Bir şirketin en değerli patenti çoğu zaman bir çalışanın buluşudur — ve bu buluşun kime ait olduğu iş sözleşmesindeki bir cümleyle değil, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanununun emredici hükümleriyle belirlenir.
Sistem süreler üzerine kuruludur ve süreler kaçırıldığında sonuç tek yönlüdür: buluş serbest buluş niteliği kazanır, yani çalışana kalır. En kritik olanı dört aydır. Aşağıdaki değerlendirme 6769 sayılı Kanunun m.113-122 hükümlerine dayanıyor; metin mevzuat.gov.tr'deki resmî güncel hâlinden okundu (6 Eylül 2026). Patent ve faydalı modelin genel rejimini ayrı bir yazıda ele aldık.
Hizmet buluşu mu, serbest buluş mu
Tanım (m.113/1). "Çalışanın, bir işletme veya kamu idaresinde yükümlü olduğu faaliyeti gereği gerçekleştirdiği ya da büyük ölçüde işletme veya kamu idaresinin deneyim ve çalışmalarına dayanarak, iş ilişkisi sırasında yaptığı buluş, hizmet buluşudur."
İki bağlanma noktası vardır: görev gereği yapılmış olmak veya büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanmak. Her ikisi de yoksa buluş serbest buluştur (m.113/2).
🔑 Kapsam (m.113/3-4). Öğrenciler ve ücretsiz olarak belirli bir süreye bağlı olmaksızın hizmet gören stajyerler hakkında da çalışanlara ilişkin hükümler uygulanır. Hükümler, diğer kanuni düzenlemeler ve sözleşme hükümleri saklı kalmak şartıyla kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanların buluşları hakkında da uygulanır.
🔴 Kamuda taban ve tavan (m.113/5). Kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanlara buluşları için ödenecek bedel, buluştan elde edilen gelirin üçte birinden az olamaz. Buluş konusu kurumun kendisi tarafından kullanılıyorsa ödenecek bedel, bir defaya mahsus olmak üzere, bedelin ödendiği ay için çalışana ödenen net ücretin on katından fazla olamaz.
Bildirim: çalışanın yükümlülüğü
Yazılı ve gecikmesiz (m.114/1). Çalışan, bir hizmet buluşu yaptığında bunu yazılı olarak ve geciktirmeksizin işverene bildirmekle yükümlüdür; buluş birden çok çalışan tarafından gerçekleştirilmişse bildirim birlikte yapılabilir. İşveren, bildirimin kendisine ulaştığı tarihi, bildirimde bulunanlara gecikmeksizin ve yazılı olarak bildirir.
Bu ikinci cümle çoğu zaman atlanır; oysa dört aylık hak talebi süresinin başlangıcını belgeleyen kayıt budur.
Bildirimin içeriği (m.114/2-3). Çalışan; teknik problemi, çözümünü ve buluşu nasıl gerçekleştirdiğini açıklamak zorundadır, daha iyi açıklanması bakımından varsa resmini de verir. Ayrıca yararlandığı işletme deneyim ve çalışmalarını, varsa diğer çalışanların katkılarını ve şeklini, aldığı talimatları ve kendi katkı payını belirtir.
🔑 Düzeltme için iki ay (m.114/4). İşveren, bildirimin ulaştığı tarihten itibaren iki ay içinde hangi hususlarda düzeltilmesi gerektiğini bildirir. "Talepte bulunulmaması hâlinde, ikinci fıkrada belirtilen bildirim geçerli sayılır."
Karşılıklı yükümlülükler (m.114/5-6). İşveren, çalışanın usulüne uygun bildirimde bulunabilmesi için gereken yardımı göstermek zorundadır. Çalışan ise buluşu, serbest buluş niteliği kazanmadığı sürece gizli tutmakla yükümlüdür.
Dört aylık hak talebi
🔴 m.115/1. İşveren, hizmet buluşuyla ilgili tam veya kısmi hak talep edebilir ve bu talebi, çalışanın bildiriminin kendisine ulaştığı tarihten itibaren dört ay içinde yazılı olarak çalışana bildirmek zorundadır. "Çalışana böyle bir bildirimin süresinde yapılmaması veya hak talebinde bulunulmadığına dair bildirim yapılması hâlinde, hizmet buluşu serbest buluş niteliği kazanır."
