Patent, sahibine bir tekel verir; ancak bu tekel koşulsuz değildir. 22/12/2016 tarihli ve 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu, belirli hâllerde patent sahibinin iradesi dışında üçüncü kişilere lisans verilmesine imkân tanır. Türkiye'ye teknoloji getiren, burada üretim yapan ya da bir Türk patentine bağımlı biçimde geliştirme yürüten yatırımcılar bakımından bu hükümler, portföy riskinin doğrudan bir parçasıdır.
Aşağıdaki çerçeve 6 Eylül 2026 tarihinde mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel 6769 sayılı Kanun metninden doğrulanmıştır.
Altı sebep, iki ayrı merci
Kanun'un 129 uncu maddesi, zorunlu lisansın verilebileceği hâlleri sayar. Şartlardan en az birinin bulunması yeterlidir:
- Patent konusu buluşun kullanılmaması (m.130).
- Patent konuları arasında bağımlılık bulunması (m.131).
- Kamu yararı bulunması (m.132).
- 30/4/2013 tarihli ve 6471 sayılı Kanun'la katılmamız uygun bulunan Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşmasını Değiştiren Protokol'de belirtilen şartların sağlanması hâlinde, başka ülkelerdeki kamu sağlığı sorunları sebebiyle eczacılık ürünlerinin ihracatının söz konusu olması.
- Islahçının, önceki bir patente tecavüz etmeden yeni bir bitki çeşidi geliştirememesi.
- Patent sahibinin, patent kullanılırken rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı faaliyetlerde bulunması.
Buradaki en pratik ayrım ikinci fıkradadır ve sık atlanır: sebepler farklı mercilere gider. (a), (b) ve (ç) bentleri kapsamındaki zorunlu lisans mahkemeden, (e) bendi kapsamındaki zorunlu lisans ise Rekabet Kurumundan talep edilir. Yani rekabet ihlaline dayanan zorunlu lisans bir fikrî mülkiyet davası değil, bir rekabet başvurusudur.
Ön müzakere şartı da bent bazında değişir. Kural olarak talep edene, "patent sahibinden makul ticari şartlar altında sözleşmeye dayalı lisans istemesine rağmen makul bir süre içinde alamadığına dair kanıt" ekleme yükümlülüğü getirilmiştir. Bu şart, (ç) bendindeki acil durumlar ile (e) bendinde aranmaz.
| Sebep | Dayanak | Başvurulacak merci | Ön müzakere kanıtı |
|---|---|---|---|
| Kullanmama | m.129/1-a, m.130 | Mahkeme | Aranır |
| Bağımlılık | m.129/1-b, m.131 | Mahkeme | Aranır |
| Kamu yararı | m.129/1-c, m.132 | Cumhurbaşkanı kararı | — |
| Kamu sağlığı için ihracat | m.129/1-ç | Mahkeme | Acil durumlarda aranmaz |
| Bitki çeşidi ıslahı | m.129/1-d | Mahkeme | Aranır (m.129/8) |
| Rekabet ihlali | m.129/1-e | Rekabet Kurumu | Aranmaz |
Uzatılamayan bir ay
Zorunlu lisans usulü, Türk hukukunda nadir görülen bir sertlikte kurgulanmıştır. Mahkeme, talebin bir suretini gecikmeksizin patent sahibine gönderir ve patent sahibine görüşlerini delilleriyle sunması için bildirim tarihinden itibaren bir ay süre verilir. Ardından üçüncü fıkra devreye girer: mahkeme, patent sahibinin görüşlerini talep edene tebliğ eder ve bir ay içinde talebin reddine veya zorunlu lisansın verilmesine karar verir. Kanun bunu açıkça pekiştirir: "Bu süre uzatılamaz."
Patent sahibi talebe itiraz etmemişse mahkeme "gecikmeksizin" zorunlu lisansa karar verir. Sessiz kalmak bu usulde bir savunma stratejisi değildir.
