Bu süreçte tarafların elindeki en güçlü araç itiraz değil, takvimdir. İki cümle bunu özetler:
"İtiraz, karar kesinleşinceye kadar yetki işlemlerini durdurur." (6356 m.43/5)
"Bu süre içerisinde, grev kararının alınmaması veya uygulanacağı tarihin karşı tarafa bildirilmemesi hâlinde toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi düşer." (m.60/1)
Yani işveren tarafında altı iş günlük bir itiraz süreci tüm yetki zincirini askıya alabilir; sendika tarafında ise altmış günlük bir pencerenin kaçırılması kazanılmış yetkiyi düşürür.
Yetkinin üç barajı
m.41/1 üç eşiği aynı anda arar:
- İşkolu barajı: sendikanın, kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birinin üyesi bulunması,
- İşyeri barajı: toplu iş sözleşmesinin kapsamına girecek işyerinde başvuru tarihinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasının üyesi olması,
- İşletme barajı: işletmede ise yüzde kırkının üyesi olması.
m.41/2: işletme toplu iş sözleşmelerinde işyerleri bir bütün olarak dikkate alınır ve yüzde kırk çoğunluk buna göre hesaplanır.
🔑 m.41/3: işletmede birden çok sendikanın yüzde kırk veya fazla üyesi varsa, başvuru tarihinde en çok üyeye sahip sendika yetkilidir.
m.41/4: bir işveren sendikası, üyesi işverenlere ait işyerleri için; sendika üyesi olmayan bir işveren ise kendi işyerleri için toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkilidir.
İstatistikler: ocak ve temmuz, ve donan yetki
m.41/5: yüzde birlik işkolu barajının tespitinde Bakanlıkça her yıl ocak ve temmuz aylarında yayımlanan istatistikler esas alınır. Yayımlanan istatistik, yeni istatistik yayımlanıncaya kadar geçerlidir.
🔑 Aynı fıkranın son cümlesi önemli bir güvence verir: "Yetki belgesi almak üzere başvuran veya yetki belgesi alan işçi sendikasının yetkisini daha sonra yayımlanacak istatistikler etkilemez."
⏱ m.41/6 — istatistiğe itiraz: "Yayımından itibaren on beş gün içinde itiraz edilmeyen istatistik kesinleşir." İstatistiğin gerçeğe uymadığı gerekçesiyle bu süre içinde Ankara İş Mahkemesine başvurulabilir. Mahkeme itirazı on beş gün içinde sonuçlandırır; istinafta bölge adliye mahkemesi bir ay, temyizde Yargıtay bir ay içinde kesin olarak karara bağlar.
m.41/7: Bakanlık, yetkili sendikanın belirlenmesinde ve istatistiklerin düzenlenmesinde üyelik ve üyelikten çekilme bildirimleri ile SGK'ya yapılan işçi bildirimlerini esas alır.
🔴 Yetki itirazı: altı iş günü ve somut delil şartı
m.43/1: tespit yazısını alan işçi veya işveren sendikaları ya da sendika üyesi olmayan işveren; taraflardan birinin veya her ikisinin yetki şartlarına sahip olmadığı veya kendisinin bu şartları taşıdığı yolundaki itirazını, nedenlerini de göstererek, yazının kendilerine tebliğ edildiği tarihten itibaren altı iş günü içinde mahkemeye yapabilir.
m.43/2 — iki usul kuralı:
- İtiraz dilekçesi, görevli makama kayıt ettirildikten sonra mahkemeye verilir.
- "Kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin yüzde birinden daha az üyesi bulunan işçi sendikası, yetki itirazında bulunamaz."
🔴 m.43/3 — delil şartı: "İtiraz dilekçesinde veya ekinde somut delillerin yer almaması hâlinde itiraz incelenmeksizin reddedilir."
Aynı fıkra iki farklı inceleme rejimi kurar:
- İşçi ve üye sayılarının tespitinde maddi hata ve süreye ilişkin itirazlar: mahkeme altı iş günü içinde, duruşma yapmaksızın kesin olarak karara bağlar.
- Bunların dışındaki itirazlar: mahkeme duruşma yaparak karar verir; istinafta bölge adliye mahkemesi bir ay, temyizde Yargıtay bir ay içinde kesin olarak karar verir.
m.43/4: kendisine yetki şartlarına sahip olmadığı bildirilen işçi sendikası, altı iş günü içinde yetkili olup olmadığının tespiti için dava açabilir. Mahkeme davayı, o işkolunda en az yüzde bir üye kaydeden işçi sendikaları ile işveren sendikasına veya sendika üyesi olmayan işverene de bildirir ve davayı iki ay içinde sonuçlandırır.
