Vesayet altındaki bir kişiyle — ya da onun vasisiyle — işlem yapan herkesin sorması gereken tek soru vardır: bu işlem izne tabi mi, ve hangi kademeye?
Türk Medeni Kanunu iki ayrı liste kurar. m.462, vesayet makamının iznini gerektiren on dört işlemi sayar. m.463 ise, vesayet makamının izninden sonra denetim makamının da iznini gerektiren yedi işlemi ayrıca sayar.
Bu listelerden birine giren bir işlem, izin alınmadan yapıldığında dayanaksız kalır. Taşınmaz satın alan, kredi veren veya ortaklık kuran taraf için bu, işlemin başında kontrol edilmesi gereken bir eşiktir.
Kısıtlama sebepleri: dört ayrı yol
m.405 — akıl hastalığı veya akıl zayıflığı: "Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen veya korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır."
🔑 Aynı maddenin ikinci fıkrası bir bildirim yükümlülüğü getirir: görevlerini yaparlarken vesayet altına alınmayı gerekli kılan bir durumun varlığını öğrenen idarî makamlar, noterler ve mahkemeler, bu durumu hemen yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadırlar.
m.406 — savurganlık ve bağımlılık: savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya malvarlığını kötü yönetmesi sebebiyle kendisini veya ailesini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açan ve bu yüzden devamlı korunmaya ve bakıma muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehdit eden kişi kısıtlanır.
🔴 m.407 — özgürlüğü bağlayıcı ceza (2/3/2024 tarihli 7499 sayılı Kanun'un 5. maddesiyle değiştirilmiştir): "Kesinleşmiş hapis cezasının infazı amacıyla ceza infaz kurumunda bulunan ergin bir kişi, isteği üzerine kısıtlanır veya kendisine kayyım atanır."
⚠ Bu fıkra 2024 başında yeniden yazılmıştır; yürürlükteki metin kısıtlamayı kişinin isteğine bağlamakta ve kayyım atanmasını da bir seçenek olarak öngörmektedir. Bu tarihten önce hazırlanmış kaynaklardaki anlatım güncel metinle karşılaştırılmalıdır.
m.408 — istek üzerine kısıtlama: "Yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin kısıtlanmasını isteyebilir."
Usul: dinlenme, sağlık kurulu raporu, ilân
m.409/1: "Bir kimse dinlenilmeden savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetimi veya isteği sebebiyle kısıtlanamaz."
Dinlenme şartı, kişinin kendi isteğiyle kısıtlanma hâlinde dahi aranır.
m.409/2: akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir. (2/3/2024 tarihli 7499 sayılı Kanun'la değiştirilen cümleye göre) raporun tanzimi için gereklilik bulunması hâlinde m.436 hükümleri uygulanır.
m.410 — ilân ve üçüncü kişiler: kısıtlama kararı, kesinleşince hemen kısıtlının yerleşim yeri ile nüfusa kayıtlı olduğu yerde ilân olunur.
🔑 Ve ikinci fıkra üçüncü kişileri korur: "Kısıtlama, iyiniyetli üçüncü kişileri ilândan önce etkilemez." İlândan önce iyiniyetle işlem yapan üçüncü kişi bakımından kısıtlama ileri sürülemez.
m.419: vesayet makamı gecikmeksizin vasi atamakla yükümlüdür. ⚠ "Gerek duyulduğunda henüz ergin olmayanların da kısıtlanmasına karar verilebilir; ancak, kısıtlama kararı ergin olduktan sonra sonuç doğurur."
Birinci kademe: vesayet makamının izni (m.462)
m.462, on dört işlemi sayar. Bunlar vasinin tek başına yapamayacağı işlemlerdir:
- Taşınmazların alımı, satımı, rehnedilmesi ve bunlar üzerinde başka bir aynî hak kurulması,
- Olağan yönetim ve işletme ihtiyaçları dışında kalan taşınır veya diğer hak ve değerlerin alımı, satımı, devri ve rehnedilmesi,
- Olağan yönetim sınırlarını aşan yapı işleri,
- Ödünç verme ve alma,
- Kambiyo taahhüdü altına girme,
- Bir yıl veya daha uzun süreli ürün ve üç yıl veya daha uzun süreli taşınmaz kirası sözleşmeleri yapılması,
- Vesayet altındaki kişinin bir sanat veya meslekle uğraşması,
- Acele hâllerde vasinin geçici önlemler alma yetkisi saklı kalmak üzere, dava açma, sulh olma, tahkim ve konkordato yapılması,
- Mal rejimi sözleşmeleri, mirasın paylaştırılması ve miras payının devri sözleşmeleri yapılması,
- Borç ödemeden aciz beyanı,
- Vesayet altındaki kişi hakkında hayat sigortası yapılması,
- Çıraklık sözleşmesi yapılması,
- Vesayet altındaki kişinin bir eğitim, bakım veya sağlık kurumuna yerleştirilmesi,
- Vesayet altındaki kişinin yerleşim yerinin değiştirilmesi.