Kararın içeriği de kanunla belirlenmiştir: lisansın kapsamı, bedeli, süresi, lisans alan tarafından gösterilen teminat, kullanıma başlama zamanı ile patentin ciddi ve etkin kullanımını sağlayan önlemler kararda gösterilir. Kanun yollarına başvurulduğunda ise patent sahibinin sunduğu deliller mahkemece yeterli görülürse buluşun kullanımı, karar kesinleşene kadar ertelenir.
Kullanmama: üç yıl mı, dört yıl mı
Kanun'un 130 uncu maddesi önce bir yükümlülük koyar: "Patent sahibi veya yetkili kıldığı kişi, patentle korunan buluşu kullanmak zorundadır." Kullanımın değerlendirilmesinde pazar şartları ile patent sahibinin kontrolü ve iradesi dışındaki şartlar göz önünde tutulur.
Sürenin hesabı iki tarihe bağlanmıştır ve hangisi daha geç sona eriyorsa o esas alınır: patentin verilmesi kararının Bültende yayımlanmasından itibaren üç yıl veya patent başvurusu tarihinden itibaren dört yıl. Bu sürenin bitiminden sonra ilgili herkes talepte bulunabilir. Talep sebepleri üç başlıkta toplanmıştır: buluşun kullanılmaya başlanmamış olması, kullanım için ciddi ve gerçek girişimlerde bulunulmaması ya da kullanımın ulusal pazar ihtiyacını karşılayacak düzeyde olmaması.
Ayrıca aynı hüküm, haklı bir neden olmaksızın buluşun kullanımına aralıksız olarak üç yıldan fazla ara verilmesi hâlinde de uygulanır. Yani bir kez başlanmış kullanım, korumayı kalıcı olarak güvenceye almaz.
Bağımlılık ve karşılıklı lisans
131 inci madde, sonraki tarihli patentin önceki patente tecavüz etmeden kullanılamadığı hâli düzenler. Bu durumda sonraki patent sahibi, önceki buluşu izinsiz kullanamaz; ancak buluşunun önceki patente göre "büyük ölçüde ekonomik yarar sağlayan önemli bir teknik ilerleme" gösterdiğini ortaya koyarsa zorunlu lisans talep edebilir.
Denge, ikinci cümlede kurulur: sonraki tarihli patentin sahibine zorunlu lisans verilmişse, önceki tarihli patentin sahibi de sonraki buluşu kullanmak için kendisine zorunlu lisans verilmesini talep edebilir. Bağımlılık, tek yönlü bir avantaj üretmez.
Üçüncü fıkra ise bağı kırar: bağımlı patentlerden birinin hükümsüzlüğü veya patent hakkının sona ermesi hâlinde zorunlu lisans kararı da ortadan kalkar.
Patent ile ıslahçı hakkı çatıştığında
Kanun, patent ile bitki çeşidi üzerindeki ıslahçı hakkı arasındaki kesişmeyi ayrıca düzenler ve bu, tohumculuk ile tarım teknolojisi yatırımları bakımından doğrudan sonuç doğurur.
İlk yön 129 uncu maddenin birinci fıkrasının (d) bendindedir: ıslahçı, önceki bir patente tecavüz etmeden yeni bir bitki çeşidi geliştiremiyorsa zorunlu lisans sebebi doğar. İkinci yön altıncı fıkradadır ve tam tersini kapsar: patent sahibinin, önceki bir bitki çeşidine ait ıslahçı hakkına tecavüz etmeden patent hakkını kullanamaması hâli de zorunlu lisansa konu olabilir. Bu ikinci durumda 8/1/2004 tarihli ve 5042 sayılı Kanun hükümleri uygulanır.
Yedinci fıkra ise iki yönlü bir denge kurar. (d) bendine göre lisans verilmişse patent sahibi, korunan bitki çeşidinin kullanımı için kendisine; altıncı fıkraya göre lisans verilmişse ıslahçı hakkı sahibi, korunan buluşun kullanımı için kendisine makul şartlarda karşılıklı lisans verilmesini talep edebilir. Zorunlu lisans burada tek taraflı bir el koyma değil, karşılıklı erişim mekanizması olarak kurgulanmıştır.
