Sigorta Sözleşmesi: Beyan, Prim, Fesih, Emredicilik

Sigorta uyuşmazlıklarının büyük kısmı poliçe metninden değil, Türk Ticaret Kanununun sigorta hükümlerinden çözülür. Çünkü kanun bu alanda geniş bir emredicilik alanı kurar: sayılan maddeler sigorta ettiren, sigortalı ve lehtar aleyhine değiştirilemez; değiştirilirse poliçe değil kanun uygulanır.

Bu yazı sözleşmenin kurulma, prim, beyan ve sona erme eksenini ele alıyor: aydınlatma yükümlülüğü, poliçenin teklifnameyle ilişkisi, prim temerrüdü, beyan yükümlülüğünün kademeli yaptırımı, olağanüstü fesih hâlleri ve emredicilik haritası. Hasar dosyasının ödeme tarafını — teminat dışılıkta ispat yükü, muacceliyet, avans ve halefiyet — sigortada halefiyet, avans ve muacceliyet yazısında ayrıca ele aldık.

Değerlendirme 6102 sayılı Kanunun Altıncı Kitabının genel hükümlerine (m.1401-1452) dayanıyor; metin mevzuat.gov.tr'deki resmî güncel hâlinden okundu (5 Eylül 2026). Zorunlu trafik sigortası gibi özel kanunlara tabi branşlarda o kanunların hükümleri saklıdır.

Teminat, süre ve dönem

Sorumluluğun konusu (m.1409/1). Sigortacı, sözleşmede öngörülen rizikonun gerçekleşmesinden doğan zarardan veya bedelden sorumludur. Teminat dışılığın ispat yükü sigortacıdadır (m.1409/2); bu kuralın hasar dosyasındaki sonuçları ayrı yazının konusu.

Sorumluluğun başlangıcı (m.1421/1). Aksine sözleşme yoksa sigortacının sorumluluğu primin veya ilk taksidinin ödenmesiyle başlar. Kara ve denizde eşya taşıma sigortalarında ise sorumluluk sözleşmenin yapılmasıyla doğar.

Süre ve dönem (m.1410-1412). Süre sözleşmeyle kararlaştırılmamışsa taraf iradeleri, yerel teamül ile hâl ve şartlar göz önünde bulundurularak mahkemece belirlenir. Kanuna göre sigorta dönemi bir yıldır.

🔑 Kimin bilgisi dikkate alınır (m.1412). Kanunda sigorta ettirenin bilgisine ve davranışına hukuki sonuç bağlanan durumlarda, sigortadan haberi olması şartıyla sigortalının, temsilci söz konusuysa temsilcinin, can sigortalarında da lehtarın bilgi ve davranışı da dikkate alınır. Beyan tartışmalarında bu fıkra, "sigorta ettiren bilmiyordu" savunmasının sınırını çizer.

Tebligat adresi (m.1416). Sigorta ettirenin tebliğ ve bildirimleri sigortacıya veya sözleşmeyi yapan ya da yapılmasına aracılık eden acenteye; sigortacının bildirimleri ise sigorta ettirenin, gerektiğinde sigortalının ya da lehtarın sigortacıya bildirilmiş son adreslerine yapılır.

Zamanaşımı: iki yıl ve altı yıl

m.1420/1 iki ayrı süre kurar:

• Sigorta sözleşmesinden doğan bütün istemler, alacağın muaccel olduğu tarihten başlayarak iki yıl;
• sigorta tazminatına ve sigorta bedeline ilişkin istemler her hâlde rizikonun gerçekleştiği tarihten itibaren altı yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.

İkinci süre bir azami süredir: muacceliyet gecikse bile riziko tarihinden itibaren altı yıl dolduğunda istem düşer. Madde 1482 nci madde hükmünü saklı tutar ve diğer kanunlardaki hükümler saklıdır.