Altıncı bentteki süre eşikleri dikkat ister: ürün kirasında bir yıl, taşınmaz kirasında üç yıl ve üzeri sözleşmeler izne tabidir.
Sekizinci bent de öyle: vasi, dava açmak veya sulh olmak için dahi izin almalıdır — acele hâllerde geçici önlem yetkisi saklıdır.
İkinci kademe: denetim makamının da izni (m.463)
m.463, vesayet makamının izninden sonra denetim makamının da iznini gerektiren yedi işlemi sayar:
- Vesayet altındaki kişinin evlât edinmesi veya evlât edinilmesi,
- Vesayet altındaki kişinin vatandaşlığa girmesi veya çıkması,
- Bir işletmenin devralınması veya tasfiyesi, kişisel sorumluluğu gerektiren bir ortaklığa girilmesi veya önemli bir sermaye ile bir şirkete ortak olunması,
- Ömür boyu aylık veya gelir bağlama veya ölünceye kadar bakma sözleşmeleri yapılması,
- Mirasın kabulü, reddi veya miras sözleşmesi yapılması,
- Küçüğün ergin kılınması,
- Vesayet altındaki kişi ile vasi arasında sözleşme yapılması.
| Kademe | Kapsam | Örnek |
|---|---|---|
| Vesayet makamı (m.462) | 14 işlem | Taşınmaz alım-satımı, rehin, ödünç, kambiyo taahhüdü, dava ve sulh, yerleşim yeri değişikliği |
| + Denetim makamı (m.463) | 7 işlem — önce vesayet, sonra denetim | Mirasın kabulü veya reddi, işletme devralma, kişisel sorumluluklu ortaklık, vasi ile sözleşme |
🔑 Üçüncü ve yedinci bentler ticari işlemler bakımından belirleyicidir: vesayet altındaki kişinin kişisel sorumluluk doğuran bir ortaklığa girmesi veya önemli bir sermaye ile şirkete ortak olması iki kademeli izne tabidir; vasi ile vesayet altındaki kişi arasında yapılacak sözleşme de aynı rejimdedir.
Mirasın reddi de bu listededir; reddin kendi süresi ve şartları için reddi miras yazımıza bakınız.
Çocuklar bakımından: velayetten vesayete
Küçükler kural olarak velayet altındadır; velayetin kaldırıldığı hâllerde çocuğa vasi atanabilir (m.349). Velayetin değiştirilmesi ve kaldırılması rejimi için velayetin değiştirilmesi ve kişisel ilişki yazımıza bakınız.
Boşanma sürecinde çocuk vesayet altındaysa, mahkeme velayet ve kişisel ilişkiyi düzenlerken vasinin ve vesayet makamının düşüncesini almak durumundadır (m.182/1); bunun çerçevesi için anlaşmalı boşanma protokolü yazımız ilgilidir.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: kısıtlama kararı ve kesinleşme şerhi, vasi atama kararı ve vasinin yetkilerini gösteren belgeler, planlanan işlemin konusu ve tutarı, taşınmaz söz konusuysa tapu kaydı, kira söz konusuysa sözleşme süresi, ve daha önce alınmış vesayet veya denetim makamı izinleri.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: planlanan işlemin m.462'deki on dört bentten birine girip girmediği, giriyorsa ayrıca m.463'teki yedi bentten birine de girip iki kademeli izin gerekip gerekmediği, kira sözleşmelerinde bir yıl / üç yıl eşiklerinin aşılıp aşılmadığı, kısıtlama kararının ilân edilip edilmediği ve m.410/2 uyarınca iyiniyetli üçüncü kişi korumasının bu işlemde işleyip işlemediği, ve kısıtlama talebi hazırlanıyorsa m.405-408'deki hangi sebebe dayanılacağı ile m.409'daki dinlenme ve sağlık kurulu raporu şartlarının nasıl karşılanacağı.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil işlemin listelerde yerinin bulunmasıdır; izne tabi bir işlemin izinsiz yapılması sonradan giderilmesi güç sonuçlar doğurur.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayalı kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilebileceğini (m.409/2) ve bazı işlemlerin iki ayrı makamın izniyle yapılabileceğini (m.463) açıkça yazmaktadır.
