Tasarım hükümsüzlük dosyalarında karşı tarafın en güçlü delili çoğu kez rakip bir tasarım değil, tasarım sahibinin kendi paylaşımıdır: fuar fotoğrafı, katalog, sosyal medya gönderisi, erken satış.
Kanun bu riski kapatmaz — sadece on iki aylık bir pencere açar:
"Koruma talep edilen bir tasarım, başvuru tarihinden veya rüçhan talebi varsa rüçhan tarihinden önceki on iki ay içinde tasarımcı veya halefi ya da bu kişilerin izni ile üçüncü bir kişi tarafından veya tasarımcı ya da halefleri ile olan ilişkinin kötüye kullanımı sonucu kamuya sunulması hâlinde bu açıklama tasarımın yeniliğini ve ayırt edici niteliğini etkilemez." (6769 m.57/2)
Bu pencere kapandıktan sonra yapılan başvuru, kendi açıklamanız nedeniyle hükümsüzlük riskiyle karşılaşır.
Bu yazı tasarım korumasının tanıtımı değildir; tescilin çürüdüğü noktalara odaklanır. Patent, faydalı model, tasarım ve coğrafi işaretin genel çerçevesi ve koruma süreleri için Patent, Faydalı Model, Tasarım ve Coğrafi İşaret yazımıza bakınız.
Birinci risk: kamuya sunma
m.57/1 kamuya sunmayı geniş tanımlar: sergileme, satış gibi yollarla piyasaya sürme, kullanma, tarif, yayım, tanıtım veya benzer amaçlı faaliyetler.
🔑 Ve tek bir istisna bırakır: "Tasarımın gizlilik şartıyla üçüncü bir kişiye açıklanması kamuya sunma sayılmaz."
⚠ Bu cümle, üretici ve tedarikçi görüşmelerinde gizlilik sözleşmesini teknik bir formalite olmaktan çıkarır. Numune gönderimi, kalıp çalışması, fason üretim görüşmesi — gizlilik şartı yoksa bunlar kamuya sunma olarak değerlendirilebilir ve yeniliği tüketebilir.
Yenilik ölçütü coğrafi olarak sınırsızdır. m.56/4'e göre tasarımın aynısı, ilgili tarihten önce "dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamış ise" tasarım yeni kabul edilir. Yani yurt dışındaki bir fuar veya yabancı bir katalog da yeniliği tüketebilir.
⚠ Aynı fıkranın son cümlesi ikinci bir tuzak taşır: "Tasarımlar sadece küçük ayrıntılarda farklılık gösteriyorsa aynı kabul edilir." Önceki modeli küçük değişikliklerle yeniden tescil ettirmek, yeniliği yeniden doğurmaz.
| Durum | Sonuç |
|---|---|
| Fuarda sergileme, katalog, satış, tanıtım | Kamuya sunma (m.57/1) |
| Gizlilik şartıyla üçüncü kişiye açıklama | Kamuya sunma değil (m.57/1) |
| Kendi açıklamanız, başvurudan önceki 12 ay içinde | Yeniliği etkilemez (m.57/2) |
| İlişkinin kötüye kullanımıyla başkasının açıklaması | Yeniliği etkilemez (m.57/2) |
| 12 ayı aşan kendi açıklamanız | Hükümsüzlük riski |
İkinci risk: teknik zorunluluk ve montaj
m.58/4, koruma kapsamı dışında kalan hâlleri sayar. İkisi ticari uyuşmazlıklarda sürekli karşımıza çıkar:
- (b) Ürünün teknik fonksiyonunun zorunlu kıldığı görünüm özellikleri,
- (c) Tasarımın kullanıldığı veya uygulandığı ürünün, başka bir ürüne mekanik olarak monte edilmesi veya bağlanması için belirli biçim ve boyutlarda üretilmesi zorunlu ürünlerin görünüm özellikleri.
Buna (a) kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı tasarımlar eklenir.
🔑 Bu istisnalar yalnızca savunma değil, aynı zamanda hükümsüzlük sebebidir: m.77/1(a), m.58/4 kapsamında olduğu ispat edilen tasarımın hükümsüzlüğüne karar verileceğini yazar.
m.58/2 ise koruma kapsamının genişliğini belirleyen ölçütü verir: "Koruma kapsamının değerlendirilmesinde, tasarımcının tasarımı geliştirmede sahip olduğu seçenek özgürlüğünün derecesi dikkate alınır."
