Mirasçılıktan çıkarma (ıskat), saklı paylı bir mirasçıyı mirastan tamamen dışlamanın tek yoludur. Ve Türk Medeni Kanunu bu yolu iki noktadan çok dar tutar: sebepler kapalı bir listedir ve sebep tasarrufun içinde yazılı olmalıdır.
m.512/1: "Mirasçılıktan çıkarma, mirasbırakan ancak buna ilişkin tasarrufunda çıkarma sebebini belirtmişse geçerlidir."
Bu tek cümle, uygulamada pek çok vasiyetnamenin çıkarma yönünden işlevsiz kalmasının sebebidir: mirasçı adı sayılmış, "mirasımdan mahrum bıraktım" denmiş, ama sebep yazılmamıştır.
İki sebep, ve ikisi de kapalı
m.510: mirasbırakan, ölüme bağlı bir tasarrufla saklı paylı mirasçısını ancak şu durumlarda mirasçılıktan çıkarabilir:
- Mirasçı, mirasbırakana veya mirasbırakanın yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemişse,
- Mirasçı, mirasbırakana veya mirasbırakanın ailesi üyelerine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemişse.
Üç sınır birlikte okunmalıdır:
- Çıkarma yalnız saklı paylı mirasçı bakımından söz konusudur. Saklı payı olmayan bir mirasçının payı zaten tasarruf edilebilir kısımdadır; onu dışlamak için çıkarmaya gerek yoktur.
- Çıkarma ancak ölüme bağlı bir tasarrufla (vasiyetname veya miras sözleşmesi) yapılabilir.
- Sebepler iki bentle sınırlıdır. "Görüşmüyorduk", "bana bakmadı" gibi ifadeler ikinci bendin "aile hukukundan doğan yükümlülüklerin önemli ölçüde yerine getirilmemesi" ölçütünü karşıladığı ölçüde değer taşır; kendiliğinden bir çıkarma sebebi değildir.
🔴 İspat yükü çıkarılanda değil
m.512/2, uygulamada en sık yanlış bilinen kuraldır:
"Mirasçılıktan çıkarılan kimse itiraz ederse, belirtilen sebebin varlığını ispat, çıkarmadan yararlanan mirasçıya veya vasiyet alacaklısına düşer."
Yani çıkarılan mirasçı, sebebin yokluğunu ispatlamak zorunda değildir. İtiraz etmesi yeterlidir; bundan sonra sebebin gerçekten var olduğunu ispat yükü, çıkarmadan menfaat sağlayan tarafa geçer.
Bu, vasiyetname hazırlanırken sebebin yalnız yazılmasının yetmediği, ispat edilebilir biçimde belgelendirilmesi gerektiği anlamına gelir.
Sebep yoksa veya ispat edilemezse ne olur
m.512/3 sonucu tarif eder:
"Sebebin varlığı ispat edilememiş veya çıkarma sebebi tasarrufta belirtilmemişse tasarruf, mirasçının saklı payı dışında yerine getirilir; ancak, mirasbırakan bu tasarrufu çıkarma sebebi hakkında düştüğü açık bir yanılma yüzünden yapmışsa, çıkarma geçersiz olur."
İki farklı sonuç vardır ve karıştırılmamalıdır:
| Durum | Sonuç |
|---|---|
| Sebep yazılmamış veya ispat edilememiş | Tasarruf, mirasçının saklı payı dışında yerine getirilir — yani mirasçı saklı payını alır, tasarrufun kalanı ayakta kalır |
| Mirasbırakan sebep hakkında açık bir yanılmaya düşmüşse | Çıkarma geçersiz olur |
Birinci hâlde tasarruf tamamen çökmez; yalnız saklı pay kadarı geri gelir. İkinci hâlde ise çıkarmanın kendisi geçersizdir.
Çıkarılanın payı kime kalır — ve altsoyun sürprizi
m.511/1: mirasçılıktan çıkarılan kimse mirastan pay alamayacağı gibi, tenkis davası da açamaz.
m.511/2: mirasbırakan başka türlü tasarrufta bulunmuş olmadıkça, çıkarılan kimsenin miras payı, o kimse mirasbırakandan önce ölmüş gibi, varsa altsoyuna, yoksa mirasbırakanın yasal mirasçılarına kalır.
🔑 m.511/3: "Mirasçılıktan çıkarılan kimsenin altsoyu, o kimse mirasbırakandan önce ölmüş gibi saklı payını isteyebilir."
Bu fıkra, çıkarmanın sınırını gösterir: bir çocuğu mirastan çıkarmak, onun çocuklarının saklı payını ortadan kaldırmaz. Torunlar, babaları veya anneleri mirasbırakandan önce ölmüş gibi kabul edilerek kendi saklı paylarını isteyebilirler.