Sekizinci fıkra ise ispat yükünü ağırlaştırır. Bu iki hâlde talep sahibi iki şeyi birlikte ispatlamak zorundadır: (i) patent sahibine veya ıslahçı hakkı sahibine sözleşmeye dayalı lisans için başvurduğunu ancak sonuç alamadığını ve (ii) korunan bitki çeşidiyle veya patentle korunan buluşla kıyaslandığında, sonraki buluşun ya da bitki çeşidinin "büyük ölçüde ekonomik yarar sağlayan önemli bir teknik ilerleme" gösterdiğini.
Bu ölçüt, 131 inci maddedeki bağımlılık ölçütüyle aynıdır. Kanun'un tercihi açıktır: zorunlu lisans, yalnız daha iyisini yapabildiğini ispatlayabilen için açılan bir kapıdır; ticari elverişsizlik veya bedelde anlaşamama tek başına yeterli değildir.
Kamu yararı: karar Cumhurbaşkanınındır
132 nci madde, diğerlerinden yapısal olarak farklıdır: burada karar mercii mahkeme değildir. Kamu sağlığı veya millî güvenlik nedenleriyle buluşun kullanılmaya başlanması, kullanımın artırılması veya yaygınlaştırılması büyük önem taşıyorsa; ya da kullanılmaması veya nitelik/nicelik bakımından yetersiz kullanılması ülkenin ekonomik veya teknolojik gelişimi bakımından ciddi zararlara sebep olacaksa, Cumhurbaşkanınca karar verilir.
Bu yetki 2/7/2018 tarihli ve 700 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 209 uncu maddesiyle güncellenmiştir; Kanun'un ilk metnindeki "ilgili bakanlığın teklifi üzerine Bakanlar Kurulunca" ibaresi "Cumhurbaşkanınca" şeklinde değiştirilmiştir. Kullanımın kamu sağlığı veya millî güvenlik bakımından önemli olması hâlinde, Millî Savunma Bakanlığı veya Sağlık Bakanlığının uygun görüşü alınarak ilgili bakanlık tarafından teklifte bulunulur.
Kamu yararı yolunun iki ayırt edici sonucu vardır: bu gerekçeyle verilen zorunlu lisanslar inhisari olabilir ve millî güvenlik gerekçesiyle verilen karar, buluşun bir veya birkaç işletme tarafından kullanılmasıyla sınırlandırılabilir.
Lisans alan neyi yapamaz: alt lisans ve ithalat
133 üncü madde, zorunlu lisansın hukuki niteliğini belirler ve yatırımcı açısından en kısıtlayıcı hükümleri barındırır.
Kural olarak zorunlu lisans inhisari değildir; yalnız kamu yararı gerekçesiyle verilenler inhisari olabilir. Lisans süre, bedel ve kullanım alanı gözetilerek belirli şartlar altında verilir. Bedeli belirlerken mahkeme patentin ekonomik değerini göz önüne alır; buna karşılık kamu sağlığı için ihracata dayanan (ç) bendi lisanslarında bedel, "ticari olmayan ve insani amaçlar göz önüne alınarak bu tür kullanımın ithalatçı ülke açısından ekonomik değeri" dikkate alınarak belirlenir.
İkinci fıkra iki yasak koyar: lisans alanın alt lisans verme ve patent konusunu ithal etme hakkı yoktur. Tek istisna kamu yararı gerekçesiyle verilen lisanstadır; lisans alan açıkça ithale yetkili kılınmışsa ithalat yapılabilir, ancak bu izin "ihtiyaçla sınırlı olarak ve geçici bir süre için" verilir.