🔑 m.1482 ile karıştırmayın. Sorumluluk sigortalarına ilişkin m.1482, "sigortacıya yöneltilecek tazminat istemleri, sigorta konusu olaydan itibaren on yılda zamanaşımına uğrar" der. Bu on yıllık süre sorumluluk sigortası bölümüne özgüdür ve m.1420/1 zaten onu saklı tutar; genel kural iki yıl ve azami altı yıl olarak kalır.

🔴 m.1420, m.1452/2 uyarınca aleyhe değiştirilemeyen hükümlerdendir: poliçeye konulan daha kısa bir zamanaşımı şartı geçersizdir.

Aydınlatma yükümlülüğü ve poliçe

Aydınlatma (m.1423/1). Sigortacı ve acentesi, sözleşmenin kurulmasından önce, gerekli inceleme süresi de tanınmak şartıyla, kurulacak sözleşmeye ilişkin tüm bilgileri, sigortalının haklarını, özel olarak dikkat etmesi gereken hükümleri ve gelişmelere bağlı bildirim yükümlülüklerini sigorta ettirene yazılı olarak bildirir. Ayrıca poliçeden bağımsız olarak, sözleşme süresince önemli sayılabilecek olayları ve gelişmeleri yazılı olarak açıklar.

Verilmezse ne olur (m.1423/2). Aydınlatma açıklaması verilmemişse, sigorta ettiren sözleşmenin yapılmasına on dört gün içinde itiraz etmemişse sözleşme poliçede yazılı şartlarla yapılmış olur. Ve ispat yükü nettir: aydınlatma açıklamasının verildiğinin ispatı sigortacıya aittir.

Poliçe verme süresi (m.1424/1). Sözleşme sigortacı veya acentesi tarafından yapılmışsa yirmi dört saat, diğer hâllerde on beş gün içinde yetkililerce imzalanmış bir poliçe sigorta ettirene verilir. Sigortacı poliçenin geç verilmesinden doğan zarardan sorumludur. Poliçe verilmemişse sözleşmenin ispatı genel hükümlere tabidir.

🔑 Teklifnameden sapan aleyhe hükümler geçersiz (m.1425/2). Poliçenin ve zeyilnamenin eklerinin içeriği teklifnameden veya kararlaştırılan hükümlerden farklıysa, bu belgelerde yer alıp teklifnameden değişik olan ve sigorta ettirenin, sigortalının ve lehtarın aleyhine öngörülmüş bulunan hükümler geçersizdir.

Lehe değişiklik derhâl uygulanır (m.1425/3). Genel şartlarda sigorta ettiren, sigortalı veya lehtarın lehine olan bir değişiklik hemen ve doğrudan uygulanır. Bu değişiklik ek prim gerektiriyorsa sigortacı sekiz gün içinde prim farkı isteyebilir; farkın sekiz gün içinde kabul edilmemesi hâlinde sözleşme eski genel şartlarla devam eder.

Ödeme tarafı: kısa özet ve giderler

Ödeme ekseni ayrı yazının konusu; burada yalnız çerçeveyi bırakıyoruz. Tazminat, belgelerin verilmesinden ve araştırmaların bitmesinden sonra, her hâlde riziko ihbarından kırk beş gün (can sigortalarında on beş gün) sonra muaccel olur; araştırma üç ayda bitmezse hasarın en az %50'si avans olarak ödenir; borç muaccel olunca sigortacı ihtarsız temerrüde düşer ve temerrüt faizinden kurtulmayı öngören sözleşme hükümleri geçersizdir (m.1427/2-5). Ayrıntı için sigortada halefiyet, avans ve muacceliyet yazısına bakınız.

🔑 Belirleme giderleri ayrı bir borçtur (m.1426). Sigortacı; sigorta ettiren, sigortalı ve lehtar tarafından rizikonun, tazminatın veya bedel ödeme borcunun kapsamının belirlenmesi amacıyla yapılan makul giderleri, bunlar faydasız kalmış olsalar bile, ödemek zorundadır. Eksik sigorta hâllerinde m.1462 kıyasen uygulanır. Bu, tazminatın kendisinden bağımsız bir kalemdir ve talep edilmediği için çoğu dosyada boşta kalır.