⚠ Sonuç şudur: teknik zorunlulukların daralttığı bir üründe koruma da dardır. Fonksiyonel bir parçanın tescili, benzer fonksiyonel parçaları otomatik olarak dışlamaz.
🔑 m.58/3 — ikinci bir dayanak: bu Kanun kapsamındaki tasarım koruması, FSEK'te aranan şartları taşıması hâlinde o Kanunun sağladığı korumaya halel getirmez. Yani tasarım tescili hükümsüz kılınsa bile, ürün eser niteliği taşıyorsa telif ayağı ayrıca değerlendirilir. Bu ayağın şekil ve tazminat rejimi için FSEK: yazılı şekil ve üç kat bedel yazımıza bakınız.
Üçüncü risk: hakkın kendi sınırları
Tasarım hakkı, koruma kapsamı içinde bile sınırsız değildir. m.59/3 dört genel sınır koyar: özel amaçla sınırlı kalan ve ticari amaç taşımayan fiiller; deneme amaçlı fiiller; eğitim veya referans amaçlı çoğaltmalar — üç şartla: ticari uygulamadaki dürüstlük kurallarıyla bağdaşmak, tasarımın normal kullanımını gereksiz şekilde tehlikeye sokmamak ve kaynak göstermek; ve yabancı ülkede kayıtlı olup geçici olarak Türkiye'de bulunan deniz veya hava taşıt araçlarına ilişkin ekipman, yedek parça, aksesuar ve onarım fiilleri.
Görünüme bağımlı parçalarda m.59/4 ve m.59/5, onarım amaçlı kullanım için ayrıca üç yıllık bir eşik düzenler. Bu hükümlerin ayrıntısı için Patent, Faydalı Model, Tasarım ve Coğrafi İşaret yazımıza bakınız.
⚠ Bu yazının konusu bakımından önemli olan nokta şudur: bu sınırlar tecavüz savunmasıdır, hükümsüzlük sebebi değildir. Hükümsüzlük sebepleri m.77'de ayrıca sayılmıştır.
Hükümsüzlük hâlleri
m.77/1, mahkemenin tasarımın hükümsüzlüğüne karar vereceği hâlleri sayar:
- (a) Tasarımın m.55/1-2'deki tanımlara uygun olmadığı, m.56 ve m.57'deki şartları taşımadığı, m.58/4 ve m.64/6(c) kapsamında olduğu, başvurunun kötüniyetle yapıldığı ve bir fikri mülkiyet hakkının yetkisiz kullanımını içerdiği ispat edilmişse,
- (b) Hak sahipliğinin başka kişiye veya kişilere ait olduğu ispat edilmişse,
- (c) Sonradan kamuya açıklanan aynı veya benzer nitelikteki bir tasarımın başvuru tarihi, tescilli tasarımın başvuru tarihinden önce ise.
🔑 (c) bendi özellikle dikkat ister: henüz yayımlanmamış ama daha erken başvuru tarihli bir dosya, sonradan ortaya çıkıp tescilinizi düşürebilir. Başvuru sırasında görünmeyen bir risk, sonradan görünür hâle gelir.
m.77/2 — kısmi hükümsüzlük: belirli gerekçelerle tasarımın bir kısmına ilişkin talep kabul edilirse o kısmın tescili hükümsüz kılınır. Ancak "tescilin devamı için, kalan kısmın koruma şartlarını sağlaması ve tasarım kimliğini muhafaza etmesi şarttır."
Kim, kime karşı, ne zaman
m.78/1-2 — sıfat: hükümsüzlük kural olarak menfaati olanlar tarafından istenebilir. Ancak m.77/1(c) bendine göre sadece önceki hak sahibi; m.70 ve m.73'e göre ise ancak tasarım hakkına sahip kişiler ileri sürebilir.
⏱ 🔴 m.78/3 — süre: "Tasarımın hükümsüzlüğüne ilişkin olarak koruma süresince veya tasarım hakkının sona ermesini izleyen beş yıl içinde dava açılabilir."
