Vasiyetnamenin iptali davasında iki şey birlikte bilinmeden hesap yapılamaz: sürelerin nasıl işlediği ve sürenin dolmasının her şeyi bitirmediği.
Türk Medeni Kanunu iptal davasını bir yıllık hak düşürücü süreye bağlar ve dış sınırı davalının iyiniyetine göre on ya da yirmi yıl olarak ayırır. Ama aynı maddenin son cümlesi ayrı bir kapı bırakır:
"Hükümsüzlük, def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir." (m.559/2)
Yani dava açma süresi kaçmış olsa bile, tasarrufa dayanılarak size karşı bir talep yöneltildiğinde hükümsüzlüğü savunma olarak ileri sürebilirsiniz. Bu ayrım, çoğu dosyada "süre geçti" değerlendirmesini geçersiz kılar.
Dört iptal sebebi
m.557, ölüme bağlı bir tasarrufun iptali için dava açılabilecek hâlleri sayar:
- Tasarruf, mirasbırakanın tasarruf ehliyeti bulunmadığı bir sırada yapılmışsa,
- Tasarruf yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama sonucunda yapılmışsa,
- Tasarrufun içeriği, bağlandığı koşullar veya yüklemeler hukuka veya ahlâka aykırı ise,
- Tasarruf kanunda öngörülen şekillere uyulmadan yapılmışsa.
Dört sebep pratikte farklı ağırlık taşır:
| Sebep | Tartışmanın merkezi |
|---|---|
| Ehliyetsizlik (b.1) | Tasarruf anındaki ayırt etme gücü — sonraki veya önceki dönem değil |
| İrade sakatlığı (b.2) | Yanılma, aldatma, korkutma veya zorlamanın tasarruf üzerindeki etkisi |
| Hukuka/ahlâka aykırılık (b.3) | İçerik kadar koşullar ve yüklemeler de kapsamda |
| Şekil (b.4) | Kanunun o tasarruf türü için aradığı şekle uyulup uyulmadığı |
Dördüncü sebep en teknik olanıdır ve çoğu zaman en hızlı sonuç verendir: şekil şartı objektif olarak denetlenebilir.
Kim dava açabilir, ne kadarı iptal edilir
m.558/1: iptal davası, "tasarrufun iptal edilmesinde menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısı" tarafından açılabilir.
İki şey birlikte aranır: sıfat (mirasçı ya da vasiyet alacaklısı olmak) ve menfaat (iptalden yarar sağlayacak durumda olmak).
m.558/2: dava, ölüme bağlı tasarrufun tamamının veya bir kısmının iptaline ilişkin olabilir. İptal talebi bölünebilir; vasiyetnamenin tümünü hedeflemek zorunlu değildir.
🔑 m.558/3 — kısmi iptal kuralı: "İptal davası, ölüme bağlı tasarrufla kendilerine, eşlerine veya hısımlarına kazandırma yapılanların tasarrufun düzenlenmesine katılmalarının yol açtığı sakatlığa dayandığı takdirde tasarrufun tamamı değil, yalnız bu kazandırmalar iptal edilir."
Bu fıkra hem koruyucu hem sınırlayıcıdır: vasiyetnamenin düzenlenmesine, kendisine veya yakınına kazandırma yapılan bir kişi katılmışsa bu bir sakatlık doğurur — ama sonucu vasiyetnamenin tümünün çökmesi değil, yalnızca o kazandırmaların iptalidir. Vasiyetnamenin geri kalanı ayakta kalır.
Süreler: bir yıl, sonra on ya da yirmi
🔴 m.559/1:
"İptal davası açma hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın geçmesi tarihinin üzerinden, iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl geçmekle düşer."
Üç unsur birlikte okunmalıdır:
Bir yıllık süre üç şeyin birlikte öğrenilmesiyle başlar: tasarrufun kendisi, iptal sebebi, ve davacının kendisinin hak sahibi olduğu. Üçünden biri sonradan öğrenilmişse süre o tarihten işler; yalnızca vasiyetnameden haberdar olmak süreyi başlatmaya yetmez.
Dış sınır davalının iyiniyetine göre ikiye ayrılır: iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayanlara karşı yirmi yıl. Aynı vasiyetnameye karşı açılan bir davada, farklı davalılar bakımından farklı dış sınırlar işleyebilir.