Kusur (m.1429/1). Sigortacı, aksine sözleşme yoksa, sigorta ettirenin, sigortalının, lehtarın ve bunların hukuken fiillerinden sorumlu bulundukları kişilerin ihmallerinden kaynaklanan zararları tazmin ile yükümlüdür. Bu kişiler rizikonun gerçekleşmesine kasten sebep olurlarsa sigortacı tazminat borcundan kurtulur ve aldığı primleri geri vermez.

Prim: peşinlik, cayma ve temerrüt

Kural (m.1430/1-2). Sigorta ettiren kararlaştırılan primi ödemekle yükümlüdür; aksine sözleşme yoksa prim peşin ödenir ve nakden ödenir. İlk taksidin nakden ödenmesi şartıyla sonraki primler için kambiyo senedi verilebilir; bu hâlde ödeme senedin tahsili ile gerçekleşir.

Yarım primle cayma (m.1430/3). Sigorta ettiren, sigortacının sorumluluğu başlamadan önce, kararlaştırılmış primin yarısını ödeyerek sözleşmeden cayabilir. Kısmi caymada ödenecek prim, cayılan kısma ilişkin primin yarısıdır.

🔴 İlk taksitte temerrüt (m.1434/2). İlk taksit veya tamamı bir defada ödenmesi gereken prim zamanında ödenmemişse, sigortacı ödeme yapılmadığı sürece sözleşmeden üç ay içinde cayabilir; süre vadeden başlar. Ve bir otomatik sonuç: prim alacağının muacceliyet gününden itibaren üç ay içinde dava veya takip yoluyla istenmemiş olması hâlinde sözleşmeden cayılmış olunur.

İzleyen primlerde (m.1434/3). Sigortacı, noter aracılığı veya iadeli taahhütlü mektupla on günlük süre vererek borcun yerine getirilmesini, aksi hâlde sözleşmenin feshedilmiş sayılacağını ihtar eder. Sürenin bitiminde borç ödenmemişse sözleşme feshedilmiş olur.

İki ihtar kuralı (m.1434/4). Bir sigorta dönemi içinde sigorta ettirene iki defa ihtar gönderilmişse sigortacı, sigorta döneminin sonunda hüküm doğurmak üzere sözleşmeyi feshedebilir. Sigortacının, sigorta ettirenin temerrüdü nedeniyle Türk Borçlar Kanunundan doğan diğer hakları saklıdır; ticari işlerde temerrüdün doğuşunu ve faizin işleyişini ticari işlerde faiz ve temerrüt yazısında ele aldık.

Prim ödeme zamanı ve başkası lehine sigorta

İlk taksit (m.1431/1). Primin tamamının, taksitle ödenmesi kararlaştırılmışsa ilk taksidin, sözleşme yapılır yapılmaz ve poliçenin teslimi karşılığında ödenmesi gerekir. Karada ve denizde eşya taşıma sigortalarında prim, poliçe henüz düzenlenmemiş olsa bile, sözleşmenin yapıldığı anda ödenir.

Şartların bildirimi (m.1431/2). İzleyen taksitlerin ödeme zamanı, miktarı ve vadesinde ödenmemesinin sonuçları, poliçe ile birlikte yazılı olarak bildirilir veya bu şartlar poliçe üzerine yazılır. Bu bildirim yapılmamışsa m.1434/3 ihtar mekanizmasının dayanağı tartışmalı hâle gelir.

🔑 Riziko gerçekleşince tüm primler muaccel (m.1431/3). Prim taksitle ödenecekse, riziko gerçekleşince, ödenecek tazminata ilişkin primlerin tümü muaccel olur.

