Yaşlı bir malikin, bakımını üstlenen kişiye taşınmazını devretmesi yaygın bir düzenlemedir. Ancak bu sözleşme, sıradan bir devir sözleşmesi gibi yapılamaz:
"Ölünceye kadar bakma sözleşmesi, mirasçı atanmasını içermese bile, miras sözleşmesi şeklinde yapılmadıkça geçerli olmaz." (m.612/1)
Yani sözleşme miras sözleşmesi şekline — resmî şekle — tabidir. Adi yazılı bir metinle ya da yalnızca tapuda yapılan bir devirle bu sözleşme kurulmuş olmaz.
İkinci sık gözden kaçan nokta ise bakım alacaklısının elindeki güvencedir: taşınmazını devretmişse yasal ipotek hakkı vardır.
Tanım ve iki ayrı rejim
m.611/1: ölünceye kadar bakma sözleşmesi, bakım borçlusunun bakım alacaklısını ölünceye kadar bakıp gözetmeyi, bakım alacaklısının da bir malvarlığını veya bazı malvarlığı değerlerini ona devretme borcunu üstlendiği sözleşmedir.
🔑 m.611/2: bakım borçlusu, bakım alacaklısı tarafından mirasçı atanmışsa, sözleşmeye miras sözleşmesine ilişkin hükümler uygulanır.
Yani iki farklı yapı vardır: malvarlığı değerlerinin devri karşılığında bakım, ya da mirasçı atama karşılığında bakım. İkincisinde miras sözleşmesi rejimi bütünüyle devreye girer.
Şekil: tek istisna bakım kurumları
m.612/1 yukarıda aktarıldığı üzere miras sözleşmesi şeklini geçerlilik şartı olarak arar.
⚠ m.612/2 — tek istisna: "Sözleşme, Devletçe tanınmış bir bakım kurumu tarafından yetkili makamların belirlediği koşullara uyularak yapılmışsa, geçerliliği için yazılı şekil yeterlidir."
Bu istisna dar yorumlanmalıdır: hem kurumun Devletçe tanınmış bir bakım kurumu olması, hem sözleşmenin yetkili makamların belirlediği koşullara uygun yapılması gerekir. İkisi birlikte yoksa resmî şekil şartı işler.
🔑 Bakım alacaklısının güvencesi: yasal ipotek
m.613: "Bakım borçlusuna bir taşınmazını devretmiş olan bakım alacaklısı, haklarını güvence altına almak üzere, bu taşınmaz üzerinde satıcı gibi yasal ipotek hakkına sahiptir."
Bu, bakım alacaklısının en güçlü aracıdır: taşınmazı devretmiş olmasına rağmen, bakım edimlerinin yerine getirilmemesi riskine karşı aynı taşınmaz üzerinde ipotek hakkı vardır.
Sözleşme kurulurken bu hakkın kullanılıp kullanılmadığı, sonradan doğacak uyuşmazlıklarda belirleyici olur.
Edimin ölçüsü: aile topluluğu ve hakkaniyet
m.614: bakım alacaklısı, sözleşmenin kurulmasıyla bakım borçlusunun aile topluluğuna katılmış olur. Bakım borçlusu;
- almış olduğu malların değerine, ve
- bakım alacaklısının daha önce sahip olduğu sosyal durumuna
göre hakkaniyetin gerektirdiği edimleri ifa etmekle yükümlüdür.
Edimin içeriği sözleşmede tek tek sayılmamış olsa bile bu iki ölçüt üzerinden belirlenir: devredilen malvarlığı büyükse ve alacaklının önceki yaşam standardı yüksekse, beklenen bakım da o ölçüde kapsamlıdır.
Fesih: önel verilmeksizin
m.617/1: sözleşmeden doğan borçlara aykırı davranılması sebebiyle sözleşmenin devamı çekilmez hâle gelir veya başkaca önemli sebepler sözleşmenin devamını imkânsız hâle getirir ya da aşırı ölçüde güçleştirirse, taraflardan her biri sözleşmeyi önel vermeksizin feshedebilir.
Sözleşme bu sebeplerden birine dayanılarak feshedildiğinde kusurlu taraf aldığı şeyi geri verir.
🔑 m.617/2 — hâkimin üçüncü yolu: "Hâkim, sözleşmenin önel verilmeksizin feshini yerinde bulabileceği gibi, taraflardan birinin istemiyle veya kendiliğinden, aile topluluğu içinde yaşamalarına son vererek, bakım alacaklısına ömür boyu gelir bağlayabilir."