Bu, sistemin en sert kuralıdır: sessizlik hak kaybıdır.
Tam hak (m.115/2). Tam hak talebinde bulunulmuşsa, bildirimin çalışana ulaşmasıyla buluş üzerindeki tüm haklar işverene geçer.
🔑 Kısmi hak (m.115/3). Kısmi hak talep edilirse buluş serbest buluş niteliği kazanır, ancak işveren kısmi hakka dayanarak buluşu kullanabilir. Bu kullanma, çalışanın buluşunu değerlendirmesini önemli ölçüde güçleştiriyorsa çalışan, hakkın tamamen devralınmasını veya kısmi hakka dayanan kullanım hakkından vazgeçilmesini isteyebilir. İşveren bu isteğe iki ay içinde cevap vermezse kullanma hakkı sona erer.
Önceki tasarruflar (m.115/4). İşverenin hak talebinden önce çalışanın buluş üzerinde yaptığı tasarruflar, işverenin haklarını ihlal ettiği ölçüde işverene karşı geçersiz sayılır.
Gizlilik (m.115/5). İşveren tam hak talep etmezse, bildirilen buluşa ilişkin bilgileri çalışanın haklı menfaatlerinin devamı süresince gizli tutmakla yükümlüdür.
Makul bedel
Hak (m.115/6). Tam hak talep edilmişse çalışan makul bir bedelin ödenmesini isteyebilir. Kısmi hak talep edilmişse bedel isteme hakkı, işverenin buluşu kullanması hâlinde doğar.
Hesap ölçütleri (m.115/7). Bedelin hesaplanmasında hizmet buluşunun ekonomik olarak değerlendirilebilirliği, çalışanın işletmedeki görevi ve işletmenin buluşun gerçekleştirilmesindeki payı dikkate alınır.
🔴 Kaçınma yasağı (m.115/8). "İşveren, hizmet buluşuna ilişkin talepte bulunduktan sonra, buluşun korunmaya değer olmadığını ileri sürerek bedelin ödenmesinden kaçınamaz." Tek istisna: buluşun korunabilir olmadığı konusunda açılan dava sonucunda mahkemenin davanın kabulüne karar vermesi hâlinde çalışan bedel talebinde bulunamaz.
Başvuru yükümlülüğü
Kural (m.116/1). Tam hak talebinde bulunan işveren, patent verilmesi amacıyla ilk başvuruyu Kuruma yapmakla yükümlüdür. İşletme menfaatleri gerektiriyorsa başvurudan kaçınabilir; bu hâlde ödenecek bedelin hesabında patent alınmamasından kaynaklanan çalışan aleyhine muhtemel ekonomik kayıplar göz önünde tutulur.
Yükümlülüğün kalktığı üç hâl (m.116/2). Hizmet buluşunun serbest buluş niteliği kazanması, çalışanın başvuru yapılmamasına rıza göstermesi veya işletme sırlarının korunmasının başvuru yapmamayı gerektirmesi.
🔴 Başvurmazsa serbest buluş (m.116/4). İşveren, tam hak talebinde bulunduğu buluş için başvurmaz ve çalışanın belirleyeceği süre içinde de başvuruyu yapmazsa, buluş serbest buluş niteliği kazanır.
Yurt dışı (m.116/5-7). İşveren buluşun yabancı ülkelerde de korunması için başvurabilir. Çalışanın talebi üzerine, patent almak istemediği yabancı ülkeler için buluşu serbest bırakmak ve çalışana o ülkelerde patent talebinde bulunma imkânı sağlamakla yükümlüdür; serbest bırakma, rüçhan hakkı süresinin geçirilmemesi açısından makul bir süre içinde yapılır. İşveren bu hâlde, o ülkelerde uygun bir ücret karşılığında inhisari olmayan nitelikte bir kullanım hakkını saklı tutma hakkına sahiptir.
Emredicilik ve hakkaniyet denetimi
🔴 m.117/1. "İşverenler tarafından, bu Kitabın çalışan buluşlarına ilişkin hükümlerine aykırı olacak şekilde çalışanların aleyhine düzenleme ve uygulama yapılamaz."