Başkası lehine sigorta (m.1431/4). Prim borcu için sigorta ettiren aleyhine yapılan takip semeresiz kalmışsa; zarar sigortalarında sigortalı, can sigortalarında lehtar, durum sigortacı tarafından kendilerine bildirilirse primi ödemeyi üstlenerek sözleşmeyi devam ettirebilir. Aksi hâlde sigortacı sigorta ettirene karşı sahip olduğu hakları kullanır.

Mahsup (m.1431/5). Sigortacı prim alacağını ödenecek tazminattan veya bedelden düşebilir; bu hâlde Türk Borçlar Kanununun 129 uncu maddesi sigorta sözleşmeleri hakkında uygulanmaz.

Olağanüstü fesih, acz ve iflas

Sigortacı tarafındaki olaylar (m.1413/1). Sigortacının konkordato ilan etmesi, ilgili sigorta dalına ilişkin ruhsatının iptal edilmesi veya sözleşme yapma yetkisinin kaldırılması gibi hâllerde sigorta ettiren, bu olguları öğrendiği tarihten itibaren bir ay içinde sözleşmeyi feshedebilir.

Sigorta ettirenin konkordatosu (m.1413/2-3). Primlerin tamamı ödenmemişken sigorta ettiren konkordato ilan etmişse, sigortacı bunu öğrendiği tarihten itibaren bir aylık bildirim süresine uyarak sözleşmeyi feshedebilir. Zorunlu sigortalar ile prim ödemesinden muaf hâle gelmiş can sigortalarına bu fıkra uygulanmaz.

Prim artışında fesih (m.1414). Sigortacı, teminatın kapsamında değişiklik yapmadan, ayarlama şartına dayanarak primi yükseltirse; sigorta ettiren, bildirimi aldığı tarihten itibaren bir ay içinde sözleşmeyi feshedebilir.

Kısmi fesih ve cayma (m.1415). Sigortacının bazı hükümlere ilişkin fesih veya caymasında, sözleşmeyi geri kalan hükümlerle aynı şartlarla yapmayacağı anlaşılıyorsa tamamını feshedebilir veya ondan cayabilir. Simetrik hak sigorta ettirendedir: sigortacı kısmen feshetmiş veya caymışsa, sigorta ettiren de sözleşmenin tamamını feshedebilir veya ondan cayabilir.

Acz ve teminat isteme (m.1417). Sigorta ettiren; aciz hâline düşen veya hakkında yapılan takip semeresiz kalan sigortacıdan, taahhüdünün yerine getirileceğine ilişkin teminat isteyebilir. İstemden itibaren bir hafta içinde teminat verilmemişse sözleşmeyi feshedebilir. Aynı hüküm, primin ödenmesinden önce acze düşen, iflas eden veya takibi semeresiz kalan sigorta ettirene karşı, sigortacının istemiyle uygulanır.

🔴 Sigortacının iflası (m.1418). Sigortacının iflası hâlinde sigorta sözleşmesi sona erer. İflastan önce ödenmeyen tazminatlar, özel hükümler saklı kalmak kaydıyla önce 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu gereğince ayrılması gereken teminatlardan, sonra iflas masasından karşılanır. Hak sahipleri iflas masasına İcra ve İflas Kanununun 206 ncı maddesinin dördüncü fıkrasındaki üçüncü sırada katılır. Bu madde m.1452/2 uyarınca aleyhe değiştirilemez.

Prim iadesi (m.1419). Sözleşme sona erdiğinde, Kanunda aksi öngörülmemişse işlemeyen günlere ait ödenmiş primler sigorta ettirene geri verilir.

Sözleşmesel yükümlülüğün ihlali (m.1449). Sigortacıya karşı yerine getirilmesi gereken sözleşmeden doğan bir yükümlülük ihlal edilirse; sigortacının sözleşmeyi feshederek ifadan kurtulabileceğine ilişkin hükümler, ihlalde kusur bulunmaması hâlinde sonuç doğurmaz. İhlal kusura dayanıyorsa, durumun öğrenildiği tarihten itibaren bir ay içinde kullanılmayan fesih hakkı düşer. Ve bir sınır daha: sigortacı, ihlalin rizikonun gerçekleşmesine ve edimin kapsamına etki etmediği durumlarda sözleşmeyi feshedemez.

