasbırakanın kendi ölümünde ödenmek üzere üçüncü kişi lehine hayat sigortası yaptığı, böyle bir kişiyi sonradan lehdar belirlediği ya da sigortacıya karşı istem hakkını karşılıksız olarak üçüncü kişiye devrettiği hâllerde, "sigorta alacağının mirasbırakanın ölümü zamanındaki satınalma değeri tenkise tâbi olur."
m.568 — intifa hakkı ve irat borcu: mirasbırakan, tahmin edilen devam sürelerine göre sermayeye çevrilmeleri hâlinde tasarruf edilebilir kısmı aşan intifa hakkı veya irat borcu ile terekesini yükümlü kılarsa, mirasçılar bunların tenkisini ya da tasarruf edilebilir kısmı vererek yükümlülüğün kaldırılmasını isteyebilirler.
m.569 — artmirasçı: mirası artmirasçıya geçirme yükümlülüğü ile saklı payı zedelenen mirasçı, aşan kısmın tenkisini isteyebilir.
⏱ Süreler: bir yıl ve on yıl
🔴 m.571/1: "Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde; vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer."
⚠ İki süre birlikte işler ve dış sürenin başlangıcı tasarruf türüne göre değişir: vasiyetnamede açılma tarihi, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihi.
🔑 m.571/2: "Bir tasarrufun iptali bir öncekinin yürürlüğe girmesini sağlarsa, süreler iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar."
Bu fıkra, önce vasiyetnamenin iptali davası açılan dosyalarda süreyi yeniden başlatır. Vasiyetnamenin iptalinin kendi sebep ve süreleri için vasiyetnamenin iptali yazımıza bakınız.
Ölünceye kadar bakma sözleşmesiyle yapılan devirler de tenkis tartışmasına konu olabilir; sözleşmenin şekil ve fesih rejimi için ölünceye kadar bakma sözleşmesi yazımıza bakınız. Miras planlamasının geniş çerçevesi için miras ve servet yönetimi rehberi yazımız ilgilidir.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: veraset belgesi ve mirasçıların zümre durumu, ölüm tarihi, varsa vasiyetname ve açılma tarihi, mirasbırakanın sağlığında yaptığı devirler ve bağışlamalar ile tarihleri, bunların karşılıklı olup olmadığı, hayat sigortası veya lehdar değişikliği varsa poliçe, terekeye dahil malvarlığının dökümü, ve saklı payınızın zedelendiğini hangi tarihte öğrendiğinizi gösteren kayıt.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: m.506 uyarınca saklı pay oranınızın hesabı (sağ kalan eşseniz hangi kademeye girdiğiniz dâhil), hangi kazandırmaların m.565 kapsamında tenkise tabi olduğu — özellikle ölümden önceki bir yıl kuralı ve dönme hakkı saklı bağışlamalar, m.570'teki sıraya göre hangi kazandırmadan başlanacağı, karşı tarafın m.566 uyarınca iyiniyetli sayılıp sayılmayacağı, bölünmez mal vasiyetinde m.564'teki seçim hakkının kime ait olduğu, ve m.571'deki bir yıllık ve on yıllık sürelerin — vasiyetname varsa açılma tarihine göre — durumu.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil kazandırmaların tarih sırasına dizilmesidir; tenkis en yeni sağlararası kazandırmadan başlar ve bir yıllık süre öğrenmeye bağlıdır.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, kazandırmayı alan iyiniyetli ise yalnız mirasın geçmesi anında elinde kalanı geri vereceğini açıkça yazmaktadır.