Sözleşme serbestisi ne zaman başlar. Aynı fıkra bunu tarihe bağlar: taraflar arasındaki sözleşme yapma serbestisi, hizmet buluşlarında patent verilmesi için yapılacak başvurudan; serbest buluşlarda ise çalışanın işverene yapacağı bildirim yükümlülüğünden sonra başlar.
Bunun pratik sonucu açıktır: iş sözleşmesine baştan konulan ve çalışanın buluş haklarını tasfiye eden kayıtlar bu serbestinin dışındadır.
🔴 Hakkaniyet denetimi (m.117/2). "Hizmet buluşları ile serbest buluşlar konusunda işveren ile çalışan arasında yapılan sözleşmeler, çalışan buluşlarıyla ilgili emredici hükümlere aykırı olmasa dahi, önemli ölçüde hakkaniyetle bağdaşmıyorsa geçersiz sayılır. Aynı kural belirlenen bedel için de geçerlidir."
🔴 Altı aylık itiraz süresi (m.117/3). "Sözleşmenin veya belirlenmiş olan bedelin hakkaniyete aykırı olduğu hakkındaki itirazlar, iş sözleşmesinin bitiminden itibaren en geç altı ay içinde yazılı olarak ileri sürülebilir."
Süre iş sözleşmesinin devamı boyunca değil, bitiminden itibaren işler ve yazılı olma şartına bağlıdır.
Başvuru sürecinde karşılıklı haklar
Bilgi ve yardım (m.118/1). Çalışan, patent alınabilmesi için gerekli bilgileri vermek ve yardımı yapmakla; işveren ise başvuru ve eklerinin suretlerini çalışana vermek ve talep üzerine gelişmeleri bildirmekle yükümlüdür.
🔴 Vazgeçme ve devir (m.118/2). İşveren, çalışanın talep ettiği bedeli ödemeden önce başvurudan veya patent hakkından vazgeçmek isterse durumu çalışana bildirmek zorundadır. Çalışanın talebi üzerine, masrafları çalışana ait olmak üzere patent hakkını veya gerekli belgeleri çalışana devretmek zorundadır. Çalışan bildirime üç ay içinde cevap vermezse işveren vazgeçebilir. İşveren bu bildirimle birlikte inhisari olmayan yararlanma hakkını makul bir bedel karşılığında saklı tutabilir (m.118/3).
🔑 İş sözleşmesinin sona ermesi (m.118/4). "Çalışan buluşundan doğan hak ve yükümlülükler, iş sözleşmesinin sona ermiş olmasından etkilenmez."
Serbest buluşta bildirim ve teklif
Bildirim (m.119/1). Çalışan, iş ilişkisi içindeyken serbest bir buluş yaptığında durumu geciktirmeden işverene bildirmekle yükümlüdür; bildirimde, buluşun gerçek bir serbest buluş sayılıp sayılmayacağı konusunda işverenin kanaate varabilmesini sağlayacak bilgi verilir.
İtiraz (m.119/2). İşveren, buluşun serbest olmadığına ilişkin itirazını bildirim tarihinden itibaren üç ay içinde yazılı olarak ileri sürebilir.
İstisna (m.119/3). Serbest buluşun işverenin faaliyet alanı içinde değerlendirilebilir olmadığı açıksa çalışanın bildirim yükümlülüğü yoktur.
🔴 Teklifte bulunma yükümlülüğü (m.119/4). Serbest buluş işletmenin faaliyet alanına giriyorsa veya işletme o alanda faaliyette bulunmak için ciddi hazırlıklar içindeyse; çalışan, buluşunu iş ilişkisi sürerken başka bir şekilde değerlendirmeye başlamadan önce, tam hak tanımaksızın uygun şartlar altında yararlanma imkânı vermek için işverene teklifte bulunmakla yükümlüdür. İşveren teklife üç ay içinde cevap vermezse öncelik hakkını kaybeder. Teklifi kabul eder ama şartları uygun bulmazsa, şartlar tarafların talebi üzerine mahkemece tespit edilir.
İflas, üniversite ve kamu destekli projeler
🔴 Önalım ve imtiyazlı alacak (m.120). İşverenin iflas etmesi ve iflas idaresinin buluşu işletmeden ayrı olarak devretmek istemesi hâlinde çalışanın, işverenin tam hak talebinde bulunduğu buluşa ilişkin önalım hakkı vardır. Ayrıca: "Çalışan buluşundan doğan bedel alacağı, imtiyazlı alacaklardandır." İflas idaresi bu nitelikteki birden çok alacağı alacakları oranında dağıtır ve çalışan, bedel alacağı yerine buluşunun serbest buluşa dönüşmesini talep edebilir.
