İşe iade dosyası üç kez ölebilir. Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya gidilmezse; arabuluculuk son tutanağından itibaren iki hafta içinde dava açılmazsa; ve dava kazanıldıktan sonra kesinleşen kararın tebliğinden itibaren on işgünü içinde işe başlamak için işverene başvurulmazsa.
Üçüncüsü en acı olanıdır: dava kazanılmış, fesih geçersiz sayılmış, ama süresinde başvurulmadığı için fesih geçerli hâle gelmiştir.
Bunlardan önce gelen bir soru daha vardır: bu korumanın kapsamında mısınız?
İş güvencesinin kapısı: üç şart
m.18/1: otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde, en az altı aylık kıdemi olan işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden işveren; işçinin yeterliliğinden veya davranışlarından ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır.
⚠ Aynı fıkrada bir istisna vardır: yer altı işlerinde çalışan işçilerde kıdem şartı aranmaz (6552 sayılı Kanun'la eklenmiştir).
Sayının ve kıdemin hesabı (m.18/4): altı aylık kıdem, aynı işverenin bir veya değişik işyerlerinde geçen süreler birleştirilerek hesap edilir. İşverenin aynı işkolunda birden fazla işyeri bulunması hâlinde, işyerinde çalışan işçi sayısı bu işyerlerinde çalışan toplam işçi sayısına göre belirlenir.
Bu ikinci cümle sık gözden kaçar: tek başına otuzun altında görünen bir işyeri, aynı işkolundaki diğer işyerleriyle birlikte eşiği aşabilir.
Kapsam dışı kalanlar: yönetici istisnası
🔴 m.18/5 iş güvencesi rejiminin sınırını çizer:
"İşletmenin bütününü sevk ve idare eden işveren vekili ve yardımcıları ile işyerinin bütününü sevk ve idare eden ve işçiyi işe alma ve işten çıkarma yetkisi bulunan işveren vekilleri hakkında bu madde, 19 ve 21 inci maddeler ile 25 inci maddenin son fıkrası uygulanmaz."
İki ayrı grup vardır ve şartları farklıdır:
- İşletmenin bütününü sevk ve idare eden işveren vekili ve yardımcıları — burada ayrıca işe alma/çıkarma yetkisi aranmaz.
- İşyerinin bütününü sevk ve idare eden işveren vekilleri — bunlar için ek olarak işçiyi işe alma ve işten çıkarma yetkisinin bulunması aranır.
Sonuç ağırdır: bu kişiler hakkında m.18 (geçerli sebep), m.19 (usul) ve m.21 (işe iade sonuçları) uygulanmaz. Yani genel müdür düzeyindeki bir yönetici, unvanı ne olursa olsun bu tanıma giriyorsa işe iade davası açamaz; hakları ihbar ve kıdem tazminatı ile genel hükümler çerçevesinde kalır.
Bu nedenle üst düzey yönetici dosyalarında ilk tartışma feshin haklılığı değil, fiilen hangi yetkilere sahip olunduğudur — unvan değil, sevk ve idare ile işe alma/çıkarma yetkisinin gerçekte kimde olduğu.
Geçerli sebep sayılmayanlar
m.18/3 kapalı olmayan ama bağlayıcı bir liste verir. "Özellikle aşağıdaki hususlar fesih için geçerli bir sebep oluşturmaz":
- (a) Sendika üyeliği veya çalışma saatleri dışında ya da işverenin rızasıyla çalışma saatleri içinde sendikal faaliyetlere katılmak,
- (b) İşyeri sendika temsilciliği yapmak,
- (c) Mevzuattan veya sözleşmeden doğan haklarını takip veya yükümlülüklerini yerine getirmek için işveren aleyhine idari veya adli makamlara başvurmak ya da başlatılmış sürece katılmak,
- (d) Irk, renk, cinsiyet, medeni hâl, aile yükümlülükleri, hamilelik, doğum, din, siyasi görüş ve benzeri nedenler,
- (e) m.74'te öngörülen ve kadın işçilerin çalıştırılmasının yasak olduğu sürelerde işe gelmemek,
- (f) Hastalık veya kaza nedeniyle m.25/I-b'deki bekleme süresinde işe geçici devamsızlık.
(c) bendi pratikte önemlidir: işveren aleyhine dava açmış veya şikâyette bulunmuş olmak, tek başına geçerli bir fesih sebebi değildir.