Beyan yükümlülüğü ve yaptırımı

Kapsam (m.1435). Sigorta ettiren, sözleşmenin yapılması sırasında bildiği veya bilmesi gereken tüm önemli hususları bildirmekle yükümlüdür. Bildirilmeyen, eksik veya yanlış bildirilen hususlar sözleşmenin yapılmamasını veya değişik şartlarda yapılmasını gerektirecek nitelikteyse önemli kabul edilir; sigortacı tarafından yazılı veya sözlü olarak sorulan hususlar, aksi ispat edilinceye kadar önemli sayılır.

Riziko öncesi yaptırım (m.1439/1). Önemli bir husus bildirilmemiş veya yanlış bildirilmişse sigortacı 1440 ıncı maddedeki süre içinde sözleşmeden cayabilir veya prim farkı isteyebilir. İstenen prim farkı on gün içinde kabul edilmezse sözleşmeden cayılmış kabul olunur. Hususun sigorta ettirenin kusuru sonucu öğrenilememiş olması veya onun tarafından önemli sayılmaması durumu değiştirmez.

🔑 Riziko sonrası kademeli yaptırım (m.1439/2). Riziko gerçekleştikten sonra beyan yükümlülüğü ihmalle ihlal edilmişse ve ihlal tazminatın miktarına ya da rizikonun gerçekleşmesine etki edebilecek nitelikteyse, ihmalin derecesine göre tazminattan indirim yapılır. Kusur kast derecesindeyse: ihlal ile gerçekleşen riziko arasında bağlantı varsa ödeme borcu ortadan kalkar; bağlantı yoksa sigortacı, ödenen primle ödenmesi gereken prim arasındaki oranı dikkate alarak öder.

Yani kasıt bile tek başına ödemeyi tamamen kaldırmaz — nedensellik bağı aranır.

Caymanın şekli ve süresi (m.1440). Caymanın sigorta ettirene bir beyanla yöneltilmesi şarttır ve on beş gün içinde bildirilir; süre, sigortacının ihlali öğrendiği tarihten başlar.

Cayma hâlinde prim (m.1441). Sigorta ettiren kasıtlı ise sigortacı rizikoyu taşıdığı süreye ait primlere hak kazanır.

Sözleşme süresince ve riziko anındaki yükümlülükler

Rizikonun ağırlaşması (m.1444). Sigorta ettiren, sözleşmeden sonra sigortacının izni olmadan rizikoyu veya mevcut durumu ağırlaştırarak tazminat tutarının artmasını etkileyici davranış ve işlemlerde bulunamaz. Ağırlaştırıcı bir işlem yapılırsa derhâl; işlem bilgisi dışında yapılmışsa öğrendiği tarihten itibaren en geç on gün içinde durum sigortacıya bildirilir.

Riziko ihbarı (m.1446). Sigorta ettiren, rizikonun gerçekleştiğini öğrenince durumu gecikmeksizin bildirir. Bildirimin yapılmaması veya geç yapılması ödenecek tazminatta artışa neden olmuşsa, kusurun ağırlığına göre indirim yoluna gidilir. 🔑 Sigortacı rizikonun gerçekleştiğini daha önce fiilen öğrenmişse bu indirimden yararlanamaz.

Bilgi ve belge (m.1447). Sigorta ettiren, rizikodan sonra, sözleşme uyarınca veya sigortacının istemi üzerine, rizikonun veya tazminatın kapsamının belirlenmesinde gerekli ve kendisinden beklenebilecek her türlü bilgi ile belgeyi makul bir süre içinde sağlar; ayrıca sigortacının inceleme yapmasına izin verir. İhlal sebebiyle ödenecek tutar artarsa kusurun ağırlığına göre indirim yapılır.