Yükseköğretim kurumları (m.121). Buluşu yapan, buluşunu yazılı olarak ve geciktirmeksizin kuruma bildirir. Kurum hak sahipliği talep ederse patent başvurusu yapmakla yükümlüdür; aksi takdirde buluş serbest buluş niteliği kazanır. Hak sahipliği talebine karşı buluşu yapan serbest buluş olduğunu ileri sürerek itiraz edebilir; itiraz kurumca yazılı gerekçelerle karara bağlanır, aksi takdirde buluş serbest buluş niteliği kazanır. 🔑 Bu buluşlar hakkında m.115, m.116, m.118 ile m.119/4 uygulanmaz ve gelir paylaşımı, buluşu yapana gelirin en az üçte biri verilecek şekilde belirlenir.
Kamu destekli projeler (m.122). Ortaya çıkan buluşların destek sağlayan kamu kurumuna bildirilmesi zorunludur; bildirimden itibaren bir yıl içinde proje desteğinden faydalanan kişi hak sahipliği talep edip etmediğini yazılı olarak bildirir. Bildirmezse kamu kurumu hak sahipliğini alabilir. Süreç tamamlanana kadar patent verilmesini etkileyecek açıklama yapılamaz. Hak sahipliği talep edilirse kamu kurumu, buluşun kendi ihtiyaçları için kullanımına ilişkin bedelsiz bir lisans hakkına sahip olur; kullanmama, kamu sağlığı veya millî güvenlik ihtiyacının ya da kurumun ihtiyacının karşılanamaması hâllerinde ise üçüncü kişilere makul şartlarda lisans verilmesini isteme hakkı doğar.
Tek tabloda
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Hizmet buluşu | Görev gereği veya işletme deneyimine dayanarak | m.113/1 |
| Serbest buluş | Bunun dışında kalan buluş | m.113/2 |
| Kapsam | Öğrenci ve ücretsiz stajyerler dâhil | m.113/3 |
| 🔴 Kamuda taban | Gelirin üçte birinden az olamaz | m.113/5 |
| Kamuda tavan | Kurum kendisi kullanırsa net ücretin on katı (bir defa) | m.113/5 |
| Bildirim | Yazılı ve geciktirmeksizin | m.114/1 |
| İşverenin kaydı | Ulaşma tarihini gecikmeksizin yazılı bildirir | m.114/1 |
| İçerik | Teknik problem · çözüm · katkı payı · talimatlar | m.114/2-3 |
| Düzeltme | İşveren iki ay içinde ister; istemezse bildirim geçerli | m.114/4 |
| Gizlilik | Çalışan, serbest buluşa dönüşene dek gizli tutar | m.114/6 |
| 🔴 Hak talebi | Dört ay içinde yazılı; yoksa serbest buluş | m.115/1 |
| Tam hak | Bildirimin ulaşmasıyla tüm haklar işverene | m.115/2 |
| Kısmi hak | Buluş serbest olur; işveren kullanabilir | m.115/3 |
| Güçleştirme | Çalışan devir veya vazgeçme ister; iki ay sessizlik → hak sona erer | m.115/3 |
| Önceki tasarruf | İhlal ölçüsünde işverene karşı geçersiz | m.115/4 |
| Bedel | Tam hakta doğrudan; kısmi hakta kullanım hâlinde | m.115/6 |
| Ölçütler | Ekonomik değer · çalışanın görevi · işletmenin payı | m.115/7 |
| 🔴 Kaçınma yasağı | "Korunmaya değer değil" savunmasıyla bedelden kaçınılamaz | m.115/8 |
| Başvuru | Tam hakta ilk başvuru Kuruma | m.116/1 |
| Kaçınma | İşletme menfaati varsa mümkün; bedele yansır | m.116/1 |
| Yükümlülüğün kalkması | Serbest buluş · çalışanın rızası · işletme sırrı | m.116/2 |
| 🔴 Başvurulmazsa | Çalışanın verdiği sürede de yapılmazsa serbest buluş | m.116/4 |
| Yurt dışı | Talep üzerine serbest bırakma; inhisari olmayan hak saklı | m.116/6-7 |