Fesihte usul: yazılı, gerekçeli, savunma alınmış
m.19/1: işveren fesih bildirimini yazılı olarak yapmak ve fesih sebebini açık ve kesin bir şekilde belirtmek zorundadır.
🔑 m.19/2: "Hakkındaki iddialara karşı savunmasını almadan bir işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesi, o işçinin davranışı veya verimi ile ilgili nedenlerle feshedilemez." İşverenin m.25/II şartlarına uygun fesih hakkı saklıdır.
İki sınır birlikte okunmalıdır: davranış veya verim gerekçesiyle yapılan fesihte savunma alınmamışsa usul sakattır; buna karşılık m.25/II (haklı nedenle derhâl fesih) hâlleri bu kuralın dışındadır.
Üç süre
m.20/1 (7036 sayılı Kanun'la değiştirilmiştir) yolu baştan sona kurar:
"İş sözleşmesi feshedilen işçi, fesih bildiriminde sebep gösterilmediği veya gösterilen sebebin geçerli bir sebep olmadığı iddiası ile fesih bildiriminin tebliği tarihinden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle, İş Mahkemeleri Kanunu hükümleri uyarınca arabulucuya başvurmak zorundadır. Arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılamaması hâlinde, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir. Taraflar anlaşırlarsa uyuşmazlık aynı sürede iş mahkemesi yerine özel hakeme de götürülebilir."
Ve doğrudan dava açılırsa ne olacağı da yazılıdır: arabulucuya başvurmaksızın doğrudan dava açılması sebebiyle davanın usulden reddi hâlinde ret kararı taraflara resen tebliğ edilir; kesinleşen ret kararının resen tebliğinden itibaren iki hafta içinde arabulucuya başvurulabilir.
| Adım | Süre | Başlangıç |
|---|---|---|
| Arabulucuya başvuru | 1 ay | Fesih bildiriminin tebliği |
| İş mahkemesinde dava (veya özel hakem) | 2 hafta | Arabuluculuk son tutanağı |
| Doğrudan dava açılıp usulden reddedilirse arabuluculuk | 2 hafta | Kesinleşen ret kararının resen tebliği |
| İşe başlamak için işverene başvuru | 10 işgünü | Kesinleşen kararın tebliği |
| İşverenin işe başlatması | 1 ay | İşçinin başvurusu |
🔑 İspat yükü (m.20/2): "Feshin geçerli bir sebebe dayandığını ispat yükümlülüğü işverene aittir. İşçi, feshin başka bir sebebe dayandığını iddia ettiği takdirde, bu iddiasını ispatla yükümlüdür."
Yargılama (m.20/3): dava ivedilikle sonuçlandırılır. Mahkeme kararına karşı istinaf yoluna başvurulması hâlinde, bölge adliye mahkemesi ivedilikle ve kesin olarak karar verir. Bu, işe iade uyuşmazlığının istinafta sona erdiği anlamına gelir.
⚖ Maddenin dördüncü fıkrası Anayasa Mahkemesi'nin 19/10/2005 tarihli ve E.2003/66, K.2005/72 sayılı kararı ile iptal edilmiştir.
Geçersiz fesih: dört ay ve dört ilâ sekiz maaş
m.21/1: feshin geçersizliğine karar verildiğinde işveren, işçiyi bir ay içinde işe başlatmak zorundadır. İşçiyi başvurusu üzerine işveren bir ay içinde işe başlatmazsa, işçiye en az dört aylık ve en çok sekiz aylık ücreti tutarında tazminat ödemekle yükümlü olur.
m.21/2: mahkeme veya özel hakem, geçersizliğe karar verdiğinde işe başlatılmama tazminatının miktarını da belirler.
m.21/3 — boşta geçen süre: kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmadığı süre için işçiye en çok dört aya kadar doğmuş bulunan ücret ve diğer hakları ödenir.
m.21/4 (7036 ile eklenmiştir): mahkeme veya özel hakem, ikinci fıkradaki tazminat ile üçüncü fıkradaki ücret ve diğer hakları dava tarihindeki ücreti esas alarak parasal olarak belirler.
m.21/5 — mahsup: işçi işe başlatılırsa, peşin olarak ödenen bildirim süresine ait ücret ile kıdem tazminatı, yapılacak ödemeden mahsup edilir. İşe başlatılmayan işçiye bildirim süresi verilmemiş veya ücreti peşin ödenmemişse, bu sürelere ait ücret tutarı ayrıca ödenir.