Bu, uygulamada çok işe yarayan bir çözümdür: birlikte yaşamak çekilmez hâle gelmişse sözleşmeyi tümüyle sona erdirmek yerine, birlikte yaşama sona erdirilip bakım edimi ömür boyu gelire çevrilebilir. Hâkim bunu kendiliğinden de yapabilir.
| Durum | Sonuç |
|---|---|
| Borca aykırılık → devam çekilmez | Önel vermeksizin fesih; kusurlu taraf aldığını geri verir (m.617/1) |
| Birlikte yaşam sürdürülemiyor | Hâkim ömür boyu gelir bağlayabilir (m.617/2) |
| Bakım borçlusu ölürse | Bakım alacaklısı bir yıl içinde fesih isteyebilir (m.618) |
Bakım borçlusu ölürse: bir yıl
🔴 m.618: "Bakım borçlusu ölürse bakım alacaklısı, bir yıl içinde sözleşmenin feshini isteyebilir."
Ve fesih hâlinde alacağın karşılığı da düzenlenmiştir: bakım alacaklısı, bakım borçlusunun iflası hâlinde iflas masasından isteyebileceği miktara eşit bir paranın kendisine ödenmesini, bakım borçlusunun mirasçılarından isteyebilir.
Bir yıllık süre, bakım borçlusunun ölümüyle işlemeye başlar ve kaçırıldığında bu özel fesih imkânı kapanır.
Devredilemezlik, iflas ve haciz
m.619/1: "Bakım alacaklısı, hakkını başkasına devredemez." Hak kişiye sıkı sıkıya bağlıdır.
m.619/2 — iflas: bakım borçlusunun iflası hâlinde bakım alacaklısı; borçlunun ödemekle yükümlü olduğu dönemsel gelirin elde edilebilmesi için ilgili sosyal güvenlik kurumunca ödenmesi gereken anapara değerine eşit bir parayı, iflas masasına alacak kaydettirme hakkını elde eder.
m.619/3 — hacze katılma: bakım alacaklısı, bu alacağını karşılamak üzere, üçüncü kişilerce borçluya karşı yürütülmekte olan hacze katılabilir.
İflas ve haciz süreçlerinin genel çerçevesi için iflas yoluyla takip ve doğrudan iflas yazımıza bakınız.
Vesayet altındaki kişide iki kademeli izin
⚠ Bakım alacaklısı vesayet altındaysa özel bir kural işler: Türk Medeni Kanunu m.463/4, ömür boyu aylık veya gelir bağlama veya ölünceye kadar bakma sözleşmeleri yapılmasını, vesayet makamının izninden sonra denetim makamının da iznine bağlar. Ayrıntısı için vesayet ve kısıtlama yazımıza bakınız.
Miras hukukuyla kesişimi
Ölünceye kadar bakma sözleşmesi, ölüme bağlı tasarruflarla aynı şey değildir; ancak mirasçı atanmasını içerdiğinde miras sözleşmesi rejimine tabidir (m.611/2). Mirasbırakanın sağlığında yaptığı devirlerin gerçekte bağış olduğu iddiası ayrı bir davanın konusudur; bunun için muris muvazaası yazımıza bakınız. Vasiyetnamenin geçerliliğine yönelik itirazlar için ise vasiyetnamenin iptali yazımız ilgilidir.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: sözleşme metni ve düzenlenme biçimi (resmî şekil mi, adi yazılı mı, bakım kurumu aracılığıyla mı), devredilen malvarlığına ilişkin tapu kayıtları ve devir tarihleri, bakım alacaklısının önceki sosyal ve ekonomik durumuna ilişkin bilgi, bakımın fiilen nasıl yürütüldüğüne dair kayıtlar, taşınmaz üzerinde ipotek tesis edilip edilmediği, ve bakım borçlusu vefat etmişse ölüm tarihi.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: sözleşmenin m.612'deki şekil şartını karşılayıp karşılamadığı ve bakım kurumu istisnasının uygulanıp uygulanmayacağı, taşınmaz devredilmişse m.613'teki yasal ipotek hakkının kullanılabilirliği, bakım ediminin m.614'teki iki ölçüte göre yeterli olup olmadığı, m.617 uyarınca önel verilmeksizin fesih şartlarının bulunup bulunmadığı ve hâkimin ömür boyu gelir seçeneğinin bu dosyaya uygunluğu, bakım borçlusu vefat etmişse bir yıllık sürenin durumu, ve bakım alacaklısı vesayet altındaysa iki kademeli iznin alınıp alınmadığı.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil şekil denetimidir; miras sözleşmesi şeklinde yapılmamış bir sözleşmede sonraki tartışmaların çoğu konusuz kalır.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, sözleşmenin miras sözleşmesi şeklinde yapılmadıkça geçerli olmayacağını ve bakım alacaklısının hakkını devredemeyeceğini açıkça yazmaktadır.