| 🔴 Emredicilik | Çalışan aleyhine düzenleme yapılamaz | m.117/1 |
| Sözleşme serbestisi | Hizmet buluşunda başvurudan, serbest buluşta bildirimden sonra | m.117/1 |
| 🔴 Hakkaniyet | Emredici hükme uygun olsa da hakkaniyetsizse geçersiz | m.117/2 |
| 🔴 İtiraz süresi | İş sözleşmesinin bitiminden itibaren altı ay, yazılı | m.117/3 |
| Vazgeçme | Bedel ödenmeden önce bildirim ve talep hâlinde devir | m.118/2 |
| Sessizlik | Çalışan üç ay cevap vermezse işveren vazgeçebilir | m.118/2 |
| 🔑 Sözleşme sonrası | Hak ve yükümlülükler sona ermeden etkilenmez | m.118/4 |
| Serbest buluş bildirimi | Geciktirmeden; işveren itirazı üç ay | m.119/1-2 |
| İstisna | Faaliyet alanında değerlendirilemeyeceği açıksa bildirim yok | m.119/3 |
| 🔴 Teklif yükümlülüğü | Faaliyet alanına giriyorsa önce işverene teklif | m.119/4 |
| Öncelik kaybı | İşveren üç ay cevap vermezse | m.119/4 |
| 🔴 İflas | Çalışanın önalım hakkı; bedel alacağı imtiyazlı | m.120 |
| Üniversite | Kurum başvurmazsa serbest buluş; gelirin en az 1/3'ü buluşu yapana | m.121 |
| Kamu destekli proje | Bildirimden bir yıl içinde hak sahipliği tercihi | m.122/1 |
| Bedelsiz lisans | Kamu kurumu kendi ihtiyacı için lisans hakkına sahip | m.122/4 |
Ne yapılmalı
İş sözleşmesindeki "tüm buluşlar işverene aittir" kaydına güvenmeyin. Sözleşme serbestisi, hizmet buluşlarında başvurudan, serbest buluşlarda bildirimden sonra başlar; öncesinde yapılan ve çalışan aleyhine olan düzenlemeler m.117/1 kapsamındadır.
Bildirim tarihini yazılı olarak teyit edin. Dört aylık hak talebi süresi bu tarihten işler ve teyit yükümlülüğü işverendedir.
Dört ayı takvime alın. Süre içinde yazılı hak talebi yapılmazsa veya "talep etmiyorum" bildirimi yapılırsa buluş kendiliğinden serbest buluşa dönüşür — sonradan telafisi yoktur.
Kısmi hak talebini bilinçli seçin. Kısmi hak, buluşu serbest buluşa çevirir ve işverene yalnızca kullanma imkânı bırakır; çalışanın devir talebine iki ay içinde cevap verilmezse bu imkân da sona erer.
Başvurmama kararını gerekçelendirin ve bedele yansıtın. İşletme sırrı gerekçesiyle başvurmamak mümkündür, ancak bedelin hesabında patent alınmamasından doğan çalışan zararı dikkate alınır.
Bedeli belirlerken hakkaniyet denetimini hesaba katın. Emredici hükümlere aykırı olmayan bir bedel bile önemli ölçüde hakkaniyetle bağdaşmıyorsa geçersiz sayılır; itiraz penceresi iş sözleşmesinin bitiminden itibaren altı aydır.
Ayrılan çalışanın dosyasını kapatmayın. Çalışan buluşundan doğan hak ve yükümlülükler iş sözleşmesinin sona ermesinden etkilenmez.
Ar-Ge sözleşmelerinde kamu desteği kalemini ayrı okuyun. Kamu destekli projelerde bildirim zorunlu, tercih süresi bir yıl ve kamu kurumunun bedelsiz lisans hakkı sözleşmede aksi yazılmadıkça devrededir.
Çalışan buluşları, iş sırrı ve rekabet yasağı düzenlemeleriyle birlikte okunduğunda anlam kazanır; o katmanı rekabet yasağı ve iş sırrı yazısında ele aldık. Şirketler hukuku ve kurumsal danışmanlık çalışmalarımız Ar-Ge kadrosunun sözleşmelerini bu sürelerle birlikte kurgular.