Başlangıç noktası tasarruf türüne göre değişir: vasiyetnamelerde açılma tarihi, diğer ölüme bağlı tasarruflarda mirasın geçmesi tarihi.
| Süre | Başlangıç | Kime karşı |
|---|---|---|
| 1 yıl | Tasarrufu, iptal sebebini ve hak sahibi olduğunu öğrenme | Herkese |
| 10 yıl | Vasiyetnamede açılma, diğerlerinde mirasın geçmesi | İyiniyetli davalı |
| 20 yıl | Aynı | İyiniyetli olmayan davalı |
Bu süreler hak düşürücüdür — maddenin kenar başlığı da bunu söyler: "Hak düşürücü süreler."
Def'i yolu: süreden bağımsız savunma
m.559/2 tek cümledir ama dosyanın yönünü değiştirir:
"Hükümsüzlük, def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir."
Ayrım şudur: dava (talep) yoluyla iptal istemek süreye tabidir; def'i (savunma) yoluyla hükümsüzlüğü ileri sürmek değildir. Vasiyetnameye dayanılarak size karşı bir talep yöneltildiğinde — örneğin tescil ya da teslim istendiğinde — süre geçmiş olsa bile o tasarrufun hükümsüzlüğünü savunma olarak ileri sürebilirsiniz.
Pratik sonucu: "bir yıl geçti, yapılacak bir şey yok" değerlendirmesi, kimin talep ettiğine bakılmadan verilemez. Talep karşı taraftan geliyorsa def'i kapısı açıktır.
İptal ile tenkis aynı şey değil
İki dava sık karıştırılır ama farklı şeyleri hedefler.
İptal davası (m.557-559), tasarrufun geçerliliğine saldırır: ehliyetsizlik, irade sakatlığı, hukuka/ahlâka aykırılık veya şekil eksikliği nedeniyle tasarrufun hükümsüz sayılmasını ister.
Tenkis davası (m.560) ise tasarrufun geçerliliğini tartışmaz; saklı payın zedelenmesine dayanır: "Saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilirler."
Yani geçerli bir vasiyetname de saklı payı aştığı ölçüde tenkise tabidir. Tenkis, muvazaa ve veraset kavramlarının genel çerçevesi için miras ve servet yönetimi rehberi yazımıza bakınız.
Üçüncü bir yol daha vardır ve o da ayrıdır: mirasbırakanın sağlığında yaptığı devirlerin gerçekte bağış olduğu iddiası. Bunun için muris muvazaası ve tapu iptali yazımız ilgilidir.
Ve mirasçının tasarrufla mirastan çıkarılmış olması hâlinde işleyen rejim de farklıdır — çıkarmanın geçerliliği kendi şartlarına tabidir; mirasçılıktan çıkarma yazımızda ele aldık.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: vasiyetnamenin tam metni ve düzenlenme biçimi (resmî, el yazılı, sözlü), açılma tarihini gösteren belge, mirasbırakanın ölüm tarihi ve veraset ilamı, mirasbırakanın tasarruf anındaki durumuna ilişkin sağlık kayıtları (ehliyet iddiası varsa), vasiyetnamenin düzenlenmesine kimlerin katıldığı, ve tasarrufu ve iptal sebebini hangi tarihte öğrendiğinizi gösteren veriler.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: iddianızın m.557'deki dört sebepten hangisine oturduğu ve o sebep bakımından hangi delillerin gerekeceği, bir yıllık sürenin — tasarrufu, iptal sebebini ve hak sahipliğini öğrenme anları ayrı ayrı değerlendirilerek — hangi tarihte dolduğu, davalıların iyiniyet durumuna göre on veya yirmi yıllık dış sınırın nerede durduğu, düzenlemeye kazandırma yapılan kişiler katılmışsa m.558/3 uyarınca iptalin yalnız o kazandırmalarla sınırlı kalıp kalmayacağı, süre geçmişse def'i yolunun bu dosyada kullanılabilir olup olmadığı, ve talebinizin iptal mi yoksa tenkis mi olarak kurulması gerektiği.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil öğrenme tarihinin tespitidir; bir yıllık süre hak düşürücüdür ve üç unsurun birlikte öğrenildiği andan işler.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun bu süreleri hak düşürücü olarak nitelendirmektedir; buna karşılık hükümsüzlüğün def'i yoluyla her zaman ileri sürülebileceğini de açıkça yazmaktadır — bu iki hüküm birlikte değerlendirilmelidir.