🔴 m.43/5: "İtiraz, karar kesinleşinceye kadar yetki işlemlerini durdurur."
m.44 — yetki belgesi: tespit yazısına süresinde itiraz edilmemişse sürenin bitimini takip eden altı iş günü içinde; itiraz reddedilmişse ya da sendikanın itirazı üzerine yetki şartlarını taşıdığını tespit eden kesinleşmiş mahkeme kararının tebliğinden itibaren altı iş günü içinde ilgili sendikaya Bakanlıkça yetki belgesi verilir.
| Aşama | Süre |
|---|---|
| İstatistiğe itiraz | 15 gün (Ankara İş Mahkemesi), mahkeme 15 gün |
| Yetki tespitine itiraz | Tebliğden 6 iş günü |
| Maddi hata / süre itirazı | Mahkeme 6 iş günü, duruşmasız, kesin |
| Diğer itirazlar | Duruşmalı; istinaf 1 ay, temyiz 1 ay kesin |
| Yetkisizlik bildirilen sendikanın davası | 6 iş günü; mahkeme 2 ay |
| İtirazın etkisi | Karar kesinleşene kadar yetki işlemleri durur |
| Yetki belgesi | 6 iş günü içinde verilir |
Toplu iş sözleşmesinin süresi ve etkisi
m.35/1: toplu iş sözleşmesi yazılı olarak yapılır.
🔴 m.35/2: "Toplu iş sözleşmesi en az bir ve en çok üç yıl süreli olarak yapılabilir. Toplu iş sözleşmesinin süresi, sözleşmenin imzalanmasından sonra taraflarca uzatılamaz, kısaltılamaz ve sözleşme süresinden önce sona erdirilemez."
m.35/3: faaliyetleri bir yıldan az süren işlerde uygulanmak üzere yapılan sözleşmelerin süresi bir yıldan az olabilir; işin bitmemesi hâlinde bu sözleşmeler bir yılın sonuna kadar uygulanır.
⏱ m.35/4: sözleşme süresinin bitmesinden önceki yüz yirmi gün içinde yeni sözleşme için yetki başvurusunda bulunulabilir. Ancak yapılacak sözleşme, önceki sözleşme sona ermedikçe yürürlüğe giremez.
m.36/1 — normatif etki: toplu iş sözleşmesinde aksi belirtilmedikçe iş sözleşmeleri toplu iş sözleşmesine aykırı olamaz; aykırı hükümlerin yerini toplu iş sözleşmesindeki hükümler alır. Buna karşılık toplu iş sözleşmesinde iş sözleşmelerine aykırı hükümler bulunuyorsa, "iş sözleşmesinin işçi yararına olan hükümleri geçerlidir."
🔴 Grev ve lokavt: altmış gün ve altı iş günü
m.60/1 — grev: grev kararı, uyuşmazlık tutanağının tebliği tarihinden itibaren altmış gün içinde alınabilir ve bu süre içinde altı iş günü önceden karşı tarafa bildirilecek tarihte uygulamaya konulabilir.
⚠ Yaptırım ağırdır: bu süre içinde grev kararının alınmaması veya uygulanacağı tarihin bildirilmemesi hâlinde "toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi düşer."
m.60/2 — lokavt: uyuşmazlığın tarafı olan işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren, grev kararının kendisine tebliğinden itibaren altmış gün içinde lokavt kararı alabilir ve bu süre içinde altı iş günü önceden bildirilecek tarihte uygulamaya koyabilir.
m.60/3: grev ve lokavt kararları, kararı alan tarafça işyeri veya işyerlerinde derhâl ilan edilir.
🔴 m.60/4: "Bildirilen tarihte başlamayan grev hakkı veya lokavt düşer." Süresi içinde grev kararı uygulamaya konulmamışsa ve alınmış bir lokavt kararı da yoksa — veya lokavt da süresinde uygulanmamışsa — yetki belgesinin hükmü kalmaz.
m.60/5 — biçim: grev ve lokavt kararlarının uygulanacağı tarih, kararı alan tarafça karşı tarafa tebliğ edilmek üzere notere ve bir örneği de görevli makama tevdi edilir; ayrıca işyerinde derhâl ilan edilir.
m.60/7: kanuni grev kararı alınan bir uyuşmazlıkta Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı uyuşmazlığın çözümü için bizzat arabuluculuk yapabileceği gibi bir kişiyi de arabulucu olarak görevlendirebilir.