Servet planlamasında bu, çıkarmanın beklenen sonucu vermeyebileceği anlamına gelir: pay, dışlanmak istenen kişinin altsoyu üzerinden aynı kola akmaya devam edebilir.
Borç ödemeden aciz sebebiyle çıkarma: farklı bir kurum
m.513, yukarıdakinden tamamen ayrı, koruyucu nitelikte bir çıkarma öngörür:
"Mirasbırakan, hakkında borç ödemeden aciz belgesi bulunan altsoyunu, saklı payının yarısı için mirasçılıktan çıkarabilir. Ancak, bu yarıyı mirasçılıktan çıkarılanın doğmuş ve doğacak çocuklarına özgülemesi şarttır."
Farkları belirgindir:
- Yalnız altsoy hakkında uygulanır (eş veya ana-baba için değil),
- Çıkarma saklı payın tamamı için değil, yarısı için yapılabilir,
- Ve bu yarının çıkarılanın doğmuş ve doğacak çocuklarına özgülenmesi şarttır — yani mirasbırakan bu yarıyı kendi istediği kişiye bırakamaz.
⏱ m.513/2 — kendiliğinden değil, istem üzerine iptal: "Miras açıldığı zaman borç ödemeden aciz belgesinin hükmü kalmamışsa veya belgenin kapsadığı borç tutarı mirasçılıktan çıkarılanın miras payının yarısını aşmıyorsa, mirasçılıktan çıkarılanın istemi üzerine çıkarma iptal olunur."
Bu iki hâlde çıkarma kendiliğinden düşmez; çıkarılanın istemde bulunması gerekir.
| Cezai çıkarma (m.510) | Koruyucu çıkarma (m.513) | |
|---|---|---|
| Kime karşı | Saklı paylı mirasçı | Yalnız altsoy |
| Sebep | Ağır suç · aile hukuku yükümlülüğünün önemli ölçüde ihlali | Borç ödemeden aciz belgesi |
| Kapsam | Saklı payın tamamı | Saklı payın yarısı |
| Şart | Sebebin tasarrufta belirtilmesi | Yarının çocuklara özgülenmesi |
| Sonradan düşme | — | Aciz belgesinin hükmü kalmamışsa veya borç payın yarısını aşmıyorsa istem üzerine iptal |
Çıkarma ile diğer yolların farkı
Mirasçılıktan çıkarma, mirastan mal kaçırma iddialarıyla karıştırılmamalıdır. Çıkarma, mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufla ve kanunda sayılı sebeplerle yaptığı bir işlemdir. Buna karşılık mirasbırakanın sağlığında yaptığı devirlerin gerçekte bağış olduğu iddiası ayrı bir davanın konusudur; bunun için muris muvazaası ve tapu iptali yazımıza bakınız.
Saklı payı zedelenen mirasçının başvuracağı tenkis yolu da ayrıdır — ve m.511/1 uyarınca mirasçılıktan çıkarılan kimse tenkis davası açamaz. Muvazaa, tenkis ve veraset kavramlarının genel çerçevesi için miras ve servet yönetimi rehberi yazımız ilgilidir. Mirasçılık sıfatının belgelenmesi için ise veraset ilamı yazımıza bakılabilir.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: vasiyetname veya miras sözleşmesinin tam metni (çıkarma sebebinin nasıl yazıldığı görünecek şekilde), mirasbırakanın ölüm tarihi ve veraset ilamı, mirasçılık ilişkisini gösteren nüfus kayıtları, çıkarma sebebine ilişkin belge ve deliller (ceza soruşturması evrakı, mahkeme kararları, yazışmalar), çıkarılan mirasçının altsoyu bulunup bulunmadığı, ve m.513'e dayanılıyorsa borç ödemeden aciz belgesi.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: tasarrufta çıkarma sebebinin belirtilip belirtilmediği ve belirtilmişse m.510'daki iki bentten hangisine oturduğu, itiraz hâlinde m.512/2 uyarınca ispat yükünün hangi tarafta olacağı ve mevcut delillerin bu yükü karşılayıp karşılamadığı, sebep ispat edilemezse tasarrufun saklı pay dışında ayakta kalıp kalmayacağı, mirasbırakanın açık bir yanılmaya düşmüş olduğu iddiasının bu dosyada dayanağı bulunup bulunmadığı, çıkarılanın altsoyunun m.511/3 uyarınca saklı payını isteyip isteyemeyeceği, ve m.513 söz konusuysa yarının çocuklara özgülenmiş olup olmadığı ile aciz belgesinin miras açıldığı andaki durumu.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil tasarruf metninin okunmasıdır; sebebin yazılıp yazılmadığı çoğu dosyada tek başına sonucu belirler.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, çıkarmanın ancak sebebin tasarrufta belirtilmesi hâlinde geçerli olduğunu ve itiraz üzerine ispat yükünün çıkarmadan yararlanana düştüğünü açıkça yazmaktadır.