Bu kısıtlar, 129 uncu maddenin dokuzuncu fıkrasıyla birlikte okunmalıdır: "(ç) bendi hükmü saklı kalmak kaydıyla zorunlu lisans, esas olarak yurtiçi pazara arz için verilir." Yani zorunlu lisans, ihracata dayalı bir üretim modeli kurmanın aracı değildir; ihracat yolu yalnız TRIPS Değişiklik Protokolü kaynaklı kamu sağlığı senaryosuna açıktır.
Üçüncü fıkra ise dengeleyici bir hak tanır: zorunlu lisans sebebiyle doğan güven ilişkisi patent sahibi tarafından ihlal edilirse lisans alan, ihlalin buluşun değerlendirilmesindeki etkisine göre lisans bedelinden indirim talep edebilir.
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| İnhisarilik | Kural olarak inhisari değil; kamu yararında olabilir | m.133/1 |
| Bedel ölçütü | Patentin ekonomik değeri; (ç) bendinde ithalatçı ülke değeri | m.133/1 |
| Alt lisans | Yok | m.133/2 |
| İthalat | Yok; kamu yararında açık yetkiyle, ihtiyaçla sınırlı ve geçici | m.133/2 |
| Pazar | Esas olarak yurtiçi pazara arz | m.129/9 |
| Ek patentler | Kabul tarihindeki ekleri kapsar; sonraki ekler için mahkemeye talep | m.134 |
Devir, değişiklik ve iptal
Zorunlu lisans serbestçe el değiştiremez. 135 inci maddeye göre devrin geçerli olabilmesi için lisansın işletme ile birlikte veya işletmenin lisansın değerlendirildiği kısmı ile birlikte devredilmesi gerekir; bağımlılık gerekçesiyle verilmişse lisans, bağımlı patentle birlikte devredilir.
136 ncı madde üç ayrı yol açar. Birincisi, sonradan ortaya çıkan ve değişikliği haklı kılan olaylara — örneğin patent sahibinin daha uygun şartlarda sözleşmeye dayalı lisans vermiş olmasına — dayanarak bedelde veya şartlarda değişiklik talebidir. İkincisi, lisans alanın yükümlülüklerini ciddi şekilde ihlal etmesi veya sürekli olarak yerine getirmemesi hâlinde, patent sahibinin talebiyle lisansın iptalidir; patent sahibinin tazminat hakları saklıdır. Üçüncüsü, zorunlu lisansa neden olan şartların sona ermesi ve tekrarlanma olasılığının kalkması hâlinde talep üzerine yapılan iptaldir.
137 nci madde ise boşlukları doldurur: 129 ila 136 ncı maddelere aykırı olmamak üzere, sözleşmeye dayalı lisansa ilişkin 125 ve 126 ncı madde hükümleri zorunlu lisansa da uygulanır.
Sonuç
Zorunlu lisans, Türk patent sisteminde teorik bir ihtimal değil, süreleri ve mercileri açıkça yazılmış bir usuldür. Patent sahibi tarafında iki risk öne çıkar: kullanmama süresinin dolması ve rekabeti kısıtlayıcı davranışın Rekabet Kurumu önüne taşınması. Lisans talep eden tarafta ise beklentiyi sınırlayan üç kural vardır: lisans inhisari değildir, alt lisans verilemez ve kural olarak ithalat yapılamaz.
Portföy planlamasında pratik sonuç şudur: Türkiye'de tescil edilen bir patentin kullanılıyor olması kâğıt üzerinde değil, ulusal pazar ihtiyacını karşılayacak düzeyde belgelenebilir olmalıdır.
Patent, faydalı model ve tasarımın genel çerçevesi için sınai mülkiyet hakları yazımıza, buluşun şirket içinde kime ait olacağı için çalışan buluşları yazımıza, Ar-Ge faaliyetinin vergi tarafı için teknopark ve Ar-Ge istisnası yazımıza bakılabilir.
Bu çerçeve genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayda süre hesabı ve merci seçimi ayrıca değerlendirilmelidir.