🔴 m.21/6 — on işgünü: "İşçi kesinleşen mahkeme veya özel hakem kararının tebliğinden itibaren on işgünü içinde işe başlamak için işverene başvuruda bulunmak zorundadır. İşçi bu süre içinde başvuruda bulunmaz ise, işverence yapılmış olan fesih geçerli bir fesih sayılır ve işveren sadece bunun hukuki sonuçları ile sorumlu olur."
Kazanılan davanın sonucunu kaybettiren fıkra budur. Süre on işgünüdür ve kararın kesinleşmesinden değil, kesinleşen kararın tebliğinden işler.
Arabuluculukta anlaşma: üç kalem zorunlu
m.21/7 (7036 ile eklenmiştir): arabuluculuk faaliyeti sonunda taraflar işçinin işe başlatılması konusunda anlaşırlarsa şunları belirlemeleri zorunludur:
- (a) İşe başlatma tarihini,
- (b) Üçüncü fıkradaki ücret ve diğer hakların parasal miktarını,
- (c) İşçinin işe başlatılmaması durumunda ikinci fıkradaki tazminatın parasal miktarını.
⚠ "Aksi takdirde anlaşma sağlanamamış sayılır ve son tutanak buna göre düzenlenir." Üç kalemden biri eksik yazılan bir arabuluculuk anlaşması, anlaşma sayılmaz.
Ayrıca: işçinin kararlaştırılan tarihte işe başlamaması hâlinde fesih geçerli hâle gelir ve işveren sadece bunun hukuki sonuçlarıyla sorumlu olur.
🔴 m.21 son fıkra: "Bu maddenin birinci, ikinci ve üçüncü fıkra hükümleri sözleşmeler ile hiçbir suretle değiştirilemez; aksi yönde sözleşme hükümleri geçersizdir."
Çalışma koşullarında esaslı değişiklik
Fesih doğrudan yapılmayıp koşullar değiştirilerek zorlandığında m.22 devreye girer: işveren, iş sözleşmesiyle veya personel yönetmeliği ya da işyeri uygulamasıyla oluşan çalışma koşullarında esaslı bir değişikliği ancak durumu işçiye yazılı olarak bildirmek suretiyle yapabilir.
⏱ Bu şekle uygun yapılmayan ve işçi tarafından altı işgünü içinde yazılı olarak kabul edilmeyen değişiklikler işçiyi bağlamaz. İşçi öneriyi bu süre içinde kabul etmezse işveren, değişikliğin geçerli bir nedene dayandığını veya fesih için başka bir geçerli neden bulunduğunu yazılı olarak açıklamak ve bildirim süresine uymak suretiyle sözleşmeyi feshedebilir. İşçi bu durumda m.17 ilâ 21 hükümlerine göre dava açabilir.
İşçilik alacaklarının zamanaşımı ve arabuluculuk rejimi ayrı işler; bunun için işçilik alacaklarında zamanaşımı yazımıza bakınız. Fesih sonrası rekabet yasağı ve iş sırrı yükümlülükleri için rekabet yasağı ve iş sırrı yazımız ilgilidir.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: fesih bildirimi ve tebliğ tarihini gösteren belge, iş sözleşmesi ve varsa görev tanımı ile imza yetkisi/vekâlet belgeleri, işyerindeki işçi sayısı ve işverenin aynı işkolundaki diğer işyerlerine ilişkin bilgi, işe giriş tarihiniz, davranış veya verim gerekçesi varsa savunma istem yazısı ve verdiğiniz savunma, ve varsa arabuluculuk son tutanağı.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: iş güvencesi kapsamında olup olmadığınız (otuz işçi, altı ay kıdem, belirsiz süreli sözleşme) ve m.18/5'teki yönetici istisnasının sizin fiilî yetkileriniz bakımından uygulanıp uygulanmadığı, bir aylık arabuluculuk süresinin hangi tarihte dolduğu, arabuluculuk bitmişse iki haftalık dava süresinin durumu, fesih sebebinin m.18/3'teki geçerli sayılmayan hâllerden birine girip girmediği, m.19/2 uyarınca savunma alınmamış olmasının doğurduğu sonuç, ve kazanma hâlinde dört aya kadar ücret ile dört ilâ sekiz aylık tazminatın dava tarihindeki ücret üzerinden nasıl hesaplanacağı.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil tebliğ tarihinin tespitidir; bir aylık arabuluculuk süresi kaçırıldığında işe iade yolu kapanır.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, kazanılan davadan sonra bile işçinin on işgünü içinde işverene başvurmaması hâlinde feshin geçerli sayılacağını açıkça yazmaktadır (m.21/6).