⚠ Bu, çoğu kişinin beklemediği bir penceredir: koruma bittiği için "artık tartışma kapandı" varsayımı yanlıştır. Sona ermiş bir tescil, geçmişe dönük tazminat ve tecavüz ihtilaflarında beş yıl daha hükümsüzlük davasına konu olabilir.
m.78/4 — husumet: dava, dava tarihinde sicilde tasarım sahibi olarak kayıtlı kişiye karşı açılır. Sicilde hak sahibi olarak görülen kişilerin davaya katılabilmesini sağlamak için ayrıca bu kişilere bildirim yapılır.
m.78/5: tescilsiz tasarımlarda hükümsüzlük davası, hak sahibi olduğunu iddia eden kişiye karşı açılır.
Hükümsüzlüğün etkisi: geçmişe dönük
🔴 m.79/1: "Tasarımın hükümsüzlüğüne ilişkin karar geçmişe etkili olup, tasarıma bu Kanunla sağlanan koruma hiç doğmamış sayılır."
m.79/2: tasarım sahibinin ağır ihmali veya kötüniyetli hareket etmesinden zarar görenlerin tazminat talepleri saklı kalmak üzere, hükümsüzlüğün geçmişe dönük etkisi maddede sayılan belirli durumları etkilemez.
⚠ İki yönlü okunmalıdır: hükümsüzlük, tescile dayanarak yürütülmüş takiplerin dayanağını geriye dönük olarak ortadan kaldırır; buna karşılık tasarım sahibinin ağır ihmali veya kötüniyeti varsa karşı tarafın tazminat hakkı da saklıdır.
Tescilsiz tasarımda tablo değişir
m.55/4, tasarımın tescil edilmişse tescilli, ilk kez Türkiye'de kamuya sunulmuşsa tescilsiz tasarım olarak korunacağını yazar.
🔑 m.59/2, tescilsiz korumanın kapsamını daraltır: tescilsiz tasarım, sahibine engelleme hakkını sadece korunan tasarımın aynısının veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerinin kopyalanarak alınması hâlinde verir. Devamında da bir savunma tanır: "Korunan tasarımın kendi tasarımından önce kamuya sunulduğunu makul yollarla bilmesi mümkün olmayan bir tasarımcı tarafından bağımsız olarak yapılan tasarımın … kopyalanmış olduğu kabul edilmez."
⚠ Pratikte bu, tescilsiz tasarımda ispat yükünü ağırlaştırır: yalnız benzerlik değil, kopyalama ortaya konulmalıdır.
Tescile dayanmayan taklit ve iltibas iddiaları ayrıca haksız rekabet hükümlerine oturabilir; haksız rekabet yazımıza bakınız. Marka boyutu için marka hakkına tecavüz yazımız ilgilidir.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: tasarımın görselleri ve geliştirme kronolojisi, ilk kamuya sunma kaydı (fuar tarihi, katalog, ilan, ilk satış faturası, sosyal medya gönderi tarihi), başvuru ve rüçhan tarihleri ile tescil belgesi, üçüncü kişilere yapılan açıklamalarda gizlilik sözleşmesi olup olmadığı ve tarihleri, karşı tarafın ürününe ait görseller ve piyasaya sunulma tarihi, ürün bir birleşik ürünün parçasıysa görünürlük ve montaj bilgisi, ve ürün onarım amaçlı bir parça ise orijinal ürünün piyasaya ilk sürülme tarihi.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: m.57/2'deki on iki aylık hoşgörü süresinin başvuru tarihine göre durumu, gizlilik şartı taşımayan açıklamaların m.57/1 anlamında kamuya sunma sayılıp sayılmayacağı, m.56/4 uyarınca "küçük ayrıntı farkı" itirazının bu dosyadaki gücü, m.58/4(b) ve (c) kapsamındaki teknik zorunluluk ve montaj istisnalarının karşı tarafça ileri sürülebilirliği ile bunların m.77/1(a) üzerinden hükümsüzlük sebebine dönüşme riski, tecavüz savunması olarak m.59/3'teki sınırların ileri sürülebilirliği, hükümsüzlük tehdidi varsa m.78/3'teki dava penceresi (koruma süresi + beş yıl), ve tescil zayıfsa m.58/3 üzerinden FSEK ile haksız rekabetin ikinci dayanak olarak kurulabilirliği.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil ilk kamuya sunma tarihinin belgelenmesidir; bu tek tarih, hem tescilinizin ayakta kalıp kalmayacağını hem de tescilsiz korumanın hangi güne kadar sürdüğünü belirler.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, hükümsüzlük kararının geçmişe etkili olduğunu ve korumanın hiç doğmamış sayılacağını açıkça yazmaktadır.