Zararı önleme ve azaltma (m.1448). Sigorta ettiren, riziko gerçekleştiğinde veya gerçekleşme ihtimali yüksek olduğunda; zararın önlenmesi, azaltılması, artmasına engel olunması veya sigortacının rücu haklarının korunması için imkânlar ölçüsünde önlem alır ve sigortacının talimatlarına olabildiğince uyar. Birden çok sigortacı birbirine aykırı talimat verirse, zararın azaltılması ve rücu haklarının korunması bakımından en uygun olanı dikkate alınır.

🔑 Giderler ayrıca ödenir (m.1448/3-4). Sigortacı, sigorta ettirenin bu kapsamda yaptığı makul giderleri — bunlar faydasız kalmış olsalar bile — sigorta tazminatından ayrı olarak tazmin etmekle yükümlüdür ve sigorta ettirenin istemi üzerine gerekli tutarı avans olarak ödemek zorundadır.

Emredicilik haritası (m.1452)

Kanun üç ayrı emredicilik katmanı kurar:

• Mutlak geçersizlik (f.1): 1404 ve 1408 inci maddeler ile 1429/1'in ikinci cümlesine aykırı sözleşmeler geçersizdir.
• Şart geçersizliği (f.2): 1418 ve 1420 nci maddeler ile 1430/2'ye aykırı sözleşme şartları geçersizdir.
• Nispi emredicilik (f.3): 1405, 1409, 1413-1417, 1419, 1421, 1422-1426, 1427/2-5, 1428, 1430/1 ve /3, 1431/1-2-4 ve 1433-1449 hükümleri sigorta ettiren, sigortalı ve lehtar aleyhine değiştirilemez; değiştirilirse bu Kanun hükümleri uygulanır.

Üçüncü fıkra pratikte şu anlama gelir: 45 günlük muacceliyet, %50 avans, ihtarsız temerrüt, beyan yaptırımının kademeli yapısı, riziko ihbarı ve zarar azaltma giderleri poliçeyle daraltılamaz.

Tek tabloda

Ne yapılmalı

Aydınlatma açıklamasının verilip verilmediğini ilk adımda sorun. İspat yükü sigortacıdadır; verilmemişse ve on dört gün içinde itiraz edilmemişse sözleşme poliçe şartlarıyla kurulmuş sayılır.

Belirleme giderlerini ayrı kalem olarak isteyin. Rizikonun ve tazminatın kapsamının belirlenmesi için yapılan makul giderler, faydasız kalmış olsalar bile m.1426 uyarınca ödenir.

Poliçeyi teklifnameyle karşılaştırın. Teklifnameden sapan ve aleyhe olan poliçe/zeyilname hükümleri geçersizdir; bu karşılaştırma çoğu dosyada tek başına sonuç değiştirir.

"Teminat dışıdır" savunmasında ispat yükünü hatırlatın. İstisnanın varlığını sigortacı ispatlar.

Beyan tartışmasında nedensellik sorun. Kast hâlinde bile, ihlal ile gerçekleşen riziko arasında bağlantı yoksa sigortacı orantılı ödeme yapar.

Prim gecikmesinde ihtarın şeklini denetleyin. İzleyen primler için fesih, noter veya iadeli taahhütlü mektupla verilen on günlük süreye bağlıdır; usulüne uygun olmayan ihtar fesih sonucu doğurmaz.

Zarar azaltma masraflarını ayrı kalem olarak talep edin. Bu giderler faydasız kalmış olsalar bile tazminattan ayrı ödenir ve talep üzerine avans verilir.

Poliçeye konulmuş kısa zamanaşımı veya faiz muafiyeti şartlarını dikkate almayın. m.1452 bu şartları geçersiz kılar.

Sigorta uyuşmazlıklarında sonucu belirleyen çoğu zaman ekspertiz raporu değil, hangi maddenin emredici olduğudur. Tazminat davaları alanındaki çalışmalarımız dosyayı bu haritayla kurar.