⚠ Not: m.60/6, Anayasa Mahkemesinin 22/10/2014 tarihli ve E.2013/1, K.2014/161 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. İptal edilen fıkranın içeriğine dayanan bir değerlendirme yapmıyoruz.
Grevin ertelenmesi ve Yüksek Hakem Kurulu
m.63/1: karar verilmiş veya başlanmış olan kanuni bir grev veya lokavt; genel sağlığı veya millî güvenliği bozucu nitelikte ise Cumhurbaşkanı bu uyuşmazlıkta grev ve lokavtı altmış gün süre ile erteleyebilir. "Erteleme süresi, kararın yayımı tarihinde başlar."
m.63/2: erteleme kararının yürürlüğe girmesi üzerine, m.60/7'ye göre belirlenen arabulucu, uyuşmazlığın çözümü için erteleme süresince her türlü çabayı gösterir. Taraflar erteleme süresi içinde anlaşarak uyuşmazlığı özel hakeme de götürebilir.
🔴 m.63/3: erteleme süresinin sonunda anlaşma sağlanamazsa, altı iş günü içinde taraflardan birinin başvurusu üzerine uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulunca çözülür. "Aksi takdirde işçi sendikasının yetkisi düşer."
⚠ Erteleme, uyuşmazlığı dondurmaz; altmış günün sonunda yeni bir altı iş günlük süre başlatır ve bu süre kaçırılırsa sonuç yine yetkinin düşmesidir.
Grev sırasında işyerinde ne olur
m.64/1:
- "İşçiler greve katılıp katılmamakta serbesttir."
- Greve katılan işçiler ile lokavta maruz kalan işçiler işyerinden ayrılmak zorundadır.
- Greve katılmayan veya katılmaktan vazgeçenlerin işyerinde çalışmaları hiçbir şekilde engellenemez.
- 🔑 "Ancak, işveren bu işçileri çalıştırıp çalıştırmamakta serbesttir."
m.64/2: greve katılan veya lokavta maruz kalan işçilerin işyerine giriş çıkışı engellemeleri yasaktır.
İşçilik alacaklarının zamanaşımı ve arabuluculuk rejimi için işçilik alacaklarında zamanaşımı yazımıza bakınız. Feshe bağlı uyuşmazlıklarda süre haritası için işe iade davası yazımız ilgilidir. İş sağlığı ve güvenliği teftişinden doğan durdurma rejimi ayrıdır; işin durdurulması yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: yetki tespit yazısı ve tebliğ tarihi, işyeri veya işletmedeki başvuru tarihindeki işçi sayısı ve SGK bildirim dökümü, işletme sözleşmesi söz konusuysa kapsama giren işyerlerinin listesi, Bakanlığın ilgili ocak/temmuz istatistiği, varsa mevcut toplu iş sözleşmesi ve bitiş tarihi, uyuşmazlık aşamasındaysa uyuşmazlık tutanağı ve tebliğ tarihi, grev veya lokavt kararı alınmışsa noter tevdi belgesi ve bildirilen uygulama tarihi.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: m.41'deki üç barajın (işkolu %1, işyeri yarıdan fazla, işletme %40) başvuru tarihi itibarıyla hesabı, itiraz düşünülüyorsa altı iş günlük sürenin başlangıcı ve m.43/3'teki somut delil şartının bu dosyada karşılanabilirliği, itirazın maddi hata/süre kategorisine mi yoksa duruşmalı kategoriye mi gireceği, m.43/5 uyarınca yetki işlemlerinin duracak olmasının ticari takvime etkisi, mevcut sözleşme varsa m.35/4'teki yüz yirmi günlük yetki başvurusu penceresi, grev aşamasında m.60'taki altmış gün ve altı iş günü takviminin kurulması, ve erteleme hâlinde m.63/3'teki altı iş günlük Yüksek Hakem Kurulu başvurusunun planlanması.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil tebliğ tarihlerinin ve işçi sayısının tespitidir; altı iş günü, çoğu işverenin iç onay sürecinden kısadır.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, itiraz dilekçesinde somut delil bulunmaması hâlinde itirazın incelenmeksizin reddedileceğini ve süresinde alınmayan grev kararında yetkinin düşeceğini açıkça yazmaktadır.